Το Κίεβο επιδιώκει ισχυρές εγγυήσεις ασφάλειας, ισοδύναμες με μια de facto ένταξη στο ΝΑΤΟ. Πολλά ουκρανικά και δυτικά σχέδια προτάσεων διατυπώνουν ρητά αυτές τις εγγυήσεις με όρους ανάλογους του Αρθρου 5
Σχεδόν έναν μήνα μετά τη διαρροή στα μέσα ενημέρωσης του αμερικανικού σχεδίου 28 σημείων για την πολιτική διευθέτηση του πολέμου, οι προσπάθειες για την επίτευξη μιας διπλωματικής λύσης έχουν εκ νέου ενταθεί.
- Του Εμμανουήλ Μπέζα*
Ωστόσο, το αδιέξοδο που διαφαίνεται δεν είναι ούτε απρόσμενο ούτε τυχαίο· εδράζεται σε παραμέτρους που παραμένουν αμετάβλητες και εξακολουθούν να δυσχεραίνουν ουσιωδώς την προοπτική μιας διαπραγματευμένης κατάληξης. Και οι δύο πλευρές επιχειρούν να επιβάλουν τις θέσεις τους η μία στην άλλη με στρατιωτικά μέσα.
Από ρωσικής πλευράς, οποιαδήποτε πολιτική διευθέτηση πρέπει κατηγορηματικά να αποκλείει την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ – τόσο τυπικά όσο και de facto. Η θέση αυτή υπερβαίνει τη νομική διάσταση της ένταξης και επεκτείνεται στις πραγματικότητες επί του πεδίου: καμία παρουσία δυνάμεων του ΝΑΤΟ ή ευρωπαϊκών στρατευμάτων στην Ουκρανία, υπό το πρόσχημα της ειρηνευτικής αποστολής, καμία αποδοχή μιας μόνιμα μεγάλης ουκρανικής στρατιωτικής δύναμης δομημένης σε επίπεδα πολεμικής περιόδου -όπως οι 600.000-800.000 άνδρες που προβλέπονται σε ορισμένα αμερικανικά σενάρια ασφάλειας- και καμία ανάπτυξη πυραυλικών συστημάτων με επιθετικές δυνατότητες καθώς και συστημάτων διττής χρήσης.
Από ουκρανικής πλευράς, η τυπική ένταξη στο ΝΑΤΟ εξακολουθεί να αποτελεί μέρος του δημόσιου λόγου της. Πιο ουσιαστικά, όμως, το Κίεβο επιδιώκει ισχυρές εγγυήσεις ασφάλειας, ισοδύναμες με μια de facto ένταξη στο ΝΑΤΟ. Πολλά ουκρανικά και δυτικά σχέδια προτάσεων διατυπώνουν ρητά αυτές τις εγγυήσεις με όρους ανάλογους του Αρθρου 5 του ΝΑΤΟ. Η επιδίωξη αυτή προϋποθέτει τη διατήρηση ενός ουκρανικού στρατού μεγέθους πολεμικής περιόδου, καθώς και την ανάπτυξη προηγμένων συστημάτων αεράμυνας και αντιπυραυλικής άμυνας. Παρότι η προοπτική παρουσίας ευρωπαϊκών στρατευμάτων επί του εδάφους της Ουκρανίας θεωρείται ολοένα και πιο μη ρεαλιστική ακόμα και στο ίδιο το Κίεβο, η απαίτηση για εγγυήσεις ασφάλειας τύπου ΝΑΤΟ παραμένει αμετάβλητη.
Για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και μεγάλο μέρος του αμερικανικού κατεστημένου εξωτερικής πολιτικής, οι ισχυρές εγγυήσεις ασφάλειας προς την Ουκρανία συνιστούν από μόνες τους κόκκινη γραμμή στις διαπραγματεύσεις συνθηκολόγησης, το οποίο η Ρωσία ερμηνεύει ως συγκαλυμμένη de facto ένταξη στο ΝΑΤΟ. Είναι κρίσιμο να γίνει κατανοητό ότι η Ρωσία αντιλαμβάνεται την παρουσία του ΝΑΤO στην Ουκρανία, με οποιοδήποτε τρόπο, ως υπαρξιακή απειλή, όπως ακριβώς η Ουκρανία εκλαμβάνει την πλήρη συνθηκολόγηση ή την υποταγή στις ρωσικές απαιτήσεις ως ευθεία αμφισβήτηση της κρατικής της υπόστασης ή ως ζήτημα εθνικής επιβίωσης.
Υπό αυτές τις συνθήκες, οι κόκκινες γραμμές των εμπλεκόμενων πλευρών δεν συγκρούονται απλώς· διασταυρώνονται και αλληλοαναιρούνται. Το αποτέλεσμα είναι ένα στρατηγικό αδιέξοδο, που καθιστά ολοένα και λιγότερο ρεαλιστική την προοπτική διπλωματικής ή πολιτικής λύσης. Σε μια τέτοια εξέλιξη, η πορεία του πολέμου είναι λιγότερο πιθανό να καθοριστεί από διαπραγματεύσεις και περισσότερο από τις εξελίξεις στο πεδίο της μάχης.
Οι στόχοι στο πεδίο μάχης
Η Ρωσία είναι διατεθειμένη να συνεχίσει την προέλασή της μέχρις ότου η Ουκρανία αποδυναμωθεί, σε τέτοιο βαθμό ώστε να αποδεχθεί έναν δραστικά περιορισμένο στρατό, την απουσία προηγμένων οπλικών συστημάτων και την πραγματοποίηση εδαφικών παραχωρήσεων. Το εδαφικό εύρος της ρωσικής προέλασης παραμένει μεταβλητό, με ανώτατο όριο την κεντρική και δυτική Ουκρανία, καθώς οποιαδήποτε περαιτέρω επέκταση θα προσέκρουε σε ισχυρές αντιστάσεις του ουκρανικού εθνικισμού και δεν θα ήταν διαχειρίσιμη σε βάθος χρόνου.
Η Ουκρανία, από την πλευρά της, δεν διαθέτει τη δυνατότητα ανατροπής των υφιστάμενων ρωσικών εδαφικών κερδών και υπό το βάρος της επιδεινούμενης δημοσιονομικής της κατάστασης στερείται της ικανότητας να το πράξει στο προβλεπτό μέλλον. Αντ’ αυτού, επιδιώκει να συγκρατήσει τις ρωσικές δυνάμεις στις σημερινές τους θέσεις ή, στη βέλτιστη περίπτωση, να επιτύχει περιορισμένες απωθήσεις, διατηρώντας την ένταση της αντίστασης σε επίπεδο που θα καθιστούσε ορισμένες από τις δικές της κόκκινες γραμμές αντικείμενο ρεαλιστικής διαπραγμάτευσης.
Ενα στρατιωτικό αποτέλεσμα που θα «σφραγιζόταν» στο πεδίο της μάχης θα είχε μη αναστρέψιμο χαρακτήρα. Θα παγίωνε, με ιστορική τελεσιδικία, ένα βαθύ χάσμα αντιλήψεων και στρατηγικών αναφορών. Υπό αυτές τις συνθήκες, μια τοξική σχέση μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας –ανεξαρτήτως του αν ο πόλεμος τερματιστεί τυπικά ή απλώς παγώσει– θα αναδεικνυόταν στην πιθανότερη μεσοπρόθεσμη πραγματικότητα, διατηρώντας ενεργό τον κίνδυνο αναζωπύρωσης της σύγκρουσης.
ΗΠΑ και Γερμανία
Υπό αυτά τα δεδομένα, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έχουν ολοένα και περισσότερα κίνητρα να παγώσουν τη σύγκρουση, να απεμπλακούν σταδιακά, να μεταφέρουν το βάρος της ειρηνευτικής διαδικασίας στην Ευρώπη και να προχωρήσουν σε αναπροσαρμογή της σχέσης τους με τη Ρωσία σε άλλα σημεία του διεθνούς συστήματος. Ωστόσο, δεν πρόκειται να εγκαταλείψουν την πολιτική της ανάσχεσης έναντι της Ρωσίας. Αντιθέτως, θα επιδιώξουν να μετακυλίσουν το οικονομικό και πολιτικό βάρος της στρατηγικής αυτής στην Ευρώπη. Στο πλαίσιο αυτό, η Γερμανία εμφανίζεται πρόθυμη να αναλάβει ηγετικό ρόλο εντός της Ευρώπης ως ο βασικός φορέας ανάληψης αυτής της ευθύνης στο αναδυόμενο διπολικό σχήμα του ΝΑΤΟ.
Προκειμένου να ικανοποιήσει ταυτόχρονα και τις δύο παραμέτρους της αμερικανικής στρατηγικής, η Γερμανία αναμένεται να προτάξει την Ευρωπαϊκή Ενωση ως το βασικό θεσμικό πλαίσιο παροχής εγγυήσεων ασφαλείας προς την Ουκρανία. Με τον τρόπο αυτό η ουκρανική απαίτηση για άμεση ένταξη στο ΝΑΤΟ θα αμβλυνθεί, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούν να εμφανιστούν ως σταδιακά απεμπλεκόμενες, ενώ η Ευρώπη θα επωμιστεί το βάρος της ανάσχεσης της Ρωσίας μέσω της Ενωσης, του πλαισίου επανεξοπλισμού SAFE και του προγράμματος PURL του ΝΑΤΟ, έτσι ώστε η Ουκρανία να δεχθεί νατοϊκή στήριξη υπό «ενωσιακή» ομπρέλα.
Αν πράγματι σχεδιάζεται κάτι τέτοιο, το συγκεκριμένο εγχείρημα της Γερμανίας θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να ευοδωθεί και να διακόψει τις στρατιωτικές συγκρούσεις στο ουκρανικό έδαφος· ωστόσο, είναι πολύ πιθανό να γίνει αποδεκτό από την αμερικανική πλευρά ως πλάνο σχεδίου. Οι πρωτοβουλίες που αναλαμβάνει η Γερμανία στο ουκρανικό μέτωπο εντάσσονται οργανικά στη δική της διαδικασία επανεξοπλισμού. Ο συνδυασμός του γερμανικού επανεξοπλισμού με τη στρατιωτική στήριξη της Ουκρανίας δημιουργεί ένα σοβαρό ζήτημα ασφάλειας, με σαφείς και αναπόφευκτες ιστορικές αναφορές.
Ο επανεξοπλισμός της Γερμανίας και η προετοιμασία της για πιθανή στρατιωτική αντιπαράθεση με τη Ρωσία θα αποτελούσαν αδιανόητο σενάριο ακόμα και κατά την περίοδο που ακολούθησε την πτώση της Σοβιετικής Ενωσης. Ετσι, ο αφορισμός ότι «η Ιστορία επαναλαμβάνεται την πρώτη φορά ως τραγωδία και τη δεύτερη ως φάρσα» καθίσταται εκ νέου επίκαιρος.
Η γερμανική στάση και οι κινήσεις της στο ουκρανικό μέτωπο, αν και ενδέχεται να ευθυγραμμίζονται με τη ρητορική και τις προσδοκίες των Ηνωμένων Πολιτειών, δύσκολα μπορούν να ανακόψουν την ίδια την πολεμική σύγκρουση. Αντιθέτως, η ολοένα και πιο ενεργή γερμανική εμπλοκή τείνει να αναβιώνει ιστορικές μνήμες, οι οποίες κάθε άλλο παρά ως φάρσα μπορούν να εκληφθούν.
*Μηχανικός ορυκτών πόρων, γεωπολιτικός αναλυτής
