Η κρίση χρέους εκτόξευσε τις ανισότητες – Τι αποκαλύπτει η ΕΚΤ για τη χώρα

Η κρίση χρέους μπορεί να αποτελεί παρελθόν για την Ελλάδα, οι κοινωνικές και οικονομικές πληγές που άφησε πίσω της, ωστόσο, παραμένουν ανοιχτές. Νέα ανάλυση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) αποκαλύπτει ότι στις χώρες που δοκιμάστηκαν περισσότερο από τη δημοσιονομική κρίση, ο πλούτος συγκεντρώθηκε σε ακόμη λιγότερα χέρια, με το ευπορότερο 10% των νοικοκυριών να ελέγχει πλέον περισσότερο από το μισό της συνολικής καθαρής περιουσίας. Την ίδια ώρα, τα οικονομικά ασθενέστερα στρώματα είδαν το μερίδιό τους να περιορίζεται, ενώ η αδυναμία απόκτησης κατοικίας, ιδιαίτερα από τους νέους, διεύρυνε ακόμη περισσότερο το χάσμα.

Η μελέτη της ΕΚΤ εξετάζει τις μακροχρόνιες επιπτώσεις της κρίσης στην Ελλάδα, την Κύπρο, την Ισπανία, την Ιρλανδία, την Ιταλία και την Πορτογαλία, διαπιστώνοντας ότι οι ανισότητες στην κατανομή του πλούτου ενισχύθηκαν αισθητά και παρέμειναν σε υψηλά επίπεδα ακόμη και μετά την οικονομική ανάκαμψη.

Ειδικότερα, το πλουσιότερο 10% των νοικοκυριών στις έξι χώρες κατείχε το 46% του συνολικού καθαρού πλούτου το 2010. Μέχρι το 2023, το ποσοστό αυτό είχε αυξηθεί στο 51,8%, καταγράφοντας άνοδο 5,8 ποσοστιαίων μονάδων.

Με άλλα λόγια, περισσότερο από το μισό της συνολικής καθαρής περιουσίας συγκεντρώνεται πλέον στο ανώτερο οικονομικά 10% των νοικοκυριών της συγκεκριμένης ομάδας χωρών.

Οι αριθμοί αποκαλύπτουν τη διεύρυνση των ανισοτήτων

Η επιδείνωση αποτυπώνεται και στον συντελεστή Gini, ο οποίος χρησιμοποιείται διεθνώς για τη μέτρηση της οικονομικής ανισότητας. Στις έξι χώρες που επλήγησαν από την κρίση δημόσιου χρέους, ο συγκεκριμένος δείκτης αυξήθηκε από τις 61,5 μονάδες το 2010 στις 65,9 μονάδες το 2023. Αντίθετη ήταν η εξέλιξη στις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης, όπου ο δείκτης μειώθηκε από τις 71,8 στις 69,7 μονάδες κατά το ίδιο διάστημα.

Η σύγκριση αναδεικνύει δύο διαφορετικές πορείες. Ενώ στην πρώτη ομάδα η κατανομή του πλούτου έγινε πιο άνιση, στις υπόλοιπες οικονομίες της ευρωζώνης καταγράφηκε σταδιακή αποκλιμάκωση των ανισοτήτων.

Μάλιστα, στις χώρες που αντιμετώπισαν την κρίση χρέους, η επιδείνωση συνεχίστηκε έως το 2021, με τον δείκτη να παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητος μέχρι το 2023.

Πώς η κρίση χτύπησε τα οικονομικά ασθενέστερα νοικοκυριά

Καθοριστικό ρόλο στη διεύρυνση των ανισοτήτων διαδραμάτισε η κατάρρευση των τιμών των ακινήτων κατά τη διάρκεια της κρίσης. Για πολλά νοικοκυριά, η κατοικία αποτελούσε το σημαντικότερο περιουσιακό στοιχείο τους. Όταν οι τιμές υποχώρησαν, η αξία της περιουσίας τους μειώθηκε δραστικά, χωρίς όμως να περιοριστούν αντίστοιχα οι οφειλές από τα στεγαστικά δάνεια.

Έτσι, οικογένειες που είχαν δανειστεί για την απόκτηση στέγης βρέθηκαν με σημαντικά μειωμένη καθαρή περιουσία, την ώρα που εξακολουθούσαν να έχουν τις ίδιες δανειακές υποχρεώσεις.

Παράλληλα, η ύφεση και η συρρίκνωση των εισοδημάτων ανάγκασαν πολλά οικονομικά ευάλωτα νοικοκυριά να χρησιμοποιήσουν τις αποταμιεύσεις τους για να καλύψουν καθημερινές ανάγκες. Αντίθετα, οι χρηματοοικονομικές επενδύσεις, όπως οι μετοχές, που κατέχονται σε μεγαλύτερο βαθμό από εύπορα νοικοκυριά, ανέκαμψαν ταχύτερα. Η διαφορετική αυτή πορεία συνέβαλε στην αύξηση του μεριδίου πλούτου που συγκεντρώνεται στα υψηλότερα οικονομικά στρώματα.

Η στεγαστική κρίση διαιωνίζει το χάσμα

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει η ΕΚΤ και στη μείωση της ιδιοκατοίκησης, η οποία παρατηρήθηκε στις έξι χώρες μετά την κρίση. Το φαινόμενο επηρέασε κυρίως τις νεότερες γενιές, που αντιμετώπισαν μεγαλύτερες δυσκολίες στην απόκτηση κατοικίας.

Η εξέλιξη αυτή είχε μακροπρόθεσμες συνέπειες στην κατανομή του πλούτου. Όταν οι τιμές των ακινήτων άρχισαν να ανακάμπτουν, όσοι είχαν διατηρήσει την ιδιοκτησία τους μπορούσαν να επωφεληθούν από την αύξηση της αξίας της. Αντίθετα, τα νοικοκυριά που δεν είχαν καταφέρει να αποκτήσουν κατοικία έμειναν εκτός αυτής της διαδικασίας δημιουργίας περιουσίας.

Η υποχώρηση της ιδιοκατοίκησης, σε συνδυασμό με τη δυσκολία αναπλήρωσης των αποταμιεύσεων, συνέβαλε στη διατήρηση των ανισοτήτων για περισσότερο από μία δεκαετία.

Οι συνέπειες παρέμειναν ακόμη και μετά την ανάκαμψη

Ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα της ανάλυσης είναι ότι η οικονομική ανάκαμψη δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη αποκατάσταση της κατανομής του πλούτου.

Παρότι οι τιμές των ακινήτων ανέκαμψαν και οι οικονομίες σταδιακά ξεπέρασαν την περίοδο της βαθιάς ύφεσης, οι επιπτώσεις στα λιγότερο εύπορα νοικοκυριά αποδείχθηκαν περισσότερο επίμονες.

Η ανασύσταση των αποταμιεύσεων χρειάστηκε περισσότερο χρόνο, ενώ η περιορισμένη πρόσβαση στην ιδιοκτησία στέρησε από σημαντικό μέρος του πληθυσμού τη δυνατότητα να επωφεληθεί από την ανάκαμψη της αγοράς ακινήτων.

Η ΕΚΤ διευκρινίζει, πάντως, ότι τα στοιχεία αφορούν την κατανομή του καθαρού πλούτου, δηλαδή την αξία της περιουσίας των νοικοκυριών αφού αφαιρεθούν τα χρέη τους.

Επομένως, η αύξηση του μεριδίου που κατέχει το πλουσιότερο 10% δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η περιουσία του αυξήθηκε σε απόλυτους αριθμούς ή ότι τα φτωχότερα νοικοκυριά έχασαν υποχρεωτικά περιουσία σε απόλυτες τιμές.

Αποδεικνύει, ωστόσο, ότι η σχετική κατανομή έγινε περισσότερο άνιση, με το οικονομικά ισχυρότερο τμήμα του πληθυσμού να συγκεντρώνει μεγαλύτερο ποσοστό του συνολικού πλούτου.

Έρευνα σε περίπου 90.000 νοικοκυριά

Την ανάλυση υπογράφουν οι Danilo Bianco, Jiri Slacalek και Oreste Tristani, οι οποίοι αξιοποίησαν δεδομένα της έρευνας Household Finance and Consumption Survey του Ευρωσυστήματος.

Η συγκεκριμένη έρευνα καλύπτει περίπου 90.000 νοικοκυριά σε 22 χώρες και εξετάζει βασικά οικονομικά χαρακτηριστικά τους, όπως το εισόδημα, την ακίνητη και κινητή περιουσία, τις αποταμιεύσεις και τις δανειακές υποχρεώσεις.

Τα ευρήματα αναδεικνύουν ότι οι επιπτώσεις μιας δημοσιονομικής κρίσης δεν περιορίζονται στα χρόνια της ύφεσης, αλλά μπορούν να επηρεάζουν την οικονομική θέση των νοικοκυριών για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Για την Ελλάδα και τις υπόλοιπες χώρες που δοκιμάστηκαν από την κρίση χρέους, η επιστροφή στην ανάπτυξη δεν στάθηκε αρκετή για να αποκαταστήσει τις ανισότητες που δημιουργήθηκαν ή διευρύνθηκαν την προηγούμενη δεκαετία.