Πρόκληση και ευκαιρία τα αδιάθετα του SAFE

Τα αδιάθετα του ευρωπαϊκού χρηματοδοτικού μέσου SAFE (Security Action for Europe: δράση για την ασφάλεια της Ευρώπης) και το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την περίοδο 2028-2034 αποτελούν ευκαιρία για την ενίσχυση της εθνικής άμυνας. Για την αξιοποίησή τους απαιτούνται τολμηρές πολιτικές, ώστε η Ελλάδα να είναι συνδιαμορφωτής των μελλοντικών εξελίξεων, και η ανάπτυξη των κατάλληλων εθνικών τεχνοκρατικών δομών. 

• Του Περικλή Ζορζοβίλη

Οι πιο πρόσφατες εκτιμήσεις υπολογίζουν το ύψος των αδιάθετων του SAFE σε 21 δισ. ευρώ, που αντιπροσωπεύει το 14% του συνολικού προϋπολογισμού (150 δισ. ευρώ). Τα αδιάθετα προέρχονται από τη μη κάλυψη των ορίων προσωρινής χορήγησης χρηματοδότησης που με την απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2025 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (ΕΕ) είχαν καθοριστεί για τα 19 κράτη-μέλη (Κ-Μ) που εκδήλωσαν ενδιαφέρον συμμετοχής στο SAFE. Κατά πληροφορίες σε σημαντικό ποσοστό προέρχονται από Ιταλία και Ουγγαρία που στο πλαίσιο της προσωρινής κατανομής είχαν λάβει 14,9 και 16,21 δισ. ευρώ αντίστοιχα (σε αντιπαραβολή η χώρα μας έλαβε 787.669.283 ευρώ). 

Προς το παρόν δεν έχει ληφθεί από την Ε.Ε. η τελική απόφαση για την τύχη τους. Εάν δηλαδή θα επαναδιατεθούν σε ενδιαφερόμενα Κ-Μ μετά τις 31 Δεκεμβρίου 2026, την καταληκτική ημερομηνία για την υποβολή αιτημάτων χρηματοδότησης συνεργατικών (κοινών) προγραμμάτων, ή θα διατεθούν στην Ουκρανία όπως φέρεται να είναι η πρόθεση της ηγεσίας της Ε.Ε. Σύμφωνα με καλά πληροφορημένη πηγή, προς το παρόν δεν εντοπίζεται ενδιαφέρον από Κ-Μ για να διεκδικήσουν αύξηση του ορίου χρηματοδότησης, καθώς οι όροι των δανείων θεωρούνται μεν ελκυστικοί (περίοδος αποπληρωμής 45 έτη, 10ετής περίοδος χάριτος, στις πιο πολλές περιπτώσεις χαμηλότερα επιτόκια), αλλά σε κάθε περίπτωση τα δάνεια προστίθενται στο εθνικό χρέος. Ανασχετικό παράγοντα αποτελεί επίσης η 31η Δεκεμβρίου 2030, που έχει καθοριστεί ως η καταληκτική ημερομηνία για την ολοκλήρωση των φυσικών παραλαβών των προγραμμάτων που χρηματοδοτούνται από το SAFE.

Κατά την ίδια πηγή, η Ελλάδα έχει από τον περασμένο Αύγουστο ενημερώσει την ομάδα εργασίας (Task Force) του SAFE ότι δεν πρόκειται να διεκδικήσει περαιτέρω αύξηση του ορίου χρηματοδότησης από τα αδιάθετα. Μία θέση που θα μπορούσε να θεωρηθεί συνέχεια της πολιτικής που ακολουθήθηκε στο SAFE, αλλά πιθανά έχει επηρεαστεί από το κόστος αντιμετώπισης της κρίσης ακρίβειας αλλά και τους σχεδιασμούς εν όψει των επικείμενων εθνικών εκλογών. 

«Το ορόσημο της 31ης Δεκεμβρίου 2030 για ολοκλήρωση των φυσικών παραλαβών καθιστά μοναδική επιλογή τη χρήση του πρόσθετου ορίου χρηματοδότησης σε συνεργατικά προγράμματα που ήδη υλοποιούνται» επισήμανε η πηγή. «Στην περίπτωση της χώρας μας, εφόσον είχε αποφασιστεί αξιοποίηση της αύξησης του ορίου χρηματοδότησης, το συνεργατικό (Γαλλία, Ιταλία, Βρετανία) πρόγραμμα παραγωγής κατευθυνόμενων βλημάτων εδάφους / επιφανείας – αέρος Aster 15/-30 και η επανέναρξη της παραγωγής των ναυτικών βλημάτων πλεύσης MdCN (SCALP NAVAL), θα μπορούσαν να αποτελέσουν πεδίο χρήσης» συμπλήρωσε. Παρόμοια της ελληνικής στάσης φέρεται ότι υιοθετεί και η Κύπρος, η οποία στην προσωρινή κατανομή έλαβε 1.181.503.924 ευρώ.

Το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) 2028-2034 ουσιαστικά αποτελεί τον μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Θεσπίζει τα ανώτατα όρια των ετήσιων προϋπολογισμών και, επειδή καθορίζει τους τομείς (βιομηχανία, γεωργία, άμυνα, έρευνα, συνοχή, κ.λπ.) που θα διατεθούν οι χρηματοδοτήσεις, αποτελεί έκφραση πολιτικών προτεραιοτήτων και ταυτόχρονα εργαλείο δημοσιονομικού σχεδιασμού. 

Η αρχική πρόταση της Ε.Ε. τον Ιούλιο του 2025 καθόρισε το ύψος του ΠΔΠ 2028-2034 σε 1,985 τρισ. ευρώ, συμπεριλαμβάνοντας σημαντικές πιστώσεις για την άμυνα και την ασφάλεια της Ενωσης. Την παρούσα περίοδο συνεχίζονται οι διαπραγματεύσεις με ορατές οι αποκλίνουσες θέσεις των Κ-Μ που έχουν ενταχθεί σε δύο στρατόπεδα. Τους «φειδωλούς» (Αυστρία, Γερμανία, Δανία, Ολλανδία, Σουηδία και Φινλανδία) που ζητούν μείωση του συνολικού προϋπολογισμού σε χαμηλότερο επίπεδο (περί τα 1,4 τρισ. ευρώ), αλλά αύξηση των χρηματοδοτήσεων για άμυνα, καινοτομία, ανταγωνιστικότητα και εξωτερική δράση σε βάρος της κοινωνικής συνοχής και της κοινής αγροτικής πολιτικής. Πρόσφατα οι «φειδωλοί» απέρριψαν και την πρόταση της ιρλανδικής προεδρίας που μείωσε κατά 159 δισ. ευρώ τον αρχικό προϋπολογισμό. 

Σύμφωνα με την πηγή, η χώρα μας για ενίσχυση της εθνικής άμυνας και ασφάλειας δύναται να αξιοποιήσει χρηματοδοτήσεις από το Εθνικό και Περιφερειακό Σχέδιο Εταιρικής Σχέσης (ΕΠΕΣ) που ενσωματώνει την πολιτική κοινωνικής συνοχής και την κοινή αγροτική πολιτική (ΚΑΠ). Το ΕΠΕΣ αποτελεί τον διάδοχο του γνώριμου ΕΣΠΑ (Εταιρικό Σύμφωνο για το Πλαίσιο Ανάπτυξης). Ως τάξη μεγέθους αναφέρεται ότι το τρέχον ΕΣΠΑ 2021-2027 έχει συνολικό προϋπολογισμό 26,2 δισ. ευρώ, εκ των οποίων τα 20,9 δισ. ευρώ αποτελούν ενωσιακή χρηματοδότηση και τα 5,3 δισ. ευρώ εθνική συμμετοχή. Με βάση την αρχική πρόταση της Ε.Ε. στη χώρα μας έχουν κατανεμηθεί 49,2 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 3,5 δισ. ευρώ για την ολοκληρωμένη διαχείριση των συνόρων, τη μετανάστευση και την ένταξη, και την εσωτερική ασφάλεια. Αυτά δύνανται να αξιοποιηθούν για την προμήθεια συστημάτων-μέσων και τεχνολογιών διττής χρήσης (αμυντικής – πολιτικής), την πολιτική προστασία (π.χ. μηχανήματα Μηχανικού, γέφυρες ξηρών κωλυμάτων και οχήματα όπως στο τρέχον ΕΣΠΑ), την προστασία κρίσιμων υποδομών και την υποστήριξη της εγχώριας αμυντικής, αεροδιαστημικής και ναυπηγικής βιομηχανίας. 

Αμέσου ενδιαφέροντος για το υπουργείο Εθνικής Αμυνας και τις Ενοπλες Δυνάμεις είναι το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας (ECF: European Competitiveness Fund) στο οποίο θα συγχωνευτούν οι χρηματοδοτήσεις του Ευρωπαϊκού Ταμείου Αμυνας (EDF). Στην αρχική πρόταση της Ε.Ε. το ECF περιελάμβανε χρηματοδοτήσεις 131 δισ. ευρώ για την άμυνα (αμιγώς στρατιωτικά προγράμματα), την ασφάλεια και το Διάστημα, σχεδόν πενταπλάσιες από τις προβλεπόμενες στο τρέχον ΠΔΠ 2021-2027. Επίσης το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» (Horizon Europe), το βασικό χρηματοδοτικό εργαλείο της Ε.Ε. για την έρευνα και την καινοτομία με προϋπολογισμό 175 δισ. ευρώ. Εξ αυτών 75,876 δισ. ευρώ αφορούν τον Πυλώνα ΙΙ που μεταξύ άλλων περιλαμβάνει την ανθεκτικότητα και την ασφάλεια, την αμυντική βιομηχανία και το Διάστημα. Επιπλέον χρηματοδοτήσεις ύψους 17,5 δισ. ευρώ αποκλειστικά για τη στρατιωτική κινητικότητα (δεκαπλάσιες σε σχέση με το ΠΔΠ 2021-2027) περιλαμβάνει ο μηχανισμός «Συνδέοντας την Ευρώπη» (CFE: Connecting Europe Facility). 

Οι δομικές αδυναμίες και η έλλειψη προσωπικού

Η εθνική άμυνα και η ασφάλεια μπορούν να ενισχυθούν σημαντικά από το ΠΔΠ 2028-2034. Το CFE θα επιτρέψει τη χρηματοδότηση προγραμμάτων στρατιωτικής κινητικότητας για τα οποία σήμερα διατίθενται μηδενικοί ή ελάχιστοι εθνικοί πόροι. Στην καινοτομία, όπου στο πλαίσιο του EDF έχουν ήδη καταγραφεί πολύ θετικά αποτελέσματα, το Horizon Europe θα δώσει ισχυρή ώθηση. Στα αμιγώς στρατιωτικά προγράμματα το ECF θα επιτρέψει τη χρηματοδότηση συνεργατικών προγραμμάτων προμήθειας οπλικών συστημάτων και μέσων ευρωπαϊκής προέλευσης και ως συνέπεια τη δυνατότητα ανακατανομής των εθνικών πόρων σε προγράμματα που είτε δεν έχουν συμπεριληφθεί στον ΜΠΑΕ (Μακροπρόθεσμο Προγραμματισμό Αμυντικών Εξοπλισμών) 2025-2036 είτε τους έχει αποδοθεί χαμηλή προτεραιότητα. Ομως προαπαιτούμενα είναι η εξάλειψη δομικών αδυναμιών και στρεβλώσεων και η άμεση ενίσχυση του υπουργείου Εθνικής Αμυνας και του ΓΕΕΘΑ με πολιτικό προσωπικό υψηλής εξειδίκευσης και εμπειρίας στις ενωσιακές διαδικασίες.