Οι πολιτικές ελίτ των επί δεκαετίες κυρίαρχων κομμάτων απέτυχαν να κυβερνήσουν την Ευρώπη. Ετσι οι ευρωεκλογές του Μαΐου έχουν ήδη εξελιχθεί σε μια μετωπική σύγκρουση της ευρωπαϊκής Ακροδεξιάς με τα κυρίαρχα κόμματα. Χαρακτηριστικό είναι ένα από τα τελευταία εξώφυλλα του «Economist», που παρουσιάζει τρεις πρωταγωνιστές της Ακρας Δεξιάς της Ευρώπης, τον Ολλανδό Γκέερτ Βίλντερς, τη Γαλλίδα Μαρίν Λεπέν και τον Βρετανό Νάιτζελ Φάρατζ να εμφανίζονται μέσα σε μια κούπα τσαγιού στην καρδιά της Ευρώπης.
Το κίνημα του Tea Party βρίσκεται στο επίκεντρο της διαμάχης που κυριαρχεί στην αμερικανική πολιτική και στη δυσκολία της μεταρρύθμισης των προϋπολογισμών και των νόμων για τη μετανάστευση, έγραφε ο «Economist», σχολιάζοντας ότι τώρα κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στην Ευρώπη. Τα «επαναστατικά» κόμματα βρίσκονται σε άνοδο. Για τα μεγάλα κόμματα και τους ψηφοφόρους που ανησυχούν για την επιτυχία τους, η εμπειρία της Αμερικής με το Κόμμα του Τσαγιού προσφέρει χρήσιμα διδάγματα.
Απέχουν
Υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ του Tea Party και των ευρωπαϊκών «αποστατών». Ενώ οι παρατάξεις του Κόμματος του Τσαγιού λειτουργούν μέσα σε ένα από τα μεγάλα κόμματα της Αμερικής και έχουν τις ρίζες τους σε μια σεβαστή παράδοση στον συντηρητισμό μιας μικρής κυβέρνησης, τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά είναι μικρές, επαναστατικές ομάδες, κάποιες από την Ακρα Δεξιά. Οι Ευρωπαίοι είναι ακόμα πιο ποικιλόμορφοι από ό,τι οι Αμερικανοί. Το Κόμμα Προόδου της Νορβηγίας απέχει πολύ από το επιθετικό Jobbik της Ουγγαρίας. Ο Νάιτζελ Φάρατζ και οι βαρετοί του Κόμματος Ανεξαρτησίας του Ηνωμένου Βασιλείου (UKIP) φαίνονται μάλλον αδιάφοροι στο Εθνικό Μέτωπο της Μαρίν Λεπέν. Αλλά υπάρχουν κοινά σημεία μεταξύ των ευρωπαϊκών «ανταρτών» και του Κόμματος του Τσαγιού. Είναι θυμωμένοι άνθρωποι που επιστρέφουν σε απλούστερες εποχές. Ανησυχούν για τη μετανάστευση. Πρόκειται για την πιεσμένη μεσαία τάξη – άτομα που αισθάνονται ότι η ελίτ στην κορυφή και όσοι δανείζονται χωρίς επιστροφή στη βάση ευημερούν εις βάρος των απλών ανθρώπων που εργάζονται. Και πιστεύουν ότι το κέντρο της εξουσίας -η Ουάσινγκτον ή οι Βρυξέλλες- είναι γεμάτο με γραφειοκράτες που ετοιμάζουν συστήματα για να χειρίζονται τις ζωές των ανθρώπων.
Οι κυρίαρχοι πολιτικοί στην Ευρώπη έχουν προσπαθήσει να περιθωριοποιήσουν τους «αντάρτες», παρουσιάζοντάς τους σαν ανισόρροπους, ρατσιστές ή φασίστες. Αλλά αυτό δεν πιάνει, εν μέρει επειδή πολλοί από τους «αντάρτες» κάνουν μια αποφασιστική προσπάθεια για να γίνουν σεβαστοί. Το UKIP, το FN και το Κόμμα Ελευθερίας στις Κάτω Χώρες θα μπορούσαν να κερδίσουν τις περισσότερες ψήφους στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου τον Μάιο. Στη Γαλλία, το 55% των φοιτητών δηλώνει ότι θα σκεφτεί να ψηφίσει το FN. Το Κόμμα Προόδου έχει ενταχθεί στην κυβέρνηση της Νορβηγίας. Η Σλοβακία έχει έναν νέο ακροδεξιό κυβερνήτη σε μια περιφέρεια. «Αν μετρήσετε και τους αντάρτες στην Αριστερά, όπως ο ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα και το Κίνημα των Πέντε Αστέρων στην Ιταλία, τα μεγάλα κόμματα στην Ευρώπη είναι ασθενέστερα από ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη στιγμή της Ιστορίας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο» γράφει ο «Economist».
Στο ίδιο μήκος και ο Μάρτιν Γουλφ έγραφε στους «F.T.» ότι οι αποτυχημένες σύγχρονες οικονομικές και πολιτικές ελίτ, όπως η τρόικα, συμβάλλουν στην άνοδο της Ακροδεξιάς. Τα τρομερά αποτελέσματα των αποτυχιών της ελίτ δεν αποτελούν έκπληξη. Υπάρχει μια σιωπηρή συμφωνία μεταξύ των ελίτ και του λαού: οι μεν αποκτούν τα προνόμια και τα οικονομικά οφέλη της εξουσίας και της ιδιοκτησίας, οι δε, σε αντάλλαγμα, αποκτούν την ασφάλεια και, στη σύγχρονη εποχή, ένα μέτρο ευημερίας. Αν οι ελίτ αποτύχουν, κινδυνεύουν να αντικατασταθούν.
Οι οικονομικές, χρηματοπιστωτικές, πνευματικές και πολιτικές ελίτ έχουν παρεξηγήσει ως επί το πλείστον τις συνέπειες της ορμητικής απελευθέρωσης των χρηματοπιστωτικών αγορών. Εφησυχασμένοι από φαντασιώσεις αυτο-σταθεροποίησης των χρηματοπιστωτικών αγορών, όχι μόνο επέτρεψαν αλλά και ενθάρρυναν ένα τεράστιο και -για τον χρηματοπιστωτικό τομέα κερδοφόρο- στοίχημα για την επέκταση του χρέους. Η πολιτική ελίτ απέτυχε να εκτιμήσει τα κίνητρα και, πάνω απ ‘όλα, τους κινδύνους από μια συστημική βλάβη. Η πολιτική ελίτ στιγματίστηκε από την αποτυχία της να αποτρέψει την καταστροφή. Η οικονομική ελίτ απαξιώθηκε από την ανάγκη της να διασωθεί. Η πολιτική ελίτ απαξιώθηκε από την προθυμία της να χρηματοδοτήσει τη διάσωση. Η πνευματική ελίτ -οι οικονομολόγοι- απαξιώθηκε από την αποτυχία της να προβλέψει μια κρίση ή να συμφωνήσει σχετικά με το τι πρέπει να κάνει αφότου εμφανίστηκε. Η διάσωση ήταν απαραίτητη. Αλλά η πεποίθηση ότι οι ισχυροί θυσίασαν τους φορολογουμένους για τα συμφέροντα των ενόχων είναι σωστή.
Ο πλούτος
Ενας βαθμός πλουτοκρατίας είναι αναπόφευκτος σε δημοκρατίες που χτίστηκαν -όπως πρέπει- σε οικονομίες της αγοράς. Αλλά είναι πάντα ένα θέμα βαθμού. Αν η μάζα του λαού θεωρεί την οικονομική τους ελίτ πλούσια ανταμοιβή για τις μέτριες επιδόσεις και ότι ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό της, αλλά παρ’ όλα αυτά περιμένει διάσωση όταν τα πράγματα πάνε στραβά, ο δεσμός σπάει. Μπορεί να βρισκόμαστε μόλις στην αρχή αυτής της μακροχρόνιας αποσύνθεσης.
Οσον αφορά τη δημιουργία του ευρώ, οι Ευρωπαίοι προχώρησαν το έργο τους πέρα από την πρακτική, σε κάτι πολύ πιο σημαντικό για τους ανθρώπους: την τύχη των χρημάτων τους. Τίποτα δεν ήταν πιο πιθανό από τις τριβές μεταξύ των Ευρωπαίων για το πώς τα χρήματά τους διαχειρίστηκαν ή κακοδιαχειρίστηκαν. Η μάλλον αναπόφευκτη οικονομική κρίση έχει πλέον γεννήσει μια σειρά από άλυτα ακόμη προβλήματα.
Η οικονομική κρίση τούς ενισχύει
Οι οικονομικές δυσκολίες των οικονομιών που πλήττονται από την κρίση είναι προφανείς: τεράστια ύφεση, εξαιρετικά υψηλή ανεργία, μαζική μετανάστευση και βαριά χρέη. Αυτά είναι όλα γνωστά. Ωστόσο, είναι η συνταγματική διαταραχή της ευρωζώνης έχει τονιστεί λιγότερο. Εντός της ευρωζώνης, η εξουσία συγκεντρώνεται σήμερα στα χέρια των κυβερνήσεων των πιστωτριών χωρών, κυρίως της Γερμανίας, και μιας τρόικας από μη εκλεγμένους γραφειοκράτες – από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Οι λαοί των χωρών που θίγονται δεν έχουν καμία επιρροή επάνω τους. Οι πολιτικοί οι οποίοι είναι υπόλογοι σε αυτούς είναι ανίσχυροι. Αυτό το διαζύγιο ανάμεσα στην υπευθυνότητα και την εξουσία πλήττει την καρδιά κάθε έννοιας δημοκρατικής διακυβέρνησης. Η κρίση της ευρωζώνης δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι και συνταγματική.
Η συμμετοχή
Το μάθημα από την Αμερική είναι ότι αν οι πολιτικοί της Ευρώπης δεν θέλουν οι «αντάρτες» να καθορίζουν την ατζέντα θα πρέπει να αντιμετωπίσουν τα επιχειρήματά τους. Το Κόμμα του Τσαγιού άνθησε στην Αμερική, εν μέρει επειδή μια μικρή μειονότητα των ψηφοφόρων κυριάρχησε σε σημαντικούς αγώνες, ειδικά σε επίμαχες έδρες. Στις εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πολλοί ψηφοφόροι απλά δεν μπαίνουν στον κόπο να συμμετέχουν. Αυτό είναι ένα δώρο προς τους «αντάρτες». Αν οι Ευρωπαίοι δεν θέλουν να θριαμβεύσουν, θα πρέπει να ψηφίσουν.