Η εργαλειοποίηση της πίστεως και ο επικείμενος γεωπολιτικός ανασχεδιασμός της περιοχής
Στην ισλαμική παράδοση το Zulfiqar, το θρυλικό δίκοπο ξίφος του ιμάμη Αλί, συμβολίζει τον απόλυτο διαχωρισμό του δικαίου από το άδικο. Ωστόσο, όπως κάθε εργαλείο που επινόησε ο άνθρωπος –από το αλέτρι μέχρι το όπλο-, η φύση του δεν καθορίζεται από την κατασκευή του, αλλά από το χέρι που το διευθύνει.
- Του Ευστράτιου Ζηκόπουλου*
Το ίδιο το Ισλάμ, ως σύστημα αξιών, λειτούργησε στην Ιστορία του Ιράν ως ένας καθρέφτης των ανθρώπινων επιδιώξεων. Το 1979 ο ιρανικός λαός, στην προσπάθειά του να αποτινάξει τον αυταρχισμό του σάχη, χρησιμοποίησε την πίστη ως εργαλείο δικαιοσύνης και ισότητας, επιζητώντας την ευημερία. Ομως, η Ιστορία πήρε μια σκοτεινή τροπή, όταν το ίδιο αυτό «εργαλείο» πέρασε στα χέρια μιας θεοκρατικής ελίτ. Οι μολάδες δεν εφάρμοσαν την πνευματικότητα, αλλά την εργαλειοποίησαν, μετατρέποντας μια υπόσχεση απελευθέρωσης σε όργανο καταπίεσης.
Σήμερα ο ιρανικός λαός δεν μάχεται ενάντια στις ρίζες του, αλλά ενάντια στην κακή χρήση τους. Η τραγωδία όμως περιπλέκεται από την όψιμη στήριξη διεθνών δυνάμεων, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη ρητορική του Ντόναλντ Τραμπ. Η προτροπή του προς τους Ιρανούς να συνεχίσουν την εξέγερση, υποσχόμενος «βοήθεια», μοιάζει να αγνοεί την πατριωτική ιδιοσυγκρασία και την υπερηφάνεια ενός λαού με χιλιετή κουλτούρα. Οι Ιρανοί δεν λησμονούν ότι η ίδια πηγή που σήμερα προσφέρει προστασία είναι εκείνη που μέσω των εξοντωτικών εμπάργκο έκανε τον καθημερινό τους βίο αβίωτο. Για έναν λαό με την Ιστορία των Περσών η απελευθέρωση δεν είναι πρόσκληση για μια νέα ξένη κηδεμονία, αλλά πράξη ανάκτησης της εθνικής αξιοπρέπειας.
Ο τουρκικός καθρέφτης
Αυτή η «κακή χρήση» του θρησκευτικού εργαλείου βρίσκει το παράλληλο είδωλό της στη σύγχρονη Τουρκία. Οπως στο Ιράν ο ιμάμης και οι μολάδες καπηλεύτηκαν την ανάγκη για δικαιοσύνη, έτσι και το καθεστώς Ερντογάν χρησιμοποίησε το Ισλάμ ως «κοινωνική κόλλα» για να οικοδομήσει έναν αυταρχικό νεο-οθωμανισμό. Η σύγκριση αυτή δεν είναι μόνο κοινωνιολογική, αλλά βαθύτατα γεωπολιτική.
Μετά τα παθήματα της Συρίας και της Λιβύης και με το Ιράν σε αναταραχή, επίσημες αναλύσεις από τις ΗΠΑ αλλά και προειδοποιήσεις της τουρκικής αντιπολίτευσης συγκλίνουν σε μια εφιαλτική πρόβλεψη: η Τουρκία ενδέχεται να είναι ο επόμενος κρίκος στον ανασχεδιασμό του χάρτη της Μέσης Ανατολής.
Δεν πρόκειται για συνωμοσιολογία, αλλά για καταγεγραμμένους σχεδιασμούς και χάρτες (όπως αυτοί που κατά καιρούς δημοσιεύονται σε αμερικανικά στρατιωτικά περιοδικά), που απεικονίζουν μια περιοχή σε πλήρη αναδιάταξη, συχνά εις βάρος της εδαφικής ακεραιότητας της Αγκυρας. Η αποτυχία του μοντέλου του πολιτικού Ισλάμ και η εσωτερική θεσμική διάβρωση άνοιξαν την κερκόπορτα για παρεμβάσεις που στοχεύουν στον διαμελισμό, αποδεικνύοντας ότι το «σπαθί» της πίστης, όταν χρησιμοποιείται για την εδραίωση τυραννίας, καταλήγει να αφήνει τη χώρα απροστάτευτη απέναντι στις ορέξεις των μεγάλων δυνάμεων.
Η ελληνική αμηχανία
Ενώ η γειτονιά μας αναδιατάσσεται βίαια, το ελληνικό πολιτειακό σύστημα παρακολουθεί με μια σχεδόν παροιμιώδη αμηχανία. Η αντιμετώπιση αυτής της πραγματικότητας διακρίνεται από έναν έντονο ανορθολογισμό, ο οποίος πηγάζει από την ελλιπή γνώση του Ισλάμ και των εσωτερικών μηχανισμών των πιστών του. Η Ελλάδα στερείται ενός θεσμοθετημένου εθνικού συμβουλίου ασφαλείας, ενός κεντρικού επιτελικού οργάνου, που θα ανέλυε τα δεδομένα χωρίς στερεότυπα, χαράσσοντας μακροπρόθεσμη στρατηγική, αντί να αντιδρά σπασμωδικά στις εξελίξεις.
Επίλογος
Στην παγκόσμια σκακιέρα, η ευημερία δεν είναι δώρο των θεοκρατών ούτε παραχώρηση των ξένων «προστατών». Το Ιράν και η Τουρκία αποτελούν σήμερα τις δύο όψεις του ίδιου δίκοπου σπαθιού: μιας ισχύος που άρχισε ως υπόσχεση εθνικής και θρησκευτικής ανάτασης, αλλά κατέληξε, μέσω της κακής χρήσης από τις ηγεσίες τους, να απειλεί την ίδια τους την ύπαρξη. Αν η Αθήνα δεν κατανοήσει έγκαιρα τη φύση αυτού του «ξίφους» και τη δυναμική του ανασχεδιασμού που φέρνει ο παραλληλισμός των δύο χωρών, κινδυνεύει να βρεθεί απροετοίμαστη μπροστά σε μια ιστορική καταιγίδα που δεν θα γνωρίζει σύνορα.
* Δρ Γεωπολιτικής ΕΚΠΑ
