Η γιορτή των Θεοφανείων, που εορτάζεται κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Παράλληλα, όμως, συνδέεται με ένα ευρύ σύνολο λαϊκών παραδόσεων και εθίμων, πολλά από τα οποία ανάγονται σε προχριστιανικές εποχές και μαρτυρούν τη συνέχεια της ελληνικής λαϊκής πίστης στο πέρασμα των αιώνων.
Κεντρικές έννοιες της εορτής είναι ο αγιασμός του νερού, η πνευματική και σωματική κάθαρση, η αναγέννηση της φύσης και η απομάκρυνση κάθε κακόβουλης δύναμης. Τα στοιχεία αυτά αποτυπώνονται σε τελετουργίες και έθιμα που εξακολουθούν να τελούνται σε ολόκληρη τη χώρα.
Σημαντικότερο τελετουργικό των Θεοφανείων είναι ο Μέγας Αγιασμός των Υδάτων. Μετά τη Θεία Λειτουργία, ο ιερέας ρίχνει τον Τίμιο Σταυρό σε θάλασσες, ποτάμια ή λίμνες, αναπαριστώντας τη Βάπτιση του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό.
Ο συμβολισμός της κατάδυσης του Σταυρού
Η κατάδυση του Σταυρού στο νερό αποτελεί τον πυρήνα της εορτής και συνδέεται άμεσα με τον αγιασμό των υδάτων. Στη λαϊκή αντίληψη, ο αγιασμός δεν περιορίζεται στη θρησκευτική του διάσταση, αλλά εκλαμβάνεται και ως πράξη εξαγνισμού, προστασίας και απομάκρυνσης κακών δυνάμεων. Αυτή η αντίληψη, αν και ενσωματώθηκε στη χριστιανική παράδοση, έχει τις ρίζες της σε αρχαίες λατρευτικές πρακτικές.
Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, ο αγιασμός τελείται ήδη από την παραμονή των Θεοφανείων και είναι γνωστός ως Μικρός Αγιασμός, Πρωτάγιαση ή Φώτιση. Την ημέρα αυτή, ο ιερέας επισκέπτεται τα σπίτια των πιστών, κρατώντας τον Σταυρό και ένα κλωνάρι βασιλικού, και ραντίζει τους χώρους με αγιασμένο νερό, ώστε να «φωτιστούν» και να προστατευθούν. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, η Πρωτάγιαση θεωρείται ιδιαίτερα αποτελεσματική για την απομάκρυνση των καλικάντζαρων, σε συνδυασμό με το άναμμα μεγάλων φωτιών.
Ο Μέγας Αγιασμός τελείται ανήμερα των Θεοφανείων μέσα στους ναούς, σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο με μεγάλο δοχείο νερού, και ολοκληρώνεται με την κατάδυση του Σταυρού στο φυσικό υδάτινο στοιχείο. Το αγιασμένο νερό θεωρείται από τη λαϊκή πίστη φορέας καθαρτικών και θεραπευτικών ιδιοτήτων.
Νέοι, κυρίως άνδρες, βουτούν στα παγωμένα νερά για να ανασύρουν τον Σταυρό. Όποιος τα καταφέρει θεωρείται ευλογημένος και πιστεύεται ότι θα έχει τύχη και ευημερία σε όλη τη διάρκεια του έτους. Σε πολλές περιοχές, το γεγονός συνοδεύεται από πομπές, γιορτές και κεράσματα.
Κάλαντα, εικόνες και λαϊκές δοξασίες
Την παραμονή των Θεοφανείων, παιδιά σε όλη τη χώρα ψάλλουν τα κάλαντα των Φώτων σε διάφορες τοπικές παραλλαγές, με πιο γνωστό τον στίχο: «Σήμερα είν’ τα Φώτα και ο φωτισμός…».
Μετά την κατάδυση του Σταυρού, σε αρκετές περιοχές οι κάτοικοι σπεύδουν στις όχθες ή στις παραλίες για να πλύνουν εργαλεία, σκεύη, αλλά και ιερές εικόνες με το αγιασμένο νερό. Σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία, ακόμη και τα εικονίσματα χρειάζονται ανανέωση της δύναμής τους, την οποία λαμβάνουν εκ νέου μέσω του αγιασμού.
Το έθιμο αυτό θεωρείται συνέχεια αρχαίων πρακτικών, όπως τα «Πλυντήρια» της αρχαίας Αθήνας, κατά τα οποία το άγαλμα της θεάς Αθηνάς μεταφερόταν με πομπή στο Φάληρο και πλενόταν με θαλασσινό νερό, ώστε να καθαρθεί και να ανανεωθεί η ιερή του δύναμη.
Σήμερα, σε ορισμένες περιοχές, όπως στην Πλάκα της Μυτιλήνης, οι γυναίκες πλένουν τα εικονίσματα την ώρα της κατάδυσης του Σταυρού, χρησιμοποιώντας νερό που συλλέγουν τελετουργικά από τη θάλασσα. Η διαδικασία γίνεται σιωπηλά, με το λεγόμενο «άλαλο νερό», το οποίο στο τέλος απορρίπτεται σε ιερό, απάτητο χώρο.
Τοπικά έθιμα σε όλη την Ελλάδα
-Στην ανατολική Μακεδονία και ιδιαίτερα στη Δράμα, τα Θεοφάνεια συνοδεύονται από πλούσια δρώμενα με στόχο την καλοχρονιά, δηλαδή την υγεία και την ευφορία της γης. Μεταμφιέσεις, μάσκες, κουδούνια, στάχτες, χοροί και αναπαραστάσεις αγροτικών εργασιών συνθέτουν ένα τελετουργικό με έντονα συμβολικό χαρακτήρα.
-Στο Μοναστηράκι Δράμας αναβιώνει το έθιμο των Αράπηδων, με ρίζες στις διονυσιακές τελετές της αρχαιότητας, εμπλουτισμένο με χριστιανικά στοιχεία. Παρόμοια δρώμενα συναντώνται και σε χωριά όπως ο Βώλακας, η Πετρούσα, ο Ξηροπόταμος, καθώς και στη Νικήσιανη Καβάλας.
-Στην Καστοριά, τα γνωστά «ραγκουτσάρια» φέρνουν τους κατοίκους στους δρόμους με μεταμφιέσεις και γιορτινή διάθεση, με σκοπό το ξόρκισμα του κακού.
-Στη Χαλκιδική ξεχωρίζουν τα έθιμα της Καμήλας στη Γαλάτιστα και των Φωταράδων στο Παλαιόκαστρο, χορευτικά δρώμενα που πραγματοποιούνται στην πλατεία του χωριού.
-Στην Ερμιόνη Αργολίδας, το έθιμο «γιάλα – γιάλα» διατηρείται ζωντανό για περισσότερες από πέντε δεκαετίες. Νέοι που πρόκειται να παρουσιαστούν στον στρατό περιδιαβαίνουν τα σπίτια τραγουδώντας, ενώ οι βάρκες στολίζονται από την παραμονή με κλαδιά και φυτά. Παρόμοιες πρακτικές συναντώνται και σε ψαροχώρια όπως το Πόρτο Χέλι και η Κοιλάδα.
-Στη Λευκάδα, τέλος, τελείται το έθιμο των πορτοκαλιών. Οι πιστοί βουτούν πορτοκάλια στη θάλασσα κατά τον αγιασμό και τα φυλάσσουν στο σπίτι ως φυλαχτό, αφήνοντας ένα από αυτά στα εικονίσματα για ολόκληρο τον χρόνο.
