Πόσο θλιβερό, άραγε,θα φάνταζε στον Αισχύλο ένα Κοινοβούλιο γεμάτο νωθρούς συγγενείς;
«Απόλλων. -Ποιο είναι το αξίωμά σας; Ωραία εξουσία έχετε, να τη χαίρεστε!
Χορός. -Διώχνουμε από τα σπίτια τους τους μητροκτόνους.
Απόλλων. -Αλήθεια; Οταν αυτός σκοτώση μια γυναίκα, που ξέκανε τον άνδρα της;
Χορός. -Δεν έχυσεν αυτή το ίδιο της το αίμα.
Απόλλων. -Πολύ περιφρονείς, αλήθεια, και τίποτα δεν ελογάριασες θεσμούς της Ηρας της Τελείας και του Δία· και η Κυπρίς, που δίνει στους θνητούς τις γλυκές χαρές, κατά τον λόγο σου δεν είναι τίποτα· εν τούτοις, το συζυγικό κρεβάτι, που ενώνει άνδρα και γυναίκα σε μια μοίρα, φρουρείται από τη Δίκη και είναι κάτι απ’ τον όρκο πιο μεγάλο».
Αισχύλου «Ευμενίδες», στ. 209-218, Απαντα Αρχαίων Ελλήνων, εκδόσεις Πάπυρος, σελ. 35.
Οι αρχαίοι Ελληνες διακρίνονταν για την ευσέβειά τους προς τους θεούς. Ταυτόχρονα, θεωρούσαν ότι το να σέβονται τον Ολυμπο και τους ενοίκους των δωμάτων του δεν σήμαινε υποταγή στο μη λογικό. Γενικά, με την έννοια και την πρακτική της «υποταγής» ο Ελληνισμός δεν είχε τις καλύτερες των σχέσεων, διότι πάνω απ’ όλα παραβιάζει κάθε μέτρο στη συμπεριφορά.
Η υποταγή είναι άκριτη προσαρμογή στις ιδέες, στις απαιτήσεις και τις επιδιώξεις του άλλου, και ο ελληνικός πολιτισμός, από την προομηρική περίοδο έως τη ρωμαιοκρατία, έθετε τα πάντα προς εξέταση – άρα, η ακρισία αντιμετωπιζόταν ως βαρβαρισμός. Ακόμα κι ο Θεός έπρεπε να αποδείξει ότι είχε το δίκιο με το μέρος του! Οπότε, ο τρόπος εκδήλωσης της ευλάβειας των Ελλήνων προς το θείο και η εμμονή στην απόδειξη μπορεί να ξενίζουν σήμερα ακόμα και τους πιο «προχωρημένους» άθρησκους ή φιλελεύθερους, αλλά έτσι νομιμοποιήθηκε η ιδέα της επιστήμης στις συνειδήσεις του κυρίαρχου λαού του τότε γνωστού κόσμου.
Στον Αισχύλο των Ελευσινίων Μυστηρίων δεν φάνταζε διόλου περίεργο το να ανταλλάσσουν επιχειρήματα υπέρ και κατά ενός θνητού ο θεός Απόλλων και οι Ερινύες. Οι Ερινύες, που έχουν αναλάβει τα καθήκοντα του Χορού, δεν επιθυμούν να παραμείνει στους Δελφούς ο Ορέστης. Θέλουν να περιέλθει στη δικαιοδοσία τους, να τον «στεγνώσουν» από το αίμα του. Είναι πλασμένες έτσι ώστε να μην ασχολούνται με οτιδήποτε άλλο, παρά μόνο με την ανταπόδοση του κακού. Ανιχνεύουν τον φονιά και τον καταδιώκουν μέχρι τέλους. Δεν του αφήνουν σημείο επί Γης για να ησυχάσει. Ο Απόλλων όχι μόνο τον καταδέχεται στο ιερό του, αλλά είχε παραγγείλει κιόλας το έγκλημα που διέπραξε ο Ορέστης! Ο χρησμός που πήρε ο γιος του Αγαμέμνονα από τους Δελφούς ήταν να πάρει εκδίκηση για τον πατέρα του. Το έκανε.
Αίμα ή συνείδηση;
Κι εδώ έχουμε ένα σημείο καμπής για την ανθρωπότητα. Ουσιαστικά, σ’ αυτό το χωρίο, ο Αισχύλος μάς λέει ότι πρέπει να ξεπεράσουμε την ύλη και να προσεγγίσουμε ακόμα περισσότερο την ιδέα, τον Λόγο. Να αφήσουμε κατά μέρος το Εγώ και να βαδίσουμε άφοβα στο Εμείς. Οχημα γι’ αυτήν τη μετάβαση είναι ο μύθος και καύσιμό του το Δράμα. Η κεντρική ιδέα του διαλόγου, το βασικό σημείο της διαφωνίας του αρχαιότατου κόσμου με τον αρχαίο, είναι υψίστης σημασίας: Τι είναι βαρύτερο; Το αίμα ή η συνείδηση; Τι είναι πιο ανόσιο; Η μητροκτονία στην οποία κατέφυγε ο Ορέστης για να απονείμει δικαιοσύνη ή η συζυγοκτονία που διέπραξε η αλλοπαρμένη από τον έρωτα του Αιγίσθου Κλυταιμνήστρα; Την οικογένεια προτιμάμε ή το σωστό;
Η απάντηση που δίδεται στην τραγωδία από την ίδια την εξέλιξή της και τα χείλη του Απόλλωνα είναι ότι το σωστό προηγείται όλων. Μπορεί η λύση του κοινωνικού και προσωπικού γρίφου να δίδεται με αίμα, αλλά έπρεπε το μήνυμα να είναι ηχηρό για να ακουστεί παντού.
Η πνευματική δέσμευση του Αγαμέμνονα με την Κλυταιμνήστρα με το ιερό μυστήριο του γάμου είναι ισχυρότερη στα μάτια των θεών από εκείνη του αίματος. Η ευτυχία δεν περνά πια από την ενστικτώδη προσήλωση στον δεσμό της συγγένειας, αλλά από την εξυπηρέτηση της αρετής.
Ο Απόλλων, ο άγγελος των μεταβολών του παγκόσμιου πνευματικού άξονα, απαντώντας στα επιχειρήματα των Ερινύων πρότεινε στην ανθρωπότητα να μην υπολογίζει ενώπιον του δικαίου ούτε τους δεσμούς αίματος. Σε πολιτικό επίπεδο, αυτός ο διάλογος θεού και Ερινύων αποτελεί κόλαφο για τον νεποτισμό και την απόκτηση αξιωμάτων λόγω συγγενείας και όχι αξίας. Πόσο θλιβερά, άραγε, θα φάνταζαν στον Αισχύλο μια Δημόσια Διοίκηση και ένα Κοινοβούλιο γεμάτα νωθρούς συγγενείς;
Παναγιώτης Λιάκος
