Τα θανάσιμα αμαρτήματα της διακυβέρνησης του Ανδρέα Παπανδρέου (με τη διόγκωση του χρέους τη δεκαετία του 1980 που οδήγησε στη χρεοκοπία του 2010) που δυστυχώς τώρα εμπνέουν και τον σημερινό πρωθυπουργό!
Από τον
Ανδρέα Καψαμπέλη
Η αντιφατικότητα που χαρακτηρίζει την πρόσφατη πολιτική περίοδο της χώρας -και ιδιαίτερα τη μνημονιακή- βρίσκει το αποκορύφωμά της στην εκδήλωση μνήμης που ετοιμάζει η Βουλή με αφορμή τη συμπλήρωση είκοσι ετών από τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, στις 23 Ιουνίου 1996. Αν και κυριάρχησε για δεκαετίες στον δημόσιο βίο και για ένα μεγάλο τμήμα του ελληνικού πληθυσμού, που σαγηνεύτηκε από αυτόν, υπήρξε μεγάλος ηγέτης, η Ιστορία, με την αμείλικτη κρίση της, ήδη εντοπίζει στη δεκαετία του 1980 πολλούς από τους λόγους που οδήγησαν τελικά στη χρεοκοπία του 2010.
Οι πικρές αλήθειες για την «άλλη όψη» της διακυβέρνησης από τον Ανδρέα Παπανδρέου είναι πολύ πιθανό να μην ακουστούν ή να εξωραϊστούν κατά τις πανηγυρικές τελετές, με δεδομένες άλλωστε και τις πολιτικές σκοπιμότητες που υποκρύπτει η διοργάνωσή τους.
Αντίφαση
Η πιο σημαντική αντίφαση ενυπάρχει στον ίδιο τον ΣΥΡΙΖΑ ,ο οποίος, ενώ ήταν ένα κόμμα διαμαρτυρίας που μεγάλωσε καταγγέλλοντας τον δικομματισμό της Μεταπολίτευσης και τις παθογένειές του, έχει μεταβληθεί τώρα σε κακέκτυπο του παλιού ΠΑΣΟΚ και ο κ. Τσίπρας φιλοδοξεί προ πολλού να αποτελέσει τον νέο Ανδρέα Παπανδρέου.
Η εξήγηση είναι προφανής, αφού το 48% του 1981 και μετά αποτελεί τη δεξαμενή στην οποία απευθύνεται ο ΣΥΡΙΖΑ, για να μπορέσει να παραμείνει κόμμα εξουσίας. Μάλιστα, δεν είναι τυχαίο ότι αυτές οι γενιές του εκλογικού σώματος εγκατέλειψαν απότομα το ΠΑΣΟΚ από το καλοκαίρι του 2011 (ύστερα από τριάντα χρόνια!), όταν άρχισε να πλήττεται καίρια το βιοτικό και οικονομικό επίπεδό τους, πιστεύοντας τις υποσχέσεις του ΣΥΡΙΖΑ για επιστροφή στις καλές ημέρες του παρελθόντος. Τώρα που ως κυβέρνηση ο ΣΥΡΙΖΑ βρίσκεται αντιμέτωπος με την ανακολουθία του, έχει έρθει και η ώρα της απότομης (και προφανώς ετεροχρονισμένης) προσγείωσης αυτής της «εκλογικής πελατείας».
Βέβαια, αποτελεί ιστορική πραγματικότητα ότι και το 1981 ο Ανδρέας Παπανδρέου κέρδισε πανηγυρικά τις εκλογές υποσχόμενος πράγματα που δεν επρόκειτο να τηρήσει, κυρίως σε ό,τι αφορούσε τη θέση της χώρας στον διεθνή και ευρωπαϊκό περίγυρο. Τα συνθήματα «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο» και «Εξω οι βάσεις του θανάτου» έχουν μείνει ανεξίτηλα, αλλά για να καταγράφουν πλέον τη δημαγωγική εκμετάλλευση του ριζοσπαστικού κλίματος που επικρατούσε στην ελληνική κοινωνία. Υπό το θολό και αόριστο, αλλά σωστά επεξεργασμένο, σύνθημα της «Αλλαγής», άλλωστε, επέτρεπε σε κάθε «μη προνομιούχο» -κατά την επίσης διαδεδομένη έκφραση της εποχής- Ελληνα να φαντασιώνεται ότι επιτέλους θα αποκτούσε ό,τι ποθούσε.
Αν, πάντως, στην εξωτερική πολιτική η άνοδος στην εξουσία συνοδεύτηκε από την άμεση στροφή στον ρεαλισμό, από την πρώτη κιόλας τετραετία του ΠΑΣΟΚ, κατά το 1981-1985, δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για τον οικονομικό, και όχι μόνο, εκτροχιασμό. Οι μεγάλες αυξήσεις σε μισθούς και συντάξεις, καθώς και οι πολλαπλές παροχές επέφεραν ασφαλώς μια κοινωνική ισορροπία, η οποία επέτρεψε στο ΠΑΣΟΚ και στον Ανδρέα Παπανδρέου να αποκτήσουν βαθιές ρίζες στη Ελλάδα της Μεταπολίτευσης. Εκείνο που συνειδητά όμως αποκρυβόταν ήταν ότι, ως αντίτιμο για την εδραίωση αυτή, η χώρα είχε αρχίσει να μπαίνει βαθιά στο τούνελ του δανεισμού και το δημόσιο χρέος να διογκώνεται. Από 28,6% του ΑΕΠ το 1980 ανήλθε σε 54,7% του ΑΕΠ το 1985. Δηλαδή, σε μόλις πέντε χρόνια σχεδόν διπλασιάστηκε, λόγω του υπερδανεισμού και των γενναίων εισοδηματικών ενισχύσεων. Το 1985 το σύνθημα για «καλύτερες μέρες» βοήθησε στη νέα νίκη, αλλά η συνέχεια υπήρξε οδυνηρή, διότι ύστερα από ένα διάστημα άσκησης περιοριστικής πολιτικής οι εκλογές του 1989, υπό τις γνωστές συνθήκες, έγιναν με τον Ανδρέα Παπανδρέου να προστάζει από το προεκλογικό μπαλκόνι «Τσοβόλα δώσ’ τα όλα» και το δημόσιο χρέος να εκτινάσσεται άνω του 80%. Ως πρωθυπουργός πάλι πια, στα τέλη του 1993, αναφερόμενος στο χρέος είχε πει και την παροιμιώδη φράση ότι «είτε το έθνος θα εξαφανίσει την υπερχρέωση της χώρας είτε η υπερχρέωση θα αφανίσει το έθνος», που θα μπορούσε να έχει και μια αυτοκριτική διάσταση…
Η περίοδος Παπανδρέου σημαδεύτηκε, άλλωστε, και από την πρώτη μεγάλη διόγκωση του δημόσιου τομέα. Η νίκη του 1981 άνοιξε τις πόρτες για διορισμούς εκατοντάδων χιλιάδων υπαλλήλων με μόνο ουσιαστικό προσόν τους την κομματική ιδιότητα και το «σημείωμα» από τη Χαριλάου Τρικούπη ή από την παντοδύναμη Τοπική Οργάνωση.
«Πρασινοφρουρός»
Ηταν τότε που δημιουργήθηκε και ο όρος «πρασινοφρουρός», αφού στις πιο πολλές υπηρεσίες και ΔΕΚΟ η ιεραρχία είχε αχρηστευθεί μπροστά στην κομματική ισχύ. Ακόμη και στις κατά τόπους νομαρχίες, όπου είχαν διοριστεί ως νομάρχες στελέχη του ΠΑΣΟΚ, τους επέβλεπαν «κομισάριοι» του λεγόμενου τότε Κινήματος. Η πρακτική των προσλήψεων συνεχίστηκε και τη δεκαετία 1993-2004, μολονότι μεσολάβησε η θεσμοθέτηση του ΑΣΕΠ. Ενδεικτικό είναι ότι κατά την ολοκλήρωση της πρώτης οκταετίας του ΠΑΣΟΚ το κράτος είχε φτάσει να καταβάλλει για μισθούς και συντάξεις το 14,1% του ΑΕΠ. Μια άλλη παράμετρο του προβλήματος αποτέλεσαν οι «προβληματικές επιχειρήσεις» που υιοθετήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1980 από το κράτος και αποτέλεσαν για χρόνια αιτία μεγάλης οικονομικής αιμορραγίας.
Η καταστροφή του κράτους με την κομματικοποίηση της Δημόσιας Διοίκησης
Πέραν του οικονομικού σκέλους, όμως, η κομματικοποίηση της Δημόσιας Διοίκησης, σε συνδυασμό με την προϋπάρχουσα γραφειοκρατία, αποδείχθηκε διαρκής πληγή που εξελίχθηκε με τα χρόνια σε γάγγραινα, εμποδίζοντας τη σωστή και παραγωγική λειτουργία του κράτους, όταν, με το τέλος της περιόδου των παχιών αγελάδων, ήταν απαραίτητη όσο ποτέ για να βοηθήσει στην ανάπτυξη της οικονομικής δραστηριότητας.
Γενικότερα, το μοντέλο που διαμορφώθηκε διευκόλυνε μεν την ηγεμονική παρουσία του Ανδρέα Παπανδρέου, αλλά «εκπαίδευσε» την κοινωνία σε αντιλήψεις και πρότυπα που αργά ή γρήγορα θα προσέκρουαν σε αδιέξοδο. Ακόμη και για τη διαφθορά, το μήνυμα των ελαστικών αντιστάσεων είχε αρχίσει να καλλιεργείται όταν αποδόθηκε στον τότε πρωθυπουργό -πριν ακόμη προκύψουν τα πρώτα μεγάλα σκάνδαλα της περιόδου Κοσκωτά- η φράση για διοικητή μεγάλης δημόσιας επιχείρησης ότι «είπαμε να κάνει δώρο στον εαυτό του, αλλά όχι και πεντακόσια εκατομμύρια!». Ενδεικτικό θεωρείται και το φαινόμενο της διοχέτευσης του πακτωλού των κοινοτικών επιδοτήσεων από τα τότε μεσογειακά προγράμματα για κάθε άλλο παρά παραγωγικές επενδύσεις στην ελληνική ύπαιθρο. Αρκετοί έχουν υποστηρίξει ότι ο Παπανδρέου άφησε εσκεμμένα τη διαφθορά να διαχυθεί στην ελληνική κοινωνία, ώστε ο εκμαυλισμός, η χαλάρωση των ηθών και ο άκρατος καταναλωτισμός να αποτελέσουν τα εργαλεία για τη δική του παραμονή στην εξουσία και τη μετατροπή του ΠΑΣΟΚ σε «καθεστώς». Ιστορικό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ έχει πει σαρκαστικά πάντως ότι «οι πασόκοι σπαταλήσαμε την πρώτη τετραετία για να βγάλουμε γκόμενες, τη δεύτερη για να βγάλουμε λεφτά και την τρίτη για να πάμε φυλακή!» Σε μια στιγμή ειλικρίνειας και ο ίδιος ο Ανδρέας Παπανδρέου, όταν ρωτήθηκε το 1985 αν λόγω του υπερδανεισμού η χώρα θα μπορούσε να αντιμετωπίσει θέμα πτώχευσης έπειτα από 30 χρόνια, είχε απαντήσει αποστομωτικά: «Δεν ξέρω. Εγώ, άλλωστε, δεν θα ζω τότε…».
