Η ενδοσκόπηση είναι η ουσιαστικότερη πολιτική πράξη που υπάρχει
«Το μοναδικό μέρος όπου μπορείς πραγματικά να αγγίξεις το θέμα του κακού και να το πολεμήσεις σώμα με σώμα είναι ο εαυτός σου. Και εκεί έχεις την ελπίδα να αλλάξεις κάτι. Η ελπίδα να αλλάξεις τον κόσμο είναι μια παιδαριώδης αυταπάτη».
- Του Παναγιώτη Λιάκου
Μαρία Λουίζ φον Φραντς. Απόσπασμα από συνέντευξη, η οποία διεξήχθη το 1977, στη Σουζάννε Βάγκνερ, για τη σειρά ντοκιμαντέρ «Remembering Jung» (Ενθυμούμενοι τον Γιουνγκ).
Η Μαρία Λουίζ φον Φραντς (1915-1998) ήταν Ελβετίδα αναλύτρια Γιουνγκιανής ψυχολογίας. Διατέλεσε στενή συνεργάτιδα του Ελβετού ψυχιάτρου και ψυχαναλυτή Καρλ Γιουνγκ από το 1933 μέχρι τον θάνατό του, το 1961. Η φράση της στην αρχή του άρθρου σχετικά με το μόνο μέρος όπου πραγματικά μπορείς να αντιμετωπίσεις το κακό μοιάζει σαν να ανασύρει, από τα βάθη του χρόνου, τον απόηχο του δελφικού προτάγματος: Γνῶθι σαυτόν.
Προτού η ψυχολογία ανακαλύψει το υποσυνείδητο, οι Ελληνες γνώριζαν ήδη ότι ο άνθρωπος είναι ένα αίνιγμα που οφείλει μόνο του να βρει την απάντηση που το ίδιο θέτει. Το έθνος μας κατανοούσε ότι το κακό και η ύβρις δεν βρίσκονται στους άλλους. Ζουν μέσα μας. Η αυτογνωσία υπήρξε, για τον ελληνικό κόσμο, προϋπόθεση της σοφίας. Οι Δελφοί, ο Σωκράτης, ο Ηράκλειτος με το «ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν» (μεταφράζεται ως: «αναζήτησα τον εαυτό μου») μας στέλνουν το μήνυμα ότι ο εντοπισμός και η κατανόηση της αληθούς φύσης μας είναι πράξη μέτρου, όρος επιβίωσης. Η αυτογνωσία δείχνει στον άνθρωπο τα όριά του, την αναλογία του με το θείο και τη φύση.
Κι ο Σωκράτης, ως αυθεντικός φορέας αυτής της ελληνικής παιδείας, έθεσε την ενδοσκόπηση στο κέντρο του βίου: «Ὁ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ». Ο άνθρωπος που δεν ερευνά τον εαυτό του χάνει την ίδια την ποιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Σήμερα η ελληνική κοινωνία έχει ανάγκη να ξαναγυρίσει σε αυτή τη λησμονημένη πηγή. Ζούμε σε έναν καιρό όπου το φαίνεσθαι υποκαθιστά το είναι και η συμμετοχή στα κοινά μετατρέπεται σε θέαμα, σε ακατάπαυστη έκθεση γνώμης, σε καταναγκασμό παρουσίας. Οι διαλεγόμενοι κραυγάζουν. Αντιδρούν χωρίς να γνωρίζουν. Τα παραπάνω δεν δικαιολογούν την απάθεια, την αδιαφορία.
Η συμμετοχή στα κοινά είναι χρέος πολιτικό ως έκφραση του ενδιαφέροντος για το συλλογικό νόημα του βίου. Ομως άλλο η συμμετοχή κι άλλο η ταύτιση. Αλλο η πράξη που γεννιέται από τη συνείδηση κι άλλο η εκτόνωση που πηγάζει από τη σύγχυση. Οταν ο άνθρωπος χάνει το κέντρο του, μετατρέπει την πολιτική σε προέκταση του εγώ του και την πόλη σε πεδίο νευρωτικής σύγκρουσης. Ο Ελληνας, αν θέλει πράγματι να αναμορφώσει τον εαυτό του ως πολίτη και ως άνθρωπο, χρειάζεται πρώτα να στραφεί εντός. Να αναμετρηθεί με το ίδιο του το σκότος, με την ψευδαίσθηση πως η αλλαγή του κόσμου είναι υπόθεση των άλλων. Η φον Φραντς το είπε καθαρά: Η ελπίδα να αλλάξεις τον κόσμο, χωρίς να έχεις αλλάξει εσύ, είναι παιδαριώδης αυταπάτη.
Η ενδοσκόπηση, λοιπόν, είναι ο μόνος τρόπος να σταθείς εντός της πόλης. Ενας λαός αποτελούμενος από ολόκληρους ανθρώπους είναι ικανός να γεννήσει αρμονικό σύνολο. Ενώ οι εσωτερικά διαλυμένοι, όσο κι αν ενωθούν εξωτερικά, συγκροτούν πάντοτε πλήθος, όχι κοινότητα. Οι Ελληνες, αν θέλουν να επιβιώσουν ως έθνος, οφείλουν να γίνουν πολίτες με συνείδηση αφετηρίας και προορισμού. Δεν πρέπει να καταντήσουν ανθρωπόμαζες που αντιγράφουν ρόλους. Ο στόχος είναι να γίνουν μονάδες που κατανοούν πως η πόλη είναι αντανάκλαση του εαυτού τους. Είμαστε ό,τι συνειδητοποιούμε. Οσο παραμένουμε αφανείς στους εαυτούς μας τόσο θα ζούμε σε κοινωνίες αδιαφανούς εξουσίας.
Η ενδοσκόπηση είναι η ουσιαστικότερη πολιτική πράξη που υπάρχει. Αναζητώντας τον εαυτό αρνείσαι να ζεις ετεροκαθορισμένος, να αναπαράγεις τα πάθη του πλήθους. Είναι η απόφαση να γίνεις πρόσωπο, όχι άθροισμα αντιδράσεων. Και μόνον τέτοιοι άνθρωποι μπορούν να συγκροτήσουν πολιτεία. Ας σταθούμε, λοιπόν, για λίγο σιωπηλοί μέσα στον ορυμαγδό των ημερών. Ας στραφούμε προς τα μέσα για να συναντήσουμε εκείνο το κέντρο απ’ όπου πηγάζει κάθε δυνατότητα νοήματος.
* Το σημείο της συνέντευξης στο οποίο η Μαρία Λουίζ φον Φραντς είπε όσα αναφέρονται στην αρχή του κειμένου μπορείτε να το παρακολουθήσετε:
