Σήμερα, στη Θεσσαλονίκη ζουν περισσότεροι από 20.000, που διακρίνονται σε όλους τους τομείς της σύγχρονης ζωής και την επέλεξαν ως έδρα της πανελλήνιας ομοσπονδίας τους δεκάδες σύλλογοι
Οι Σαρακατσάνοι διασκορπίστηκαν στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο, αλλά και σχεδόν σε όλα τα Βαλκάνια λίγο πριν από την Επανάσταση του 1821, κυνηγημένοι από τον Αλή πασά, γιατί συντηρούσαν τα κλεφταρματολικά σώματα, και κατά τη διάρκεια του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα του 1821.
- Του Δημήτρη Γαρούφα*
Εκείνη την εποχή, οι περιηγητές, αλλά και όσοι έγραψαν απομνημονεύματα αναφέρονται στην προσφορά των Σαρακατσάνων (πολλοί από τους ήρωες του 1821 είχαν σαρακατσάνικη καταγωγή), χωρίς να χρησιμοποιούν αυτή τη λέξη, ονομάζοντάς τους συνήθως «γραικόβλαχους» η «γραικοποιμένες». Φυσικά, όπου κι αν μετακινήθηκαν, είχαν τις ίδιες αρχές, την ίδια παράδοση, παράδοση ελληνοσύνης, και αυτή τη μετέφεραν ατόφια μέχρι την Πελοπόννησο νότια, μέχρι τον Αίμο και το Νις της Σερβίας βόρεια, και μέχρι την Κωνσταντινούπολη ανατολικά.
Στο λεξιλόγιό τους χρησιμοποιούσαν πάμπολλες αρχαιοελληνικές λέξεις, ενώ η παράδοσή τους, οι δοξασίες και αρχές ζωής ήταν διαποτισμένες από τα νάματα, από τη διαχρονική παράδοση του Ελληνισμού. Στα τραγούδια τους υμνούσαν αρχές, πρόσωπα, αλλά και πόλεις που εξέφραζαν τον οικουμενικό Ελληνισμό, που ως τρόπος ζωής και πνεύμα κατακτούσε το σύμπαν. Γι’ αυτό και στα βουνά της Σερβίας και της Βουλγαρίας τραγουδούσαν για την πολυπόθητη λευτεριά και τον Κατσαντώνη, για τα Αγραφα και την Κωνσταντινούπολη, την πόλη-σύμβολο του Ελληνισμού, και τον τελευταίο αυτοκράτορα, αλλά και τη Θεσσαλονίκη.
Η λέξη «Σαρακατσάνος», ως δηλωτική καταγωγής, άρχισε να αναφέρεται σε γραπτές μαρτυρίες γύρω στο 1840 και σιγά σιγά γενικεύθηκε. Οταν έγινε ο Μακεδονικός Αγώνας ονομάζονταν πλέον επίσημα Σαρακατσάνοι και τα απομνημονεύματα των Μακεδονομάχων αποτελούν ύμνο για τους Σαρακατσάνους, γιατί βρίσκονταν παντού στα μακεδονικά βουνά και με τη δική τους στήριξη και συμμετοχή κερδήθηκε ο Μακεδονικός Αγώνας για την Ελλάδα.
Γι’ αυτό και ο Μακεδονικός Αγώνας έχει ύψιστη σημασία για τους Σαρακατσάνους, γιατί μαζί με τον ντόπιο πληθυσμό και τους Μακεδονομάχους από την ελεύθερη Ελλάδα συνέβαλαν στο να διασωθεί υπέρ της Ελλάδας η Μακεδονία, αλλά και γιατί σε όλα τα έγγραφα αναφέρονται επίσημα πλέον οι Σαρακατσάνοι με αυτή την ονομασία, καθώς και η συμβολή τους σε αυτόν τον αγώνα.
Μάλιστα, επειδή το δημοτικό τραγούδι ήταν και μέσο απομνημόνευσης γεγονότων, οι Σαρακατσάνοι που μετακινούνταν στα βουνά και τα παράλια της Μακεδονίας διαμόρφωσαν τραγούδια για γεγονότα και πρόσωπα του Μακεδονικού Αγώνα, τραγούδια που αναφέρονται στα ηγετικά πρόσωπα και στις μάχες για την απελευθέρωση της Μακεδονίας και της Θεσσαλονίκης, και θα ήταν ευχής έργο αυτά τα τραγούδια -που τραγουδιούνται ακόμη από τους Σαρακατσάνους που ζουν στη Μακεδονία μας- να εκδοθούν κάποτε σε έναν τόμο, γιατί αποτελούν συνέχεια του ηρωικού πνεύματος της Επανάστασης του 1821, αλλά και απεικονίζουν την πραγματική Ιστορία.
Οι Σαρακατσάνοι, ζώντας αυτόνομοι και ανυπότακτοι, στην παράδοσή τους είχαν κάποια σύμβολα που εξέφραζαν τον οικουμενικό Ελληνισμό, που δεν χωρά σε κανενός είδους σύνορο. Αυτά τα σύμβολά τους ήταν τα Αγραφα, η Κωνσταντινούπολη, αλλά και η Θεσσαλονίκη, που γι’ αυτούς κυρίως που μετακινούνταν στην ευρύτερη μακεδονική περιοχή ήταν το κέντρο του μακεδονικού Ελληνισμού, με το ελληνικό προξενείο που κατηύθυνε τον Μακεδονικό Αγώνα.
Οι Μακεδονομάχοι στα απομνημονεύματά τους τονίζουν με έμφαση ότι τα σαρακατσάνικα τσελιγκάτα στήριξαν τα ελληνικά αντάρτικα σώματα κι ότι με τη δική τους ολόπλευρη στήριξη κατάφεραν να σταθούν νικηφόρα στην ευρύτερη Μακεδονία τα ελληνικά Σώματα.
Οι Σαρακατσάνοι ήταν τροφοδότες, πληροφοριοδότες και οδηγοί των Σωμάτων, αλλά συμμετείχαν στις επιχειρήσεις και ως ένοπλοι αντάρτες, ενώ Σαρακατσάνος ήταν ο τελευταίος οπλαρχηγός, ο Γιάννης Ζαρογιάννης ή Καπετάν Νάνος, από την περιοχή της Κατερίνης, που λίγο πριν από την απελευθέρωση, το καλοκαίρι του 1912, έγινε θρύλος όταν κατέβηκε στην Κατερίνη και απήγαγε στον Ολυμπο τους Τούρκους αξιωματούχους από την Κατερίνη, γιατί είχαν αποφασίσει να απομακρύνουν από την Κατερίνη στη Στρώμνιτσα 80 οικογένειες Σαρακατσάνων που ήταν οι τροφοδότες. Ηταν αυτός που υποδέχθηκε, τον Οκτώβριο του 1912, με το Σώμα του τον Ελληνικό Στρατό έξω από την Κατερίνη και τον ακολούθησε στην απελευθερωμένη Θεσσαλονίκη, ενώ για τη δράση και προσφορά του παρασημοφορήθηκε από την ελληνική πολιτεία.
Αλλά, εκτός από πόλη-σύμβολο, η Θεσσαλονίκη ήταν και το εμπορικό κέντρο των Σαρακατσάνων, γιατί αυτοί που ξεχείμαζαν στη Χαλκιδική και πήγαιναν το καλοκαίρι στα βουνά της Μακεδονίας πέρναγαν με τα κοπάδια τους μέσα από την πόλη μετά τις 11 το βράδυ, κάτω από την Καμάρα, δύο φορές τον χρόνο, την άνοιξη, όταν έφευγαν για τα βουνά και τον Αϊδημήτρη όταν γύριζαν πίσω για τα χειμαδιά. Πριν ή μετά τη διέλευση έμεναν μερικές μέρες ανατολικά, στην περιοχή Θέρμης και Πυλαίας, ή δυτικά της πόλης, προς τη Σίνδο, για να αγοράσουν τρόφιμα, να πουλήσουν τα προϊόντα τους, να συναντήσουν γνωστούς στα στέκια που είχαν στην Εγνατία, όπως το καφενείο στο ισόγειο του ξενοδοχείου «Βιέννη», το «Πανελλήνιον» κ.λπ., και να κλείσουν συμφωνίες.
Σε αυτές τις στάσεις, την εποχή του Μακεδονικού Αγώνα γίνονταν και επαφές με το ελληνικό προξενείο, κι έφευγαν με οδηγίες, όπλα και σημειώματα για τα ελληνικά Σώματα. Γι’ αυτό, όταν ήλθε το πλήρωμα του χρόνου κι απελευθερώθηκε η Μακεδονία κι η Θεσσαλονίκη, τραγούδησαν τις νίκες του Ελληνικού Στρατού και των Μακεδονομάχων με τον ίδιο τρόπο που τραγούδησαν τα κατορθώματα των κλεφταρματολών του 1821.
Η Θεσσαλονίκη ήταν «μητρόπολη» για τους Σαρακατσάνους και μετά την απελευθέρωση. Μάλιστα, δίπλα της κάποια τσελιγκάτα αγόρασαν μεγάλα κτήματα – ενδεικτικά αναφέρω ότι το αεροδρόμιο Θεσσαλονίκης έγινε έπειτα από απαλλοτρίωση εδαφών που είχαν αγοράσει οι Σαρακατσάνοι Φαρμακαίοι μετά την απελευθέρωση, ενώ στην περιοχή Ελευθερίου-Κορδελιού εγκαταστάθηκαν την περίοδο 1955-1968 οι Σαρακατσάνοι που την εποχή χάραξης των βαλκανικών συνόρων αποκλείστηκαν εκτός του ελληνικού κράτους, στην περιοχή των Σκοπίων, από όπου έμμεσα εκδιώχθηκαν ως φανατικοί Ελληνες την περίοδο 1955-1968, αφού προηγουμένως δημεύτηκαν τα κοπάδια τους. Ηρθαν δηλαδή εδώ οι λεγόμενοι Σερμπιάνοι Σαρακατσάνοι, δηλαδή αυτοί που πήγαιναν τα καλοκαίρια στα βουνά των Σκοπίων και μέχρι το Νις της Σερβίας (έχουν απομείνει περίπου 600 άτομα στα Σκόπια, όπου ίδρυσαν τον σύλλογο «Χελιδόνι», και λίγες οικογένειες στη Σερβία), αλλά κι άλλοι Σαρακατσάνοι από πολλές περιοχές της Ελλάδας.
Σήμερα, στη Θεσσαλονίκη ζουν περισσότεροι από 20.000 Σαρακατσάνοι που διακρίνονται σε όλους τους τομείς της σύγχρονης ζωής. Τη Θεσσαλονίκη διάλεξαν ως έδρα της πανελλήνιας ομοσπονδίας τους οι δεκάδες σύλλογοι Σαρακατσάνων από όλη την Ελλάδα – εδώ ιδρύθηκε ο πρώτος σύλλογος Σαρακατσάνων φοιτητών κι εδώ ήρθαν για σπουδές μετά το 1990 τα παιδιά των Σαρακατσάνων από τη Βουλγαρία. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι τη Θεσσαλονίκη θεωρούν πρωτεύουσά τους οι Σαρακατσάνοι, πόλη οικεία γι’ αυτούς, πόλη τραγουδισμένη, πόλη που εξέφραζε και εκφράζει τη δική τους παράδοση, πόλη που εκφράζει τις αρχές του οικουμενικού Ελληνισμού, τους ανοιχτούς ορίζοντες του Ελληνισμού.
Τελειώνοντας, θα ήθελα να επισημάνω ότι σήμερα η πατρίδα μας βιώνει πολύ δύσκολες ώρες, γι’ αυτό ως έθνος έχουμε ανάγκη να ξαναδούμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη της Ιστορίας και των ονείρων μας.
Εχουμε ανάγκη να ξαναθυμηθούμε τις αρχές και αξίες που κράτησαν όρθιο τον Ελληνισμό σε πιο δύσκολες στιγμές. Να ξαναβιώσουμε τις αρχές της σαρακατσάνικης παράδοσης, που αποτελεί το μεδούλι της εθνικής μας παράδοσης. Το αντίδοτο στην κρίση είναι η πίστη στο άτομο και στις δυνατότητές του ως μέλους οργανωμένου συνόλου, η πίστη στην ελευθερία και ανεξαρτησία, η πίστη στον Θεό και η χριστιανική αλληλεγγύη, η ολιγάρκεια ως τρόπος ζωής και το πείσμα στην ελληνικότητά μας.
Με οδηγό αυτές τις αρχές θα ξεπεράσουμε την κρίση, που δεν είναι μόνο οικονομική, και στηριγμένοι σε πανάρχαιες αξίες, με ανάταση ψυχής, θα ανοίξουμε τους ορίζοντες για τον Ελληνισμό. Αυτό που μπορούμε να προσφέρουμε σήμερα στον δοκιμαζόμενο Ελληνισμό σαν «ψίχα μεταλαβιάς» είναι οι πανάρχαιες αξίες που βοήθησαν τα αδέλφια μας, τους Σαρακατσάνους στη Βουλγαρία και στα Σκόπια, να παραμείνουν Ελληνες, ξεκομμένοι κι αποκλεισμένοι εκεί για 200 χρόνια, οι αρχές του οικουμενικού Ελληνισμού που μπορούν να ανοίξουν νέους ορίζοντες για τον Ελληνισμό.
*Κείμενο χαιρετισμού-ομιλίας του Δημήτρη Γαρούφα, δικηγόρου, πρώην προέδρου του ΔΣΘ, σε εκδήλωση για τα 100 χρόνια απελευθέρωσης της Μακεδονίας και της Θεσσαλονίκης, που διοργάνωσε το 2012 στη Θεσσαλονίκη η Πανελλήνια Ομοσπονδία Συλλόγων Σαρακατσάνων.
