Οι επιλογές, οι παλινωδίες και οι χαμένες ευκαιρίες της κυβέρνησης χωρίς ουσιαστικά ανταλλάγματα για την Ελλάδα στην κρίση της Ουκρανίας
Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης βρέθηκε από την πρώτη ημέρα της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, στις 24 Φεβρουαρίου 2022, αναμφισβήτητα στη «σωστή πλευρά της Ιστορίας» (ως προς το Διεθνές Δίκαιο, την τουρκική απειλή, το Κυπριακό, το ΝΑΤΟ και την Ε.Ε.), αλλά ακολούθησε τετραετής σωρεία λαθών που δεν επέτρεψαν την εξασφάλιση πλεονεκτημάτων ή ανταλλαγμάτων για την Ελλάδα.
Για την ακρίβεια, τα λάθη του πρωθυπουργού άρχισαν (όπως επανειλημμένα έχει σημειώσει η παρούσα στήλη) από τα τέλη Νοεμβρίου 2021, όταν αγνόησε την απόρρητη ενημέρωση του τότε πρεσβευτή των ΗΠΑ, Τζέφρι Πάιατ, για τα στοιχεία που οδηγούσαν, με κατηγορηματική βεβαιότητα, σε έναρξη του πολέμου τη δεύτερη ή τρίτη εβδομάδα του Φεβρουαρίου 2022. Ο κ. Μητσοτάκης, αγνοώντας τη -μεγαλύτερη στην ιστορία- αποδέσμευση πληροφοριών από την Ουάσινγκτον προς επιλεγμένες συμμαχικές πρωτεύουσες, συντάχθηκε με τις εκτιμήσεις όσων θεωρούσαν ότι «οι Αμερικανοί τα λένε αυτά για τα συμφέροντά τους».
Ως αποτέλεσμα, η κυβέρνηση βρέθηκε απροετοίμαστη μπροστά στο αυξημένο ενεργειακό κόστος και στον καλπάζοντα πληθωρισμό, χωρίς αποτελεσματικά αντίμετρα ως σήμερα. Ακολούθησαν η εσπευσμένη απόσυρση υλικού από τα νησιά του Αιγαίου προς ενίσχυση της Ουκρανίας και η αποστολή υπερβολικά μεγάλης βοήθειας από το απόθεμα των τριών Γενικών Επιτελείων. Η αξία της βοήθειας υπερέβη τα 500 εκατομμύρια ευρώ με μερική μόνο αποζημίωση-συμψηφισμό από τα προγράμματα EPF της Ε.Ε. και FMF των ΗΠΑ και τις απευθείας αγορές από συμμαχικές χώρες προς προώθηση στο Κίεβο.
Επίσης, παρατηρείται η παλινωδία η Ελλάδα να έχει (ορθώς) υπογράψει Συμφωνία Ασφαλείας με την Ουκρανία, αλλά ο πρωθυπουργός να μην τολμά να τη φέρει προς κύρωση στη Βουλή, όπως έπραξαν οι κυβερνήσεις της Βρετανίας, της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας. Λόγω του νομικού και διπλωματικού κενού από τη μη κύρωση, ορισμένοι διεφθαρμένοι αξιωματούχοι στην ουκρανική κυβέρνηση και στο περιβάλλον του προέδρου Β. Ζελένσκι χρησιμοποιούν ποικίλες δικαιολογίες, ώστε να αποσπάσουν ό,τι περισσότερο μπορούν από την Ελλάδα.
Για παράδειγμα, η εκ πρώτης όψεως θετική συμφωνία Μητσοτάκη – Ζελένσκι, στο Μαξίμου στις 17 Νοεμβρίου 2025, για τη συμπαραγωγή θαλάσσιων drones στην Ελλάδα ερμηνεύεται από την ουκρανική πλευρά σαν υποχρέωση της Αθήνας να τα πληρώνει και αποστέλλει μόνο στο Κίεβο. Αντίθετα, πιθανές ελληνικές εξαγωγές σε τρίτες χώρες και το δικαίωμα χρήσης των drones από τις ελληνικές Ενοπλες Δυνάμεις θα απαιτούν αμοιβαία συναίνεση. Επιπλέον, υπάρχουν ενδείξεις ότι Ουκρανοί μεσάζοντες ετοιμάζονται για «γιουρούσι» ως προς τον τρόπο αξιοποίησης του δανείου των 90 δισεκατομμυρίων ευρώ από τα μέλη της Ε.Ε. (συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας) που εγκρίθηκε στη σύνοδο κορυφής του περασμένου Δεκεμβρίου.
Κατόπιν αυτών, τα προβλήματα της ελληνικής κυβέρνησης, στο 5ο έτος της ουκρανικής κρίσης, συνοψίζονται ως εξής:
1. Μεγάλες δαπάνες
Η Ελλάδα εκτιμάται πως ως τα τέλη του 2026 πρέπει να καταβάλει, με δόσεις, στο συμμαχικό πρόγραμμα PURL (πληρωμές από τα ευρωπαϊκά κράτη για την αγορά αποκλειστικά αμερικανικών όπλων προς μεταφορά στην Ουκρανία) συνολικό ποσό άνω των 150 εκατομμυρίων δολαρίων. Αλλο ένα ποσό 180 εκατομμυρίων ευρώ θα καταβληθεί για το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων, ώστε το υλικό τους να είναι διαλειτουργικό με τις προδιαγραφές του ΝΑΤΟ.
Με τη μέθοδο της αναβλητικότητας και την επίκληση των πραγματικών προβλημάτων της ελληνικής οικονομίας, η κυβέρνηση πέτυχε να δώσει «μόλις» 20 εκατ. δολάρια στην τελευταία δέσμη του PURL τον Δεκέμβριο του 2025. Φέτος θεωρείται εξαιρετικά δύσκολο να βρεθεί παρόμοια οδός διαφυγής. Επιπλέον, ο πρωθυπουργός είπε μόνο τη μισή αλήθεια για το δάνειο των 90 δισ. ευρώ, υποστηρίζοντας ότι δεν θα υπάρξει δημοσιονομική επιβάρυνση της Ελλάδας, επειδή θα χρησιμοποιηθεί το περιθώριο του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού. Το ακριβές είναι ότι τα χρήματα θα δοθούν στο Κίεβο μέσω δανεισμού της Ε.Ε. από τις κεφαλαιαγορές με εγγύηση του προϋπολογισμού και όχι με χρήση του περιθωρίου του.
2. Συνέχιση της διμερούς βοήθειας
Με το βάσιμο επιχείρημα ότι η Ελλάδα χρειάζεται όλα τα συστήματα αεράμυνάς της για την εξ Ανατολών απειλή, η κυβέρνηση αρνείται επί τέσσερα χρόνια την αποστολή συστοιχιών Patriot στην Ουκρανία. Η Ουάσινγκτον δεν δείχνει πια το ίδιο ενδιαφέρον, αν και ως πέρυσι πίεζε με το επιχείρημα ότι, από τη στιγμή που μια ελληνική συστοιχία έχει αποσταλεί στη Σαουδική Αραβία, δεν υπάρχει άμεση απειλή στο Αιγαίο. Ωστόσο, το αίτημα για τους Patriot τίθεται πλέον από τον γ.γ. του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, προς τον κ. Μητσοτάκη και, ταυτόχρονα, η γερμανική κυβέρνηση ζητεί να υλοποιηθούν οι κοινές δεσμεύσεις για την ασπίδα αεράμυνας της Ευρώπης, ώστε να καλυφθεί και η Ουκρανία. Η άποψη του Βερολίνου είναι ότι ο κ. Μητσοτάκης οφείλει να συμφωνήσει, επειδή «χρωστά» στον καγκελάριο Φρ. Μερτς την εκλογή του υπουργού Οικονομικών, Κυρ. Πιερρακάκη, στην προεδρία του Eurogroup.
3. Νέο σχέδιο αεράμυνας του ΝΑΤΟ
Ο ανώτατος διοικητής των Συμμαχικών Δυνάμεων στην Ευρώπη (SACEUR), πτέραρχος Αλέξους Γκρίνκεβιτς, συζήτησε με τον πρωθυπουργό, στις 20 Φεβρουαρίου, την προτεραιότητα της υιοθέτησης του νέου σχεδίου Ενοποιημένης Αεροπορικής και Πυραυλικής Αμυνας (IAMD) μέχρι τη σύνοδο κορυφής της Αγκυρας, στις 7 Ιουλίου 2026. Η Αθήνα διατηρεί μεγάλες επιφυλάξεις ως προς την ορολογία και τις περιοχές ευθύνης της IAMD στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο, που ήδη γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης από την Τουρκία, αλλά ο κ. Μητσοτάκης δεν θα ασκήσει βέτο στο σχέδιο του SACEUR λόγω της σημασίας του για την αντιμετώπιση απειλών από τη Ρωσία και την Κίνα.
4. Σχέσεις με τη Ρωσία
Οσοι επεσήμαναν ότι η «σωστή πλευρά της Ιστορίας» δεν πρέπει να ισοδυναμεί με πλήρη διάρρηξη των ελληνικών σχέσεων με τη Ρωσία, επειδή οι ισορροπίες αλλάζουν ξαφνικά και οι μεσαίες και μικρές χώρες δεν πρέπει να εκτίθενται υπερβολικά, αντιμετωπίζονταν σαν πράκτορες του Κρεμλίνου ή σαν «ψεκασμένοι». Μέχρι που πρόσφατα, και αφού οι ακραίοι της Μόσχας στράφηκαν επανειλημμένα κατά της Ελλάδας, η εκπρόσωπος του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών δήλωσε πως «επιθυμούμε και επιδιώκουμε την αποκατάσταση καλών σχέσεων με τη Ρωσία, όταν, στο μέλλον, το επιτρέψουν οι συνθήκες». Η κυβέρνηση, μετά την εμφανή αλλαγή στάσης των ΗΠΑ επί διοίκησης Τραμπ και τη φημολογούμενη αποκατάσταση της επικοινωνίας του ΝΑΤΟ με τη Μόσχα, ίσως μπορεί να κάνει κάποιες χειρονομίες προς τη ρωσική πλευρά. Προς το παρόν, η αποτελεσματικότητά τους φαίνεται αμφίβολη και ίσως προκαλέσουν αντιδράσεις στην Ε.Ε.
Πάντως, ο κ. Μητσοτάκης γνώριζε (ή έπρεπε να γνωρίζει από τους αρμόδιους συνεργάτες του) ότι η αμερικανική πολιτική άρχιζε να αλλάζει μερικούς μήνες πριν από τις προεδρικές εκλογές του Νοεμβρίου 2024, όταν είχε σημειωθεί οξεία λεκτική αντιπαράθεση μεταξύ του κ. Ζελένσκι και του τότε υπουργού Αμυνας των ΗΠΑ, Λόιντ Οστιν. Το κύριο ερώτημα των επόμενων μηνών είναι αν η ελληνική κυβέρνηση θα καταφέρει να αποσπάσει ουσιώδη ανταλλάγματα από τη διοίκηση Τραμπ σε αντίθεση με τα απλώς καλά λόγια και τις υποσχέσεις (π.χ. επιστολή Μπλίνκεν) επί διοίκησης Μπάιντεν. Ταυτόχρονα, βέβαια, ο κ. Μητσοτάκης θα πρέπει να βρει τρόπο ισορροπίας μεταξύ των αντιθέσεων Ε.Ε. και ΗΠΑ, χωρίς πολιτικές και οικονομικές παρενέργειες για την Ελλάδα.
5. Κυρώσεις και ελληνική ναυτιλία
Από την 11η δέσμη κυρώσεων της Ε.Ε. κατά της Ρωσίας τον Ιούνιο του 2023 ως σήμερα, που συζητείται η 20ή δέσμη, ο κ. Μητσοτάκης προσπαθεί -κάθε φορά ανεπιτυχώς- να εξαιρέσει την ελληνική ναυτιλία από διάφορα μέτρα. Στην παρούσα φάση, πραγματικά (και όχι όπως προβλεπόταν ότι θα συμβεί από το 2022) η ρωσική οικονομία αντιμετωπίζει μεγάλη μείωση εσόδων λόγω της απόδοσης των κυρώσεων και της πτώσης των τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Η Αθήνα στηρίζει μεν την υιοθέτηση της 20ής δέσμης, αλλά -χωρίς να το αποκαλύπτει δημοσίως- ζητεί από την Κομισιόν μετάθεση των αποφάσεων μέχρι να διευκρινιστεί η στάση του G7 και να εκπονηθούν νέες μελέτες για τις επιπτώσεις στον ναυτιλιακό κλάδο. Αρκετοί στις Βρυξέλλες χαρακτηρίζουν την ελληνική στάση πρόσκαιρο διπλωματικό τέχνασμα. Γιατί η κυβέρνηση αξιοποιεί την καθυστέρηση στην έγκριση της 20ής δέσμης (λόγω του βέτο της Ουγγαρίας) για να δείχνει στην ελληνική εφοπλιστική κοινότητα ότι μάχεται για τα συμφέροντά της. Στο τέλος, όπως και στις προηγούμενες δέσμες, η Ελλάδα θα υποχωρήσει με μια μόνο υποσημείωση στην απόφαση των «27».
*Εκδότης του περιοδικού «Αμυνα & Διπλωματία» και σύμβουλος ξένων εταιριών μελέτης επιχειρηματικού ρίσκου για τη ΝΑ Ευρώπη
