Η ποινή, ο κολασμός, δεν είναι μόνο ένα εργαλείο της κοινωνίας για να αυτοπροστατεύεται, αλλά βοηθά και τον παραβάτη
«Τι ισχύει, λοιπόν; Ποιος ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που έχουν κάποιο κακό, είτε στο σώμα είτε στην ψυχή, είναι αθλιότερος, αυτός ο οποίος θεραπεύεται και απαλλάσσεται από το κακό ή αυτός που δεν θεραπεύεται και συνεχίζει να πάσχει;»
Πλάτωνος «Γοργίας», 478c8 – 478d2
Στο απόσπασμα που προηγήθηκε, διαβάσαμε μία από τις σημαντικότερες ερωτήσεις που έχει υποβάλει ο Σωκράτης σε συνομιλητή του, προσπαθώντας να τον οδηγήσει σταδιακά έξω από το σπήλαιο των ψευδαισθήσεων. Οι σωκρατικές ερωτήσεις είναι τα κλειδιά που ανοίγουν τη φυλακή της πλάνης, όπου έχει εγκλωβιστεί η παραζαλισμένη ανθρωπότητα από την αυγή του χρόνου.
Στον «Γοργία», το θέμα είναι η ρητορική τέχνη. Ο Σωκράτης δεν τη συμπαθεί. Προσπαθεί επιτυχώς να αποδείξει ότι η ρητορική είναι μία από τις κολακείες της ψυχής. Ο φιλόσοφος που θανατώθηκε με φονικό όπλο μια δικαστική απόφαση και εκτελεστή τις… δημοκρατικές διαδικασίες στην εποχή του λυκόφωτος της αθηναϊκής δόξας ταξινομεί τα ανθρώπινα με οξυδέρκεια και εμπνευσμένη επιμέλεια. Φροντίδα για το σώμα είναι η γυμναστική και η ιατρική. Φροντίδα για την ψυχή, ο νόμος και η δικαιοσύνη. Κολακεία για το κορμί η κομμωτική (και όλες οι τεχνικές καλλωπισμού) και κολακεία για την ψυχή είναι η σοφιστεία και η ρητορική. Και με το δηκτικό, αλλά και βελούδινο χιούμορ του, ο Σωκράτης κάνει τον ακόλουθο παραλληλισμό (465c1): «Οποια σχέση έχει η κομμωτική με τη γυμναστική, άλλη τόση έχουν η σοφιστική με τη νομοθετική και η μαγειρική με την ιατρική!» Στόχος των βελών της σωκρατικής κριτικής στο χωρίο που παρατέθηκε στην αρχή είναι ο ορμητικός και απόλυτος, όπως ταιριάζει στην ηλικία του, Πώλος, ο μαθητής του σοφιστή Γοργία – από τον οποίο έλαβε την ονομασία του και ο πλατωνικός διάλογος.
Ο «ρήτορας», ως λέξη, συνοδευόταν και συνοδεύεται από θετικό φορτίο εντυπώσεων – κι αυτή η θετική άποψή μας για τους «δεινούς» αγορητές συνιστά έναν αδιάψευστο μάρτυρα της ροπής του είδους μας στην παρακμή.
Σωτήρια ποινή
Η οπτική γωνία από την οποία εθεάτο ο Σωκράτης τον βίο των ανθρώπων και το δέον για το πρόσωπο και το σύνολο δεν είναι εύκολο να εντοπιστεί, λόγω του μυωπικού υλισμού και της πνευματικής ρηχότητας της αισθησιοκρατίας. Η ανάλυσή του για τον ψυχικό πόνο και τη συμφορά της ατιμωρησίας μπορεί στους περισσότερους να φαντάζει ουτοπική, υπερβολική, ρομαντική και ανέφικτη, αλλά είναι η ορθότερη απ’ όλες όσες έχουν παρουσιαστεί μέχρι σήμερα στα επιστημονικά πεδία τα οποία σχετίζονται με τη συμπεριφορά και την πνευματική συγκρότηση των ανθρώπων.
Εκείνος που αρρώστησε σωματικά και δεν γιατρεύτηκε είναι ο πιο ταλαιπωρημένος και αξιοθρήνητος. Ετσι κι αυτός που παρέβη τους νόμους και δεν τιμωρήθηκε, ο ατιμώρητος, είναι ο πιο άθλιος όλων, ο πιο δυστυχισμένος. Η ποινή, ο κολασμός, δεν είναι μόνο ένα εργαλείο της κοινωνίας για να αυτοπροστατεύεται από τους παραβατικούς και απόδειξη της θείας ισορροπίας, η οποία, τελικά, επικρατεί παντού και πάντα. Είναι και αυτά, αλλά, σύμφωνα με τον Σωκράτη, η ποινή βοηθά και τον ίδιο τον δράστη!
Λίγοι νοιάζονται πάντοτε για το καλώς έχειν εκάστου παραβάτη, αλλά αυτό θα μπορούσε να αλλάξει αν το μήνυμα αυτού του διαλόγου περνούσε παντού και ακουγόταν προς όλες τις κατευθύνσεις: Η πραγματική ευτυχία εκείνου που αδικοπράγησε βρίσκεται ακριβώς στο σημείο όπου τον αναμένει η ποινή του.
Ο «Γοργίας» είναι ένας διάλογος που αξίζει να διδάσκεται αναλυτικά, καθ’ ολοκληρίαν και επανειλημμένως, στους μαθητές της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Η χρησιμότητά του δεν επεκτείνεται μόνο στον καυτηριασμό της κυριαρχούσας αδικίας, η οποία έχει ως προαπαιτούμενα την ύπαρξη «δεινών» ρητόρων στις κοινωνίες και την ανάδειξη της τεχνικής τους περίπου ως «επιστήμης». Ο «Γοργίας» μπορεί να βοηθήσει τους νέους να βαδίσουν προς την ενηλικίωση πατώντας στις στέρεες βάσεις της λογικής και της αρετής. Μπορεί επίσης να θεραπεύσει και τις ψυχές μεγαλυτέρων σε ηλικία, που δεν μπόρεσαν να προσεγγίσουν νοητικά την πάντοτε σωτήρια αλήθεια, που είναι η γνήσια γνώση και ελευθερώνει από τα πανίσχυρα, αόρατα δεσμά της άγνοιας, των ζωωδών ενστίκτων και των δοξασιών, με τις οποίες τρέφονται οι ψυχές όσων τα άρματα ξεστρατίζουν από τη θεία οδό.
Παναγιώτςης Λιάκος
