Ενα από τα πλέον φορτισμένα ιστορικά τοπόσημα της χώρας παραμένει σήμερα εγκαταλελειμμένο, εκτεθειμένο στη φθορά του χρόνου και περικυκλωμένο από έργα που απειλούν τη φυσική και ιστορική του υπόσταση
- Από την Ιωάννα Τσέφλιου
Στη σκιά των μεγάλων λιμενικών έργων και της επιχειρηματικής επέκτασης, ένα από τα πλέον φορτισμένα ιστορικά τοπόσημα της χώρας εκπέμπει σήμα κινδύνου. Το ταφικό μνημείο του Θεμιστοκλή, του ανθρώπου που συνέδεσε το όνομά του με τη ναυτική ισχύ της Αθήνας και τη νίκη που άλλαξε τον ρου της παγκόσμιας Ιστορίας στη Σαλαμίνα, παραμένει σήμερα εγκαταλελειμμένο, εκτεθειμένο στη φθορά του χρόνου και περικυκλωμένο από έργα που απειλούν τη φυσική και ιστορική του υπόσταση.
Ο Θεμιστοκλής υπήρξε κεντρική μορφή της κλασικής αρχαιότητας. Ως πολιτικός και ναυμάχος προώθησε τη στρατηγική επιλογή της θαλάσσιας ισχύος, συνέβαλε καθοριστικά στη δημιουργία των τριών λιμένων του Πειραιά -του Κανθάρου, της Ζέας και της Μουνυχίας- και ηγήθηκε της ελληνικής παράταξης στη Σαλαμίνα τον Σεπτέμβριο του 480 π.Χ. Η νίκη εκείνη δεν αποτέλεσε απλώς μια στρατιωτική επιτυχία, αλλά ένα σημείο καμπής που απέτρεψε, κατά γενική ιστορική παραδοχή, την περσική επικράτηση στον ελλαδικό και κατ’ επέκταση στον ευρωπαϊκό χώρο. Παρ’ όλα αυτά η υστεροφημία του ίδιου του πρωταγωνιστή της νίκης υπήρξε τραγική.
Παρά τη συνεισφορά του η προσωπική του διαδρομή υπήρξε τραγική. Διωγμένος από την πόλη που υπηρέτησε, κατέφυγε στη Μικρά Ασία και αυτοκτόνησε, προκειμένου -σύμφωνα με τις πηγές- να μην εξαναγκαστεί να στραφεί κατά των ελληνικών συμφερόντων, όταν του ζητήθηκε από τον Πέρση αυτοκράτορα να ηγηθεί εκστρατείας εναντίον της Αιγύπτου. Τα οστά του μεταφέρθηκαν χρόνια αργότερα στον Πειραιά και τοποθετήθηκαν σε μνημείο που δεσπόζει στην ακτή Αλκίμων, στο θαλάσσιο πεδίο του μεγάλου του θριάμβου. Σήμερα, ωστόσο, το μνημείο αυτό μοιάζει ξεχασμένο, εγκλωβισμένο ανάμεσα σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις (Ναυτική Διοίκηση Αιγαίου) και στην υπό κατασκευή προβλήτα για πολυτελή κρουαζιερόπλοια.
Ο Ιωάννης Χαραλαμπόπουλος, συγγραφέας – ερευνητής και μελετητής του Ελληνικού Πολιτισμού στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, περιγράφει μια εικόνα μακροχρόνιας εγκατάλειψης και συστηματικής υποβάθμισης. Μιλώντας αποκλειστικά στη «δημοκρατία», τονίζει πως το βαρύνουσας σημασίας αυτό μνημείο βάλλεται νυχθημερόν από τα ορμητικά κύματα της θάλασσας, υφιστάμενο τη μακροχρόνια θαλάσσια διάβρωση, δίχως να έχουν γίνει ουδέποτε συστηματική έρευνα και ανασκαφή, πέραν των αυτοψιών που διενήργησαν οι αρχαιολόγοι Μιλχόιφερ και Γουάλας πριν από έναν και μισό αιώνα, αντίστοιχα, ενώ είναι ουσιαστικά εγκαταλελειμμένο από το υπουργείο Πολιτισμού. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι ελάχιστες αυτοψίες που έχουν πραγματοποιηθεί ανάγονται σε έρευνες του 19ου αιώνα, χωρίς να έχει ακολουθήσει σύγχρονη επιστημονική τεκμηρίωση.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί, κατά τον κ. Χαραλαμπόπουλο, η προσπάθεια αποχαρακτηρισμού του μνημείου μέσω της διασποράς αμφιβολιών για την ταύτισή του με τον τάφο του Θεμιστοκλή. Οπως επισημαίνει, τέτοιες απόψεις στηρίζονται σε ατεκμηρίωτες αναφορές παλαιών γραπτών, οι οποίες δεν αντέχουν σε επιστημονικό έλεγχο και έχουν καταρριφθεί, ενώ εξυπηρετούν τη μείωση της αρχαιολογικής του σημασίας προς όφελος μελλοντικών επιχειρηματικών σχεδίων στην περιοχή.
Την ίδια ώρα, λίγες δεκάδες μέτρα παραπέρα, παρά την απόσταση ασφαλείας των 100 μέτρων που προβλέπεται από σχετικές μελέτες, προχωρά η κατασκευή μεγάλης προβλήτας για τον ελλιμενισμό κρουαζιερόπλοιων. Πρόκειται για έργο που, σύμφωνα με ειδικούς, αναμένεται να αλλοιώσει ριζικά τον παράκτιο χώρο και να ενεργοποιήσει ακτομηχανικά φαινόμενα, με άμεσο κίνδυνο για τη στατική και περιβαλλοντική ισορροπία του μνημείου. Ενώ, επιπλέον, εγείρεται ζήτημα περί της αισθητικής και ουσιαστικής υποβαθμίσεως του μνημείου, καθότι αυτό θα επισκιαστεί από την έλευση κρουαζιερόπλοιων, το ύψος των οποίων φτάνει τα 60 μέτρα!
Ο κ. Χαραλαμπόπουλος υπογραμμίζει επίσης ότι κατά μήκος της ακτής εκτείνεται το Κονώνειο τείχος, σε μήκος εκατοντάδων μέτρων, το οποίο παραμένει σε μεγάλο βαθμό αόρατο και μη προσβάσιμο, καθώς έχει ενσωματωθεί στις λιμενικές εγκαταστάσεις. Αντί να αποτελεί οργανωμένο αρχαιολογικό περίπατο, ο χώρος έχει μετατραπεί σε ζώνη ελεγχόμενης πρόσβασης, αποκομμένη από τον αστικό ιστό.
Στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρίσκεται και το ζήτημα των ακτομηχανικών μελετών. Πρωτοβουλία κατοίκων, στην οποία μετείχε και ο καθηγητής Θαλάσσιου Περιβάλλοντος στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς Βασίλειος Τσελέντης, προσέφυγε στο Συμβούλιο της Επικρατείας, καταρρίπτοντας το επιχείρημα τόσο του ΟΛΠ όσο και του υπουργείου Πολιτισμού περί υπάρξεως ακτομηχανικής μελέτης τον Οκτώβριο του 2025. Κατά τη συζήτηση της υπόθεσης προέκυψε ότι ΟΛΠ και ΥΠΠΟ επικαλούνταν μια προμελέτη που είχε διεξαχθεί το 2018 και η οποία ήταν ανεπαρκής, ενώ είχαν δεσμευτεί ότι θα εκπονούσαν κανονική μελέτη προ της ενάρξεως των εργασιών. Οι νομικοί σύμβουλοι του ΟΛΠ ισχυρίστηκαν ότι η μελέτη έχει αρχίσει, όμως, σύμφωνα με τους ειδικούς, ένα τέτοιο έργο απαιτεί εύρος χρόνου.
Είναι χαρακτηριστικό πως ο κ. Τσελέντης, σε δήλωσή του την οποία επικαλείται ο Ιωάννης Χαραλαμπόπουλος, εξηγεί ότι «μια σωστή ακτομηχανική μελέτη θέλει πολύ χρόνο για να συλλέγουν δεδομένα, που θα τροφοδοτήσουν τα μαθηματικά μοντέλα προσομοίωσης που χρησιμοποιούνται για να προβλέψουμε τις επιπτώσεις των έργων σε αυτά τα ακτομηχανικά φαινόμενα και επομένως να σχεδιαστεί η προστασία του παράκτιου μνημείου.
Ολοκληρωμένη μελέτη χρειάζεται για ακόμα έναν λόγο: το 2018 δεν υπήρχαν νομικές απαιτήσεις για να μελετηθούν οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Τώρα υπάρχει σοβαρό νομικό πλαίσιο για την επιπλέον εκτίμηση των επιπτώσεων από την αύξηση της στάθμης της θάλασσας, τα ακραία καιρικά φαινόμενα κ.λπ. και ανάπτυξη μέτρων ελαχιστοποίησης των φαινομένων και προσαρμογής στα νέα δεδομένα. Και αυτά όλα περιπλέκουν την ακτομηχανική μελέτη λόγω του ότι ήδη έχουν αλλάξει τα δεδομένα, όπως π.χ. νέες ακτογραμμές, αλλαγές στη μορφολογία της παράκτιας ζώνης, νέες παραλίες και όχι μόνο βραχώδη ακτή, αλλαγές στη βυθομετρία, αλλαγές στα ρεύματα κλπ».
Για την ιστορία, αξίζει να αναφερθεί πως η διατελέσασα υπουργός Πολιτισμού Μυρσίνη Ζορμπά το 2018 είχε προβλέψει την ανάδειξη του Κονώνειου τείχους, τη σύνδεσή του με το ταφικό μνημείο του Θεμιστοκλή και την ανάσυρση ακόμη των δομικών λίθων που είχαν σκορπίσει στη θάλασσα, όμως η έλευση της Λίνας Μενδώνη στο ΥΠΠΟ ανέτρεψε πλήρως τα δεδομένα, με αποτέλεσμα σήμερα να προωθείται η εμπορευματοποίηση της Πειραϊκής ή ορθότερα η παράδοσή της στην Cosco και σε επιχειρηματικά καρτέλ, αδιαφορώντας για το περιβάλλον και τον πολιτισμό, για την ιστορική μνήμη και την πολιτιστική ταυτότητα της περιοχής.
Αντιδράσεις
Για την τραγική αυτή όμως κατάσταση δεν διαμαρτύρονται μόνο αρχαιόφιλοι και κάτοικοι της περιοχής. Αντιδρούν και οι επαΐοντες και μάλιστα με τον πιο επίσημο τρόπο. Στις 30 Ιουνίου 2025 ο Σύλλογος Εκτάκτων Αρχαιολόγων, επιστημονικός σύλλογος που εκπροσωπείται από διοικητικό συμβούλιο με πρόεδρο τον αρχαιολόγο Δημήτρη Κουφοβασίλη, εξέδωσε ανακοίνωση για το θέμα, τονίζοντας μεταξύ άλλων:
«Το ΥΠΠΟ έχει αναγνωρίσει τη σημαντικότητα τoυ μνημείου και της προστασίας αυτού, ωστόσο ούτε οι υπουργικές αποφάσεις ούτε το master plan του λιμένα Πειραιά, στο οποίο περιλαμβάνονται πρόνοιες για έργα ανάδειξης του μνημείου του Θεμιστοκλή, καθώς και του Κονώνειου τείχους, έχουν πραγματοποιηθεί όσον αφορά τις αρχαιότητες. Στην καλύτερη περίπτωση, η πολιτιστική μας κληρονομιά μνημονεύεται και προστατεύεται ”στα χαρτιά”, ενώ εγκαταλείπεται στην τύχη της, στην πράξη. Σήμερα το μεγαλύτερο μέρος του μνημείου βρίσκεται μέσα στη θάλασσα λόγω της ανύψωσης της στάθμης ήδη από την ελληνιστική περίοδο, ενώ τα σχέδια ανάπτυξης της περιοχής από την Cosco, με κατασκευή νέων προβλητών και εμπορικών εγκαταστάσεων έχουν προσθέσει φθορά στα αρχαία μνημεία της περιοχής».
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και σε παλαιότερες καταγγελίες για ακατάλληλες χρήσεις του αρχαιολογικού χώρου, γεγονός που ενισχύει τις ανησυχίες περί μετατροπής μιας ιστορικής ζώνης σε καθαρά βιομηχανική και εμπορική περιοχή.
Η υπόθεση του ταφικού μνημείου του Θεμιστοκλή αναδεικνύει, τελικά, ένα ευρύτερο ζήτημα σύγκρουσης ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη και την προστασία της ιστορικής μνήμης.
«Μία από τις βασικές υποχρεώσεις του ΥΠΠΟ είναι η προστασία αφενός των μνημείων, αφετέρου η διατήρηση και η ανάδειξή τους. Κατά ποιον τρόπο αναδεικνύεται το μνημείο με τα δεδομένα που δημιουργούνται στον χώρο και πώς προστατεύεται από τα διαβρωτικά φαινόμενα των κυματισμών που ανηλεώς δέχεται, ”στέλνοντας” προς την πλευρά του τα θαλάσσια ρεύματα ο κυματοθραύστης της κατασκευαζόμενης προβλήτας;» διερωτάται ο κ. Χαραλαμπόπουλος.
Τα μνημεία, οι ειδικοί αλλά και οι πολίτες εκπέμπουν σήμα κινδύνου. Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι αν η Πολιτεία θα επιλέξει να ακούσει αυτή την προειδοποίηση ή αν η ιστορική μνήμη θα υποχωρήσει οριστικά μπροστά στην αδηφάγα λογική της εκμετάλλευσης.
