Πριν από λίγες ημέρες, η Ισλανδία είπε «όχι» στην επανέναρξη διαπραγματεύσεων για ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Και ναι μεν δεν υπήρχαν ποτέ αυταπάτες ότι η πορεία προς την Ευρώπη ήταν δημοφιλής, εντούτοις, στη θεωρία, το αποτέλεσμα είχε υποτεθεί διαφορετικό.
Α. Π. Δημόπουλος
Γιατί, στην πραγματικότητα, αυτό που είχε οδηγήσει στην προκήρυξη του αποτυχημένου δημοψηφίσματος ήταν ο γεωπολιτικός ορίζοντας της Αρκτικής – δεν ήταν ότι η Ευρώπη είχε γίνει έξαφνα δημοφιλής αλλά ότι η Αρκτική έμοιαζε πολύ πιο παγωμένη. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η ένταξη της Σουηδίας και της Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ, τα αφηγήματα του κ. Τραμπ για προσάρτηση της Γροιλανδίας αλλά και για εθελούσια κατάλυση του Καναδά, οι αποστάσεις των ΗΠΑ από την Ευρώπη στην κατεύθυνση μεγαλύτερης εμπλοκής τους στην Ασία και η επαναφορά της Αρκτικής στο επίκεντρο στρατηγικού, οικονομικού και αμυντικού ανταγωνισμού Αμερικής – Ρωσίας έκαναν πολλούς να υποθέσουν ότι η ένταξη στην Ευρώπη είχε πλέον αποκτήσει διάσταση πολιτικής σωφροσύνης και συνιστούσε διαφυγή από την αρκτική αβεβαιότητα. Η θεωρία όμως δεν επιβεβαιώθηκε, με ποσοστό 52,84% και με πρωτοφανή συμμετοχή 82,52% η Ισλανδία απέρριψε τη γεωπολιτική μετάφραση μιας επιλογής που τελικά παρέμεινε οικονομική, πολιτική και ταυτοτική. Το μήνυμα ήταν, ακόμα μια φορά, ότι το «προϊόν Ευρώπη» «δεν πουλάει».
Αλλά το δημοψήφισμα των πάγων ερμηνεύτηκε επίσης από πολλούς στον διεθνή Τύπο ως άγγελος κακών επών για την Ευρώπη γενικότερα. Και ο λόγος βέβαια ήταν ότι το αποτέλεσμα συνέπεσε με τις τελευταίες δημοσκοπήσεις στη Γαλλία, που έδειξαν για πρώτη φορά τη Μαρί Λεπέν να εκλέγεται πρόεδρος τον προσεχή Μάιο ανεξαρτήτως αντιπάλου – όχι απλώς ο πρώην πρωθυπουργός Εντουάρ Φιλίπ (o παραδοσιακά ισχυρότερος αντίπαλός της) βρέθηκε να χάνει, αλλά επίσης κατέστη εκ νέου δημοσκοπικά πιθανό να βρει αντίπαλό της στον δεύτερο γύρο τον παλαίμαχο ηγέτη της Αριστεράς Ζαν-Λικ Μελανσόν, στην οποία περίπτωση η κυρία Λεπέν θα έκανε περίπατο (θα εκλεγόταν με ποσοστό άνω του 65%).
Σύμπτωση
Προσθέστε στη σύμπτωση αυτή ότι η ίδια η κυρία Λεπέν χαιρέτισε θερμά το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος και μπορείτε να καταλάβετε γιατί το δημοψήφισμα των πάγων έκανε κάποιους να παγώσουν γενικότερα. Εντούτοις, υπάρχει ταυτόχρονα μια δόση απλούστευσης στην εικόνα αυτή για δύο λόγους.
Πρώτον, γιατί δεν πρέπει κανείς να υποτιμά τα ισλανδικά συμφραζόμενα. Σίγουρα το δημοψήφισμα επιβεβαίωσε ότι η Ε.Ε. δεν είναι ελκυστική. Αλλά ακριβώς γιατί τα γεωπολιτικά κριτήρια δεν λειτούργησαν, στην πράξη η δημόσια συζήτηση επικεντρώθηκε στενά στα οικονομικά οφέλη της ένταξης, που για μια πλούσια χώρα, όπως η Ισλανδία, δεν ήταν προφανή, ενώ αντιθέτως ήταν προφανές ότι η ένταξη στην Ε.Ε. θα σήμαινε εφαρμογή της κοινής πολιτικής αλιείας της Ευρώπης και επομένως συνιστούσε απτή απειλή γι’ αυτό που στην Ισλανδία θεωρείται συνώνυμο του εθνικού πλούτου, που θα περνούσε πλέον σε κοινοτική κοινοκτημοσύνη. Ενώ, επίσης, η Ισλανδία (όπως και η Νορβηγία άλλωστε) είναι ήδη μέλος του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ) και άρα μέλος και της ενιαίας αγοράς αλλά και της τελωνειακής ένωσης και επομένως μένοντας έξω από την Ευρώπη διατηρούσε τον καλύτερο δυνατό συνδυασμό, αφού διατηρούσε τα οφέλη της Ε.Ε. (ενιαία αγορά, τελωνειακή ένωση, ελεύθερη διακίνηση προσώπων και αγαθών), χωρίς να θυσιάσει ούτε αυτό που θεωρούσε εθνικό κεφάλαιο (την αλιεία), ούτε την πολιτική της ανεξαρτησία. Με άλλα λόγια, για την Ισλανδία η απόρριψη της Ε.Ε. ήταν αρκετά πρακτικά ανώδυνη, ώστε να μπορεί να υποτεθεί ως πρωτίστως ιδεολογική, δηλαδή το αντίθετο αυτού που συνέβη στην Βρετανία, όπου το Brexit συνεπαγόταν κατάφαση ενός σαφούς κόστους.
Ετσι, όταν ο διεθνής Τύπος βλέπει στο δημοψήφισμα των πάγων μια πανηγυρική απόρριψη της Ε.Ε. κάνει μια απλούστευση του αποτελέσματος και αυτό γιατί η απόρριψη ήταν, σε όρους ισοζυγίου κόστους – οφέλους, πολύ εύκολη, οι γνήσιες ιδεολογικές απορρίψεις ενέχουν πάντοτε υψηλό κόστος. Και η ίδια απλούστευση γίνεται και για την κυρία Λεπέν. Γιατί όσο μπορεί κανείς να αναγνώσει σε μια εκλογή της κυρίας Λεπέν τον ύστατο κίνδυνο γι’ αυτήν την Ευρώπη της παρακμής, άλλο τόσο μπορεί να αναγνώσει και μια ευκαιρία διαφυγής. Στην πραγματικότητα η προσέγγιση της γραφειοκρατίας της Ε.Ε. είναι, όπως πάντα, κυνική. Η Ισλανδία είναι πολύ μικρή, σε λίγο κανείς δεν θα θυμάται το δημοψήφισμα. Οσο για μια ενδεχόμενη προεδρία Λεπέν, με τη Γαλλία σε μια κρίσιμη στιγμή αστάθειας για την οικονομία της, πολλοί στο «βαθύ σύστημα» της Ευρώπης προσβλέπουν σε μια επανάληψη αυτού που υπέστη η κυρία Τρας στη Βρετανία και μάλιστα στον υπερθετικό. Τελικά για τους κυνικούς της Ε.Ε. μια προεδρία Λεπέν, αντί για όλεθρο, μπορεί να σημάνει «λύση». Γιατί εάν η κυρία Λεπέν επιχειρήσει να εφαρμόσει το φιλολαϊκό πρόγραμμά της θα βρεθεί αντιμέτωπη με την ίδια κρίση αγοράς ομολόγων που βίωσε η κυρία Τρας (και την οδήγησε εντός μηνός σε παραίτηση) και μάλιστα χωρίς να μπορεί να προσβλέπει στη στήριξη της δικής της κεντρικής τράπεζας, αλλά έχοντας απέναντί της τη Φρανκφούρτη – ενώ, εάν δεν το εφαρμόσει, το τελικό πολιτικό αποτέλεσμα θα είναι το αυτό και μια τέτοια αποτυχία της κυρίας Λεπέν θα δώσει στην Ε.Ε. το οξυγόνο της, που είναι ακριβώς ακόμα μία πίστωση χρόνου και αυτή η δυναμική δεν άλλαξε μετά το δημοψήφισμα των πάγων.
