Η ενότητα του Ηνωμένου Βασιλείου τίθεται ξανά υπό αμφισβήτηση. Οι επικεφαλής των αποκεντρωμένων κυβερνήσεων της Σκοτίας, της Ουαλίας και της Βόρειας Ιρλανδίας, συμμετέχοντας στη συνάντηση ως εκπρόσωποι των κομμάτων τους και όχι των κυβερνήσεών τους, υπέγραψαν στο Κάρντιφ κοινό μνημόνιο κατανόησης, επαναβεβαιώνοντας το δικαίωμα των εθνών τους στην αυτοδιάθεση και καλώντας τη βρετανική κυβέρνηση να προετοιμάσει, να σχεδιάσει και να διευκολύνει τη συνταγματική αλλαγή σε καθεμία από τις τρεις περιοχές.
- Του Εμμανουήλ Μπέζα*
Ταυτόχρονα, στην ηπειρωτική Ευρώπη η Ισλανδία απέρριψε την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ενωση, η Σερβία βρίσκεται σε μεγαλύτερη αντιπαράθεση με τις Βρυξέλλες, ενώ η ενταξιακή διαδικασία της Γεωργίας έχει ουσιαστικά παγώσει.
Οι περιπτώσεις είναι διαφορετικές, αλλά όλες αμφισβητούν τη θεωρούμενη δεδομένη πορεία της Ευρώπης προς βαθύτερη ενοποίηση και διεύρυνση. Η Βρετανία ήταν η πρώτη που αντέστρεψε την πορεία με το Brexit. Το ερώτημα είναι εάν οι τελευταίες εξελίξεις εκεί αποτελούν πρελούδιο μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής κίνησης προς την αποσύνθεση.
Το Ηνωμένο Βασίλειο διατηρούσε πάντοτε αυτονομία από την ηπειρωτική Ευρώπη, παρά τους στενούς οικονομικούς, πολιτικούς και πολιτιστικούς δεσμούς του με αυτήν. Προστατευμένο από τη θάλασσα, απολάμβανε μεγαλύτερη ασφάλεια και ελευθερία να κρατά αποστάσεις από τις ηπειρωτικές υποθέσεις. Η θαλάσσια θέση του το συνέδεε με τον υπόλοιπο κόσμο, προσφέροντάς του εναλλακτικές πέρα από την Ευρώπη.
Η ιδιαίτερη θέση της Βρετανίας μπορεί, επομένως, να την κατέστησε όχι εξαίρεση ως προς αυτές τις πιέσεις, αλλά πρώιμη εκδήλωσή τους. Οι εξελίξεις στο Ηνωμένο Βασίλειο ενδέχεται έτσι να προϊδεάζουν για όσα βρίσκονται μπροστά στην Ευρωπαϊκή Ενωση.
Η Ευρώπη υπό πίεση
Από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου έως τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, η Ευρώπη ακολούθησε μια εξαιρετική πορεία ενοποίησης, διεύρυνσης και οικονομικής ανασυγκρότησης. Με τη στήριξη της αμερικανικής βοήθειας και των κεφαλαίων, την πρόσβαση στην αγορά των ΗΠΑ και υπό την προστασία της αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας, οι ευρωπαϊκές χώρες ανασυγκρότησαν τη βιομηχανική τους βάση. Οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις αναδύθηκαν εκ νέου μέσα από τη συνεργασία, δημιουργώντας τελικά μία από τις μεγαλύτερες αγορές στον κόσμο και έναν από τους πιο φιλόδοξους υπερεθνικούς θεσμούς στην ιστορία: την Ευρωπαϊκή Ενωση.
Ομως η Ευρώπη ανασυγκροτούνταν την ίδια στιγμή που ο μη δυτικός κόσμος αναπτυσσόταν ταχύτερα. Η άνοδος των ασιατικών οικονομιών, και ιδιαίτερα της Κίνας, έφερε στον παγκόσμιο ανταγωνισμό τεράστιους πληθυσμούς και εργατικό δυναμικό, διευρυνόμενες βιομηχανικές βάσεις, πρόσβαση σε πρώτες ύλες και κρίσιμα ορυκτά και αυξανόμενη στρατηγική αυτονομία. Η ευρωπαϊκή βιομηχανία -και ευρύτερα η οικονομική υπεροχή της Δύσης- βρέθηκε υπό αυξανόμενη πίεση.
Ταυτόχρονα, η άνοδος της Κίνας μετέφερε το στρατηγικό ενδιαφέρον των Ηνωμένων Πολιτειών προς την Ασία, αποδυναμώνοντας την παραδοχή ότι η Ευρώπη θα μπορούσε να βασίζεται επ’ αόριστον στον ίδιο βαθμό αμερικανικής δέσμευσης για την ασφάλειά της. Η βραδύτερη σχετική ανάπτυξη, η εξασθένηση της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας και οι αυξανόμενες απαιτήσεις ασφάλειας δημιούργησαν νέες εντάσεις. Καθώς το διεθνές σύστημα μετακινήθηκε προς μια πιο πολυπολική και λιγότερο δυτικοκεντρική τάξη, οι συνθήκες που είχαν ευνοήσει την ευρωπαϊκή ενοποίηση μετά το 1945 άρχισαν να εξασθενούν. Το Brexit αποτέλεσε την καθαρότερη πολιτική ρήξη που κατέστησε αυτή την αλλαγή ορατή.
Αυτές οι διαρθρωτικές μεταβολές επιταχύνθηκαν από τις διαδοχικές κρίσεις μετά το 2008 και, σε ορισμένες περιπτώσεις, από τις ευρωπαϊκές επιλογές για την αντιμετώπισή τους. Η ρήξη με τη Ρωσία στέρησε από σημαντικά τμήματα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας τη σχετικά φθηνή ενέργεια, αυξάνοντας το κόστος παραγωγής, ιδιαίτερα στους ενεργοβόρους κλάδους. Ταυτόχρονα, το διευρυνόμενο χάσμα καινοτομίας έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας ανέδειξε τη δυσκολία της Ευρώπης να μετατρέψει τις πράσινες και ψηφιακές φιλοδοξίες της σε βιομηχανική κλίμακα.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία αρχικά ενίσχυσε τη συνοχή της Δύσης, όμως η συνέχισή του έχει αναδείξει μια ανισορροπία. Καθώς η Ρωσία διατηρεί το στρατηγικό προβάδισμα, η Ουάσινγκτον πιέζει την Ευρώπη να αναλάβει μεγαλύτερο μέρος του οικονομικού βάρους και της ασφάλειας. Η Ευρώπη βρίσκεται, επομένως, αντιμέτωπη με ασθενέστερη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα, υψηλότερο κόστος ασφάλειας και με λιγότερο βέβαιη αμερικανική δέσμευση.
Η εθνική κυριαρχία
Σε αυτό το περιβάλλον ευρωπαϊκής υποχώρησης, οι δυνάμεις της εθνικής κυριαρχίας ενισχύονται. Καθώς η ενοποίηση συνδέεται όλο και λιγότερο καθαρά με την ευημερία, τη σταθερότητα και την ασφάλεια, το πολιτικό αίτημα για ανάκτηση του ελέγχου σε εθνικό επίπεδο γίνεται ισχυρότερο. Τα κράτη διεκδικούν μεγαλύτερη αυτονομία, ενώ οι κοινωνίες αποδίδουν ολοένα περισσότερο εσωτερικά προβλήματα σε ευρωπαϊκούς κανόνες και αποφάσεις. Η σταθερότητα των τιμών και η βελτίωση των πραγματικών εισοδημάτων και του βιοτικού επιπέδου έχουν επίσης υπονομευθεί από τρεις μεγάλες κρίσεις: την κρίση της ευρωζώνης, την πανδημία και την ενεργειακή κρίση που ακολούθησε τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Μια πιθανή διάσπαση του Ηνωμένου Βασιλείου θα μπορούσε να ενισχύσει αυτές τις φυγόκεντρες δυναμικές στην Ευρώπη με τέσσερις τρόπους. Πρώτον, θα μπορούσε να ενισχύσει δυνάμεις στη Δεξιά και την Αριστερά, με επίκεντρο την εθνική κυριαρχία. Δεύτερον, εάν η έκβαση του πολέμου στην Ουκρανία εκληφθεί ως στρατηγική αποτυχία, θα μπορούσε να εντείνει τη μετακύλιση ευθυνών μεταξύ των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Τρίτον, ισχυρότερες εθνικές διεκδικήσεις, εξαιρέσεις και βέτο θα μπορούσαν να αποδυναμώσουν την ικανότητα της Ε.Ε. για κοινή δράση. Τέλος, η διάσπαση του Ηνωμένου Βασιλείου θα μπορούσε να δώσει νέα δυναμική σε αποσχιστικά κινήματα αλλού, από την Καταλονία έως τη Φλάνδρα.
Το παράδοξο
Παρά την παγκοσμιοποίηση, το έθνος-κράτος παραμένει η κυρίαρχη μορφή πολιτικής οργάνωσης στον σύγχρονο κόσμο. Η εθνική κυριαρχία είναι, επομένως, λογικό να κερδίζει έδαφος και στην Ευρώπη. Μια κατακερματισμένη Ευρώπη, όμως, θα δυσκολεύεται περισσότερο να ανταγωνιστεί σε παγκόσμιο επίπεδο. Η Γερμανία, η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης, αντιπροσωπεύει περίπου το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού και το 4% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Η Ευρωπαϊκή Ενωση, στο σύνολό της, συγκεντρώνει 452 εκατομμύρια ανθρώπους και σχεδόν το 18% της παγκόσμιας οικονομίας, αποκτώντας την κλίμακα που της επιτρέπει να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Κίνα και την Ινδία.
Η Ευρώπη βρίσκεται, επομένως, αντιμέτωπη με μια θεμελιώδη αντίφαση. Οι εσωτερικές πολιτικές δυνάμεις την ωθούν προς τον κατακερματισμό και την ανάκτηση της εθνικής κυριαρχίας, ενώ οι εξωτερικές δυνάμεις ενός πολυπολικού κόσμου την ωθούν προς μεγαλύτερη ενοποίηση. Η πρόκληση για την Ευρώπη είναι να βρει μια νέα ισορροπία ανάμεσα στις δύο.
* Μηχανικός ορυκτών πόρων, γεωπολιτικός αναλυτής
