Το Βυζάντιο «ταξιδεύει» με… διαβατήριο την τέχνη του στην Ουάσινγκτον. Και όχι όπου κι όπου, αλλά στο μεγαλύτερο πολιτιστικό ίδρυμα της αμερικανικής πόλης, την Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσινγκτον, που βρίσκεται σε απόσταση αναπνοής από τον Λόφο του Καπιτωλίου, έναν οργανισμό ο οποίος για πρώτη φορά «υποκλίνεται» στο μεγαλείο των βυζαντινών αριστουργημάτων, αποφασίζοντας να αφεθεί στην ορμητική δύναμη ενός πολιτισμού που διαδραμάτισε σημαίνοντα ρόλο στην παγκόσμια Ιστορία.
Η έκθεση, που φέρει τον τίτλο «Ουρανός και Γη. Η τέχνη του Βυζαντίου από ελληνικές συλλογές» (Heaven and Earth, Art of Byzantium from Greek Collections», θα εγκαινιαστεί επισήμως στις 2 Οκτωβρίου, ωστόσο θα ανοίξει τις πύλες της για το κοινό λίγες ημέρες αργότερα, στις 6 του ίδιου μήνα. Περισσότερα από 180 έργα, όπως ψηφιδωτά, εικόνες, γλυπτά, κεραμικά, τοιχογραφίες, χειρόγραφα, κοσμήματα καθώς και λειτουργικά και οικιακά σκεύη, περιμένουν υπομονετικά να πάρουν τις θέσεις τους στις προθήκες για τις ανάγκες της παρουσίασης που χαρακτηρίζεται για την Πινακοθήκη «εικαστικό γεγονός» της χρονιάς. Βέβαια το ίδιο ισχύει και για εμάς, καθότι η εν λόγω έκθεση αποτελεί, εκτός από μια μεγάλη πολιτιστική πρόκληση, και μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για προβολή της χώρας μας στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού. Η διοργάνωσή της γίνεται από το υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού αλλά και το Μουσείο Μπενάκη, ενώ με έργα τους συμμετέχουν μεγάλα εγχώρια μουσεία και συλλογές, καθώς και το Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας.
Να σημειωθεί δε ότι μετά την ολοκλήρωσή της στην Ουάσινγκτον, στις 2 Μαρτίου του 2014 η έκθεση θα μεταφερθεί στη Βίλα Γκετί του Μουσείου Ζαν Πολ Γκετί στο Μαλιμπού του Λος Αντζελες, όπου θα παραμείνει έως και τον Αύγουστο του 2014.
Το πλούσιο αυτό αφιέρωμα στην Πινακοθήκη -έχει μέση ετήσια επισκεψιμότητα 6.000.000-8.000.000 ανθρώπους- καλύπτει μια μακρά περίοδο που ξεκινάει από τις απαρχές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας το 330 μ.Χ. και φτάνει έως την Αλωση του 1453, ενώ για την καλύτερη κατανόησή του από τους επισκέπτες θα είναι διαρθρωμένο σε πέντε θεματικές ενότητες.
Η πρώτη, που τιτλοφορείται «Από τον αρχαίο στον βυζαντινό κόσμο», μιλάει μέσα από τα εντυπωσιακά εκθέματά της για τη μετάβαση από την αρχαιότητα στους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους. Εδώ οι επισκέπτες θα μπορούν να θαυμάσουν αντιπροσωπευτικά έργα γλυπτικής και περίτεχνα ψηφιδωτά, μέσα από τα οποία καταδεικνύεται με τον πλέον πασιφανή τρόπο πώς ο αρχαίος κόσμος -τουλάχιστον για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, συνυπήρχε με τον νέο χριστιανικό. Μεταξύ των εκθεμάτων που φιλοξενούνται στην εν λόγω ενότητα είναι το τραπεζοφόρο «Ο Ορφέας με τη λύρα του μαγεύει τα ζώα» του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, αλλά μια επιβλητική προτομή αξιωματούχου που δάνεισε το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
Ο (εντυπωσιακός) αργυρός σταυρός και η ψηφιδωτή εικόνα της Παναγίας
Τον «θρησκευτικό βίο» αναδεικνύει η δεύτερη θεματική ενότητα της πλούσιας έκθεσης, η οποία επιχειρεί να προβάλλει τη χριστιανική ταυτότητα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέσα από βασικές και ιδιωτικές εκφάνσεις του δημόσιου και του ιδιωτικού βίου. Αλλωστε η επίδραση της επίσημης θρησκείας του κράτους στη διαμόρφωση της πολιτικής ιδεολογίας του αλλά και η στενή σχέση του με την Εκκλησία ήταν καταλυτικές, κάτι που άλλωστε φανερώνεται με την παρουσίαση μιας σειράς πολύτιμων χρυσών νομισμάτων. Εκτενής αναφορά γίνεται και στον τρόπο άσκησης της δημόσιας λατρείας μέσα από μια μεγάλη γκάμα εκθεμάτων. Εδώ θα μπορεί να δει κανείς γλυπτά αρχιτεκτονικά μέλη, φορητές εικόνες, μεγαλειώδη εικονογραφημένα χειρόγραφα αλλά και λειτουργικά υφάσματα, όλα τους αναπόσπαστα αντικείμενα ενός βυζαντινού ναού. Χαρακτηριστικό είναι ότι χάρη σε αυτά επιχειρείται να τονιστεί η υψηλή τέχνη των εργαστηρίων της Κωνσταντινούπολης, ενώ παράλληλα αναδεικνύεται η ιδιαίτερη καλλιτεχνική φυσιογνωμία σημαντικών αστικών κέντρων της Ελλάδας όπως η Θεσσαλονίκη, η Βέροια αλλά και η Καστοριά.
Σε αυτήν τη θεματική έχει ενταχθεί και ο εντυπωσιακός αργυρός σταυρός λιτανείας που χρονολογείται από τον 10ο αιώνα και προέρχεται από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη, αλλά και η Παναγία «η Επίσκεψις», μια εκπληκτική ψηφιδωτή εικόνα από τα τέλη του 13ου αιώνα. Πρόκειται για ένα ιερό κειμήλιο του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου της Αθήνας, το οποίο απεικονίζει τη Θεοτόκο να κρατεί τον μικρό Χριστό με το δεξί της χέρι, ενώ με το αριστερό τον ικετεύει για τη σωτηρία των ανθρώπων. Χαρακτηριστικό είναι ότι η εν λόγω εικόνα προέρχεται από την Τρίγλια της Βιθυνίας, κοντά στην Κωνσταντινούπολη, και κατέληξε στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο ως ένα από τα «Κειμήλια Προσφύγων» που έφθασαν στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922) και την ανταλλαγή των πληθυσμών (1923).
Η βυζαντινή σκέψη κυριαρχεί στον τρίτη ενότητα, που έχει τίτλο «Η πνευματική ζωή». Μια σειρά από πολυτελή χειρόγραφα υπογραμμίζει την απόλυτη υπεροχή της ελληνικής γλώσσας, εκθέτοντας ταυτόχρονα και βασικές πτυχές της πνευματικής ζωής του Βυζαντίου. Ως γνωστόν άλλωστε, εκτός από τα θρησκευτικά κείμενα, στα βιβλιογραφικά εργαστήρια της Πόλης οι υπάλληλοι συνήθιζαν να αντιγράφουν και κείμενα των Ελλήνων κλασικών καθώς και επιστημονικά έργα που διαδραμάτισαν σπουδαίο ρόλο στην διάδοση της αρχαιοελληνικής παιδείας. Μεταξύ των κειμένων που θα θαυμάσει κανείς στην έκθεση της Ουάσινγκτον είναι και ένα μοναδικά εικονογραφημένο χειρόγραφο του 14ου αιώνα, «Το μυθιστόρημα του Μεγάλου Αλεξάνδρου». Το κειμήλιο αυτό ανήκει στις συλλογές του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας. Η ενότητα συμπληρώνεται με φορητές εικόνες, οι οποίες έχουν προέλευση τα καλλιτεχνικά εργαστήρια της Κωνσταντινούπολης.
Οικιακός εξοπλισμός,κοσμήματα και γλυπτά
Αφιερωμένη στις «Χαρές της ζωής» είναι η τέταρτη θεματική, στην οποία ξετυλίγονται ποικίλες όψεις της καθημερινότητας στο Βυζάντιο, μια σημαντική πτυχή που παραμένει σχετικά άγνωστη στο διεθνές κοινό.
Στην αρχή αυτής της ενότητας παρουσιάζεται ο ιδιωτικός χώρος των Βυζαντινών με ενδεικτικά αντικείμενα του εξοπλισμού αλλά και διακοσμητικά είδη από το εσωτερικό των κατοικιών τους. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται και στον ατομικό καλλωπισμό, με την επίδειξη βυζαντινών κοσμημάτων που ξεχωρίζουν για την ποικιλομορφία, τη σχεδιαστική λεπτότητα και την τεχνική αρτιότητά τους, ενώ παρουσιάζονται και κάποια σπάνια δείγματα….αξεσουάρ από τους αριστοκράτες της βυζαντινής κοινωνίας.
Ανάμεσα στα πλέον αντιπροσωπευτικά εκθέματα της εν λόγω ενότητας είναι ένα επιβλητικό χρυσό περιδέραιο με πολύτιμους λίθους του 4ου αιώνα μ.Χ (από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης), αλλά και ένα ζευγάρι χρυσών ενωτίων -κοινώς σκουλαρίκια- από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη.
Η πέμπτη και τελευταία ενότητα, «Το Βυζάντιο μεταξύ Ανατολής και Δύσης», παρουσιάζει τις γόνιμες επιδράσεις που δέχτηκε η βυζαντινή τέχνη από τον πολιτισμό των λαών με τους οποίους συναντήθηκε κατά τη μακρόχρονη πορεία της. Πιο συγκεκριμένα, στο πρώτο μέρος ο φιλίστωρ επισκέπτης θα έχει την ευκαιρία να θαυμάσει αρχιτεκτονικά γλυπτά και κοσμήματα που φέρουν έκδηλες τις επιρροές από τον περσικό και τον αραβικό πολιτισμό. Στο δεύτερο μέρος, από την άλλη, φιλοξενούνται πολύτιμα εκκλησιαστικά σκεύη, τοιχογραφίες και φορητές εικόνες, που αποκαλύπτουν με σαφήνεια πώς ο δυτικός κόσμος επηρέασε την καλλιτεχνική έκφραση του Βυζαντίου.
Γιώτα Βαζούρα
