Ο κατηγορούμενος έχει πάντα υπέρ του το τεκμήριο αθωότητας, έχει δικαιώματα που αποτελούν κατακτήσεις του νομικού πολιτισμού και διασφαλίζονται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
- Του Δημήτρη Γαρούφα*
Από την εποχή του Αριστοτέλη είναι γνωστή η διάκριση των εξουσιών σε νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική, αλλά με την αλλαγή των καιρών καθιερώθηκε -άτυπα μεν, αλλά με ουσιαστική δύναμη- και η λεγόμενη «τέταρτη εξουσία», που παλιότερα λεγόταν εξουσία του Τύπου, ενώ σήμερα αποδίδει καλύτερα ο όρος εξουσία των ΜΜΕ.
Στις μέρες μας έχουμε γιγάντωση της εκτελεστικής εξουσίας αλλά και γιγάντωση της άτυπης εξουσίας των ΜΜΕ, που ελέγχουν την πληροφόρηση των πολιτών συχνά με σχέση διαπλοκής με την εκτελεστική εξουσία. Επισημαίνω ότι η πληροφόρηση σήμερα επιτελεί πολιτική λειτουργία υψίστης σημασίας, με την έννοια ότι ο πολίτης με την ψήφο του ορίζει τους φορείς της πολιτικής εξουσίας κι επομένως όποιος ελέγχει την πληροφόρηση, έμμεσα ελέγχει και τους φορείς πολιτικής εξουσίας.
Στη χώρα μας το Σύνταγμα (άρθρο 15, παρ. 2) ορίζει ότι η ραδιοφωνία και η τηλεόραση υπάγονται στον άμεσο έλεγχο του κράτους, ενώ ο έλεγχος και η επιβολή διοικητικών κυρώσεων υπάγονται στην αρμοδιότητα του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης, που είναι ανεξάρτητη Αρχή. Κι αυτός ο έλεγχος σκοπεί στην αντικειμενική και με ίσους όρους μετάδοση πληροφοριών. Αβίαστα θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ένας τομέας στον οποίο απέτυχε το κράτος, με αποτέλεσμα η διάταξη του Συντάγματος να αποτελεί μάλλον ευχολόγιο κι έτσι η εξουσία των ΜΜΕ, που δεν δίνεται από τον λαό και δεν ελέγχεται από αυτόν, λειτουργεί ουσιαστικά με κανόνες αγοράς και σε διαπλεκόμενους ρόλους με την εκάστοτε εκτελεστική εξουσία.
Τα ΜΜΕ θα μπορούσαν να φέρουν κάποια ισορροπία στη δημόσια ζωή, αν ασκούσαν έλεγχο των άλλων εξουσιών με στόχο τη βελτίωση, αλλά το πρόβλημα είναι πως, όταν τα ΜΜΕ δοκιμάζουν να ασκήσουν τέτοιο έλεγχο, χρησιμοποιούν τέτοια μέσα, ώστε να δίνεται η εντύπωση ότι δεν επιδιώκεται η σωστή λειτουργία των άλλων εξουσιών, αλλά η υποκατάστασή τους από τη λεγόμενη «τέταρτη εξουσία».
Τονίζω ότι η Δικαιοσύνη, παρά τα προβλήματα που υπάρχουν και τη βραδύτητα απονομής της, λειτουργεί καλύτερα από την εκτελεστική και τη νομοθετική εξουσία, ενώ υπάρχουν κάποιες εγγενείς αδυναμίες, τις οποίες εκμεταλλεύονται ορισμένα ΜΜΕ.
Ο νομικός κόσμος στο σύνολό του είναι υπέρ της ερευνητικής και της αποκαλυπτικής δημοσιογραφίας, χωρίς όμως υπέρβαση του μέτρου και χωρίς να δίνεται η εντύπωση ότι αποσκοπεί στην υποκατάσταση της δικαστικής εξουσίας. Δεν μπορεί να μεταβάλλονται τα τηλεοπτικά στούντιο σε αίθουσες δικαστηρίων ούτε κάποιοι ναρκισσευόμενοι δημοσιογράφοι να χρησιμοποιούν την γκιλοτίνα της τηλεθέασης αποκεφαλίζοντας και διαπομπεύοντας πολίτες.
Το πρόβλημα είναι εμφανές καθημερινά κι ενώ πριν από κάποια χρόνια συζητούσαμε για το αν και ποιες εικόνες μπορούν να μεταδοθούν από τα ΜΜΕ από μια δίκη, τώρα υπάρχει πίεση κάποιων ΜΜΕ που θέλουν να κάνουν δίκες στα τηλεοπτικά στούντιο. Έτσι καταθέσεις σε ανακριτές διαρρέουν στα ΜΜΕ και δυστυχώς σ’ αυτήν την προσπάθειά τους έχουν τη συνδρομή ευτυχώς λίγων δικηγόρων, που προδίδοντας τις Αρχές και παραβιάζοντας τον Κώδικα Δεοντολογίας, μιλούν για υποθέσεις που χειρίζονται συμμετέχοντας ουσιαστικά σε αναπαραστάσεις δικών από τα ΜΜΕ.
Στη διαδικασία απονομής δικαιοσύνης υπάρχουν κάποιοι απόλυτοι δικονομικοί κανόνες, χωρίς την τήρηση των οποίων κλονίζεται όλο το σύστημα απονομής δικαιοσύνης. Ο κατηγορούμενος έχει πάντα υπέρ του το τεκμήριο αθωότητας, έχει δικαιώματα που αποτελούν κατακτήσεις του νομικού μας πολιτισμού και διασφαλίζονται κι από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που ομιλεί για δίκαιη δίκη, αλλά αυτά τα δικαιώματα καταπατούνται καθημερινά από κάποια ΜΜΕ, που θέλουν να υποκαταστήσουν τη δικαστική εξουσία. Γι’ αυτό πρέπει να βρεθεί η χρυσή τομή, ώστε και το δικαίωμα πληροφόρησης του πολίτη να ικανοποιείται και ο έλεγχος των συντεταγμένων εξουσιών από τα ΜΜΕ να υπάρχει.
Το σημερινό κείμενο ήταν εισαγωγική ομιλία-χαιρετισμός μου με την ιδιότητα του προέδρου του Δικηγορικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης σε ημερίδα που διοργάνωσε ο ΔΣΘ στις 13/3/2006 στη Θεσσαλονίκη, με θέμα «Δικαιοσύνη και ΜΜΕ». Από τότε πέρασαν 19 χρόνια, αλλά είναι σαν να μην πέρασε μία μέρα, γιατί τίποτα δεν άλλαξε και τα λάθη επαναλαμβάνονται.
Θέλουμε σεβασμό του τεκμηρίου αθωότητας και όλων των δικονομικών κανόνων, που αποτελούν κατακτήσεις του νομικού μας πολιτισμού και εξασφαλίζουν συνθήκες δίκαιης δίκης.
* πρώην πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης
