Μονή Σινά: Οι 10 κίνδυνοι που έπρεπε να προβλεφθούν αλλά αγνοήθηκαν

Η παγίδευση της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης του Θεοβάδιστου όρους Σινά επήλθε σταδιακά με τους αλλεπάλληλους δικαστικούς αγώνες εναντίον της από σκοτεινούς κύκλους του ακραίου Ισλάμ, που εξακολουθούν να δρουν υπογείως στην Αίγυπτο, παρά τα μέτρα και τις φυλακίσεις σε στελέχη της Μουσουλμανικής Αδελφότητας και άλλων οργανώσεων εκ μέρους της διακυβέρνησης Αλ Σίσι.

• Από τον Νικ. Σταυρουλάκι

Και ενώ η υπόθεση τρέχει από το 2015 (αμέσως μετά την πολιτική αλλαγή στην Αίγυπτο), οι ελληνικές κυβερνήσεις, χαρακτηριζόμενες όλες από τη γνωστή διαρκή ράθυμη στάση της Αθήνας, αγνόησαν τους κινδύνους. Οταν το δόγμα είναι «έχει ο Θεός», συνέπεια αναπόφευκτη είναι να φτάσεις στο «Αμήν»! Και φτάσαμε στο «Αμήν».

Η πρόσφατη ανακοίνωση της συμφωνίας μεταξύ της Ιεράς Μονής Σινά και του αιγυπτιακού κράτους παρουσιάστηκε από την Αθήνα με τους συνήθεις επικοινωνιακούς πανηγυρισμούς. Το κυβερνητικό αφήγημα έσπευσε να κάνει λόγο για «ιστορική κατοχύρωση» και «διέξοδο στο αδιέξοδο», ισχυριζόμενο ότι η υπογραφή απέτρεψε μια επικείμενη καταδικαστική απόφαση του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου της Αιγύπτου που θα οδηγούσε στην εκδίωξη των μοναχών.

Ωστόσο, πίσω από την ενορχηστρωμένη ωραιοποίηση των κινδύνων η πραγματικότητα είναι ότι η ελληνική διπλωματία συνέργησε σε έναν ασύμμετρο συμβιβασμό, ο οποίος δεν διασφαλίζει το μέλλον της Ιεράς Μονής στο Σιναίο Ορος, αντιθέτως ναρκοθετεί την ίδια την ιστορική του υπόσταση.

Το επιχείρημα περί «ξαφνικού νομικού κινδύνου» που επιστρατεύτηκε για να δικαιολογηθεί η εσπευσμένη υπογραφή είναι ιστορικά έωλο. Η Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης ορθώνεται στο ίδιο ακριβώς σημείο επί 15 αιώνες. Και μόνο αυτή η συνθήκη θα έλεγε κανείς ότι θα ήταν αρκετή για να κινητοποιηθεί το σύμπαν στον ελληνικό κόσμο και στην Ορθοδοξία, αποκρούοντας τους υπαρκτούς κινδύνους. Αυτό δεν έγινε.

Η έκβαση της υπόθεσης της Μονής Σινά αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα και πολύπλοκα ζητήματα του σύγχρονου ορθόδοξου κόσμου, καθώς η διαχείρισή της εμπεριέχει πλέγμα νομικών, διοικητικών και εθνικών κινδύνων. Για να αποτιμηθεί ορθά η κατάσταση, επιβάλλεται η εις βάθος ανάλυση των παραγόντων κινδύνου που απειλούν την ιστορική συνέχεια και την αυτονομία της μονής, οι οποίοι πλέον συμπληρώνονται από δύο εξαιρετικά φλέγοντα ζητήματα: το πρόβλημα της νόμιμης εκπροσώπησης και υπογραφής, καθώς και η ευρύτερη γεωπολιτική διάσταση της εκδίωξης των χριστιανικών πληθυσμών από τη Μέση Ανατολή.

1. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς τίθεται εν αμφιβόλω

Ο πρώτος και θεμελιώδης κίνδυνος αφορά την αμφισβήτηση των κυριαρχικών ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων της μονής επί των εδαφών της και των μετοχίων της. Οποιαδήποτε νομική υποχώρηση ή ασάφεια στις διαπραγματεύσεις με το αιγυπτιακό κράτος ενδέχεται να ανοίξει τον ασκό του Αιόλου, επιτρέποντας στις τοπικές Αρχές να ερμηνεύσουν τις ιστορικές γαίες της μονής ως «κρατική ή δημόσια περιουσία». Η απουσία σύγχρονων, αδιαμφισβήτητων τίτλων ιδιοκτησίας που να είναι πλήρως εναρμονισμένοι με το τρέχον αιγυπτιακό Δίκαιο -παρά την ύπαρξη των ιστορικών χρυσόβουλων και των φιρμανιών (όπως το Αχτιναμέ του Μωάμεθ)- δημιουργεί ένα επικίνδυνο ρήγμα, μέσω του οποίου μπορεί να επιχειρηθεί η σταδιακή απαλλοτρίωση των μοναστηριακών εκτάσεων.

2. Η παγίδα της εγχώριας υπαγωγής

Ενας εξαιρετικά σοβαρός κίνδυνος κρύβεται πίσω από την προσπάθεια πλήρους διοικητικής και νομικής υπαγωγής της μονής στο εσωτερικό Δίκαιο και στους εγχώριους θεσμούς της Αιγύπτου, αποκόπτοντάς την από τη διεθνή της υπόσταση. Εάν η μονή αποδεχτεί ένα καθεστώς που την εξισώνει με ένα κοινό αιγυπτιακό ίδρυμα ή μια τοπική ΜΚΟ, χάνει αυτόματα το διεθνές της έρεισμα ως παγκόσμιο μνημείο πολιτιστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς. Η εγχώρια υπαγωγή σημαίνει ότι το Κάιρο θα μπορεί ανά πάσα στιγμή, μέσω νομοθετικών διαταγμάτων, να παρεμβαίνει στην εσωτερική διοίκηση, στην εκλογή των μοναχών και τη διαχείριση των πόρων της, εκμηδενίζοντας το παραδοσιακό της αυτοδιοίκητο.

3. Η παραίτηση από ένδικα μέσα και κάθε νομική άμυνα

Στο πλαίσιο μιας ενδεχόμενης συμβιβαστικής συμφωνίας, ο κίνδυνος να εξαναγκαστεί η μονή σε ρήτρα παραίτησης από τρέχοντα ή μελλοντικά ένδικα μέσα είναι καταστροφικός.
Μια τέτοια παραίτηση θα στερούσε από την Αδελφότητα τη δυνατότητα να προσφύγει σε ανώτατα αιγυπτιακά δικαστήρια ή σε διεθνή δικαιοδοτικά όργανα (όπως το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ή η UNESCO) σε περίπτωση που παραβιαστούν τα δικαιώματά της. Η μονή θα έμενε ουσιαστικά γυμνή από νομική άμυνα, έρμαιο των διαθέσεων της εκάστοτε πολιτικής ηγεσίας, έχοντας υπογράψει η ίδια τον αυτοπεριορισμό της.

4. Η πιθανότητα αθέτησης του λόγου από το Κάιρο

Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι προφορικές διαβεβαιώσεις ή ακόμη και οι διμερείς πολιτικές συμφωνίες με αυταρχικά ή μεταβαλλόμενα καθεστώτα στερούνται μόνιμης εγγύησης. Αν το Κάιρο αθετήσει τον λόγο του στο μέλλον, υπό το βάρος εσωτερικών πολιτικών πιέσεων ή λόγω αλλαγής της κρατικής στρατηγικής ή και αλλαγής της ίδιας της εξουσίας (είναι γνωστό ότι ο Αλ Σίσι κρατείται στην εξουσία με έξωθεν ενέσεις), η μονή δεν θα έχει κανένα ουσιαστικό αντίβαρο πίεσης. Οι υποσχέσεις για προστασία και σεβασμό του status quo μπορούν πολύ εύκολα να παραμεριστούν στο όνομα της «εθνικής ασφάλειας» της Χερσονήσου του Σινά, αφήνοντας τις συμφωνίες κενό γράμμα.

5. Το νομικό μετέωρο

Ο κίνδυνος του νομικού μετεωρισμού προκύπτει από τη δημιουργία μιας ενδιάμεσης, γκρίζας ζώνης, όπου οι παλαιοί κανόνες προστασίας καταργούνται, αλλά οι νέοι δεν εφαρμόζονται πλήρως ή παραμένουν ασαφείς. Αυτό το νομικό κενό επιτρέπει σε τοπικούς παράγοντες, στρατιωτικές διοικήσεις ή φανατικά στοιχεία να δρουν αυθαίρετα εις βάρος της μονής, χωρίς η τελευταία να μπορεί να επικαλεστεί ένα σαφές και εφαρμοστέο προστατευτικό πλαίσιο, παρατείνοντας μια κατάσταση διαρκούς ανασφάλειας.

6. Το αδιέξοδο των υπογραφών και η κρίση νομιμοποίησης

Στα παραπάνω προστίθεται ένα άμεσο, πρακτικό και ταυτόχρονα βαθύτατα θεσμικό πρόβλημα. «Ποιος διαθέτει τη νόμιμη εξουσία να υπογράψει οποιαδήποτε συμφωνία εκ μέρους της μονής;» Το νομικό παράδοξο αγγίζει τα όρια του παραλογισμού στο ζήτημα της εκπροσώπησης. Το αιγυπτιακό κράτος αρνείται πεισματικά να αναγνωρίσει επίσημα τον Αρχιεπίσκοπο Συμεών. Το γεγονός ότι δέχτηκε την υπογραφή του δείχνει ότι το Κάιρο χρησιμοποίησε την ασκητική Αδελφότητα για να νομιμοποιήσει τη δική του κυριαρχία, αφήνοντας παράλληλα ανοιχτό ένα τεράστιο νομικό κενό.

Ο Αρχιεπίσκοπος Σινά, Φαράν και Ραϊθούς, Συμεών, βρίσκεται αντιμέτωπος με μια σκληρή πραγματικότητα, καθώς η κυβέρνηση του προέδρου Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι αρνείται να αναγνωρίσει τη νομική του υπόσταση και το αξίωμά του. Αυτή η άρνηση αναγνώρισης δημιουργεί ένα απόλυτο αδιέξοδο. Εάν υπογράψει ο ίδιος ο Συμεών, η συμφωνία κινδυνεύει να κηρυχτεί άκυρη από το αιγυπτιακό κράτος λόγω «έλλειψης νομιμοποίησης» του υπογράφοντος.

Εάν, από την άλλη, εξαναγκαστεί να υπογράψει κάποιος άλλος, εγκεκριμένος από το Κάιρο αλλά μη αναγνωρισμένος από την εκκλησιαστική τάξη και το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, τότε επέρχονται εσωτερικό σχίσμα και πλήρης κατάλυση της κανονικότητας της μονής. Η παγίδα είναι προφανής. Το Κάιρο χρησιμοποιεί το ζήτημα της υπογραφής για να επιβάλει έναν συνομιλητή της δικής του αρεσκείας, παρεμβαίνοντας στην ηγεσία της μονής. Μια μελλοντική, εχθρική ηγεσία στην Αίγυπτο μπορεί ανά πάσα στιγμή να ακυρώσει τη συμφωνία στα δικαστήρια, ισχυριζόμενη ότι το πρόσωπο που υπέγραψε εκ μέρους της μονής στερούνταν νόμιμης εκπροσώπησης.

7. Το καθεστώς των Ελλήνων μοναχών

Μέχρι σήμερα οι Ελληνες μοναχοί αντιμετώπιζαν γραφειοκρατικά προβλήματα με τις άδειες παραμονής τους στην Αίγυπτο. Και με τη νέα συμφωνία το καθεστώς παραμονής των Ελλήνων μοναχών παραμένει μετέωρο. Η «μακράς διάρκειας» διαμονή που διαφημίστηκε δεν είναι τίποτα περισσότερο από πενταετείς ή δεκαετείς ανανεώσιμες άδειες. Αυτό σημαίνει ότι η Αδελφότητα τίθεται σε καθεστώς μόνιμης ομηρίας.

Η μη ανανέωση των αδειών θα αποτελεί το τέλειο, «νομότυπο» μέσο πίεσης ή έμμεσης εκδίωξης από την πλευρά του Καΐρου, χωρίς το κράτος να χρειαστεί ποτέ να παραβιάσει ανοιχτά τη συμφωνία. Υποτίθεται ότι με αυτόν τον τρόπο διασφαλίζεται η στελέχωση της μονής από την ελληνική Αδελφότητα, ώστε να μην αλλοιωθεί η σύνθεσή της στο μέλλον. Ουδείς απαντά τι γίνεται εάν στο μέλλον κάποια αιγυπτιακή Αρχή άρει τις άδειες.

8. Η διαχείριση των κειμηλίων και της βιβλιοθήκης

Η βιβλιοθήκη της Μονής Σινά είναι η δεύτερη σημαντικότερη στον κόσμο έπειτα από αυτή του Βατικανού σε θρησκευτικά χειρόγραφα. Το δικαίωμα φύλαξης, συντήρησης και πνευματικής διαχείρισης των θησαυρών (χειρόγραφα, εικόνες) παραμένει αποκλειστικά στους μοναχούς. Το Κάιρο διατηρεί τον τελικό έλεγχο ως προς την εξαγωγή ή τον δανεισμό τους εκτός της αιγυπτιακής επικράτειας. Δηλαδή μπορεί να μπλοκάρει την επιθυμία της Εκκλησίας να προβληθούν τα κειμήλια. Και σε αυτόν τον τομέα το Κάιρο έχει τον τελευταίο λόγο.

9. Η ασφάλεια και τα αναπτυξιακά έργα

Η Αίγυπτος υλοποιεί στην περιοχή το γιγάντιο επενδυτικό σχέδιο «The Great Transfiguration» («Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός») για την τουριστική ανάπτυξη του Σινά. Η συμφωνία ορίζει ότι η ζώνη πέριξ των τειχών προστατεύεται αυστηρά από άναρχη δόμηση ή εμπορευματοποίηση. Τουτέστιν προχωρεί η ανάπλαση ώστε η μονή να καταστεί τουριστική ατραξιόν. Στην εξέλιξη αυτή συναίνεσε και το Μαξίμου…

10. Η γεωπολιτική διάσταση – Η επιχείρηση εκδίωξης των χριστιανών και το «Νέο Ισλάμ»

Η υπόθεση της Μονής Σινά δεν μπορεί να αποκοπεί από τη ζοφερή γεωπολιτική πραγματικότητα της Μέσης Ανατολής. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια συστηματική, πολυεπίπεδη επιχείρηση βίαιης εκδίωξης και εξάλειψης των χριστιανικών πληθυσμών από τις ιστορικές τους κοιτίδες. Οι σκοτεινοί κύκλοι του λεγόμενου «Νέου Ισλάμ» -ενός κράματος θρησκευτικού φονταμενταλισμού και επιθετικού εθνικισμού- προωθούν τη γεωγραφική και πολιτισμική ομογενοποίηση της περιοχής.

Η τραγική μοίρα της Συρίας και του Ιράκ, όπου αρχαίες χριστιανικές κοινότητες ξεριζώθηκαν, ναοί ισοπεδώθηκαν και η χριστιανική παρουσία συρρικνώθηκε δραματικά, δείχνει ξεκάθαρα τον δρόμο που επιθυμούν να ακολουθήσουν αυτοί οι κύκλοι και για τη Χερσόνησο του Σινά. Η Μονή της Αγίας Αικατερίνης αποτελεί το τελευταίο μεγάλο οχυρό του χριστιανισμού και του Ελληνισμού στην περιοχή. Η στοχοποίησή της, είτε μέσω διοικητικού στραγγαλισμού είτε μέσω δημογραφικής αλλοίωσης της περιοχής με τη μεταφορά φανατικών πληθυσμών, εντάσσεται σε αυτό ακριβώς το γεωπολιτικό σχέδιο: την πλήρη αποχριστιανοποίηση της Μέσης Ανατολής και την εξαφάνιση κάθε ιστορικής μαρτυρίας που θυμίζει ότι ο χριστιανισμός υπήρξε εκεί αιώνες πριν από την εμφάνιση του Ισλάμ.

Η δημοσιοποίηση της συμφωνίας

Το γεγονός ότι η συμφωνία δεν έχει κατατεθεί ακόμη επίσημα στο δημόσιο βήμα και στη Βουλή προκαλεί την αντίδραση των κομμάτων που υποστηρίζουν ότι η κυβέρνηση κρύβει τις ακριβείς διατυπώσεις. Η απάντηση του υπουργείου Εξωτερικών είναι ότι το κείμενο θα δημοσιοποιηθεί αμέσως μόλις πέσουν και οι τελευταίες τυπικές υπογραφές από την πλευρά των αιγυπτιακών Αρχών. Η Ιερά Μονή Σινά επιβίωσε από Βυζαντινούς αυτοκράτορες, μουσουλμανικά χαλιφάτα, την Οθωμανική Αυτοκρατορία και τη σύγχρονη αιγυπτιακή διοίκηση ακριβώς επειδή το καθεστώς της προστατευόταν από τον οικουμενικό, υπερτοπικό της χαρακτήρα και από αυτοκρατορικά προνόμια που καμία εγχώρια γραφειοκρατία δεν τολμούσε να αγγίξει.

Οι επίσημες τοποθετήσεις της ελληνικής κυβέρνησης σχετικά με την επίτευξη της συμφωνίας μεταξύ της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης του Σινά και του αιγυπτιακού κράτους εστιάζουν στον ιστορικό χαρακτήρα της απόφασης και στη νομική κατοχύρωση του μοναστηριού. Η Αθήνα τονίζει ότι μέσω ειδικού, νομικά δεσμευτικού κειμένου κατοχυρώνονται πλήρως ο θρησκευτικός χαρακτήρας, ο μοναστικός τρόπος ζωής, καθώς και η αποκλειστική χρήση και η κατοχή των χώρων λατρείας από την Αδελφότητα, με την εγγύηση της Αιγύπτου.

Ωστόσο, με τις νέες ρυθμίσεις η μονή υποβιβάζεται ουσιαστικά σε ένα εσωτερικό θρησκευτικό ίδρυμα (Βακούφιο – Waqf) που υπάγεται πλήρως στο εσωτερικό Δίκαιο του Καΐρου. Πρόκειται για μια τραγική υποχώρηση, καθώς στερεί από το Σινά τη διεθνή του ασπίδα και το μετατρέπει από παγκόσμιο κειμήλιο της Ορθοδοξίας σε ένα απλό, εγχώριο νομικό πρόσωπο, έρμαιο της αιγυπτιακής διοίκησης.