Μια συνάντηση ζωής και τέχνης μετατρέπεται σε σκηνική εμπειρία βαθιάς συγκίνησης. Ο Γιάννης Αναστασάκης και η Μαρία Τσίμα συνεργάζονται στο «Χελιδόνι», ένα έργο που, με αφετηρία μια πραγματική τραγωδία, φωτίζει το τραύμα, τη μνήμη και τη συμφιλίωση.
Mια φιλία δεκαετιών, μια καλλιτεχνική συνάντηση με βάθος και μια ιστορία που βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα και ακουμπά τις πιο ευαίσθητες χορδές της εποχής.
- Από τον Ηλία Μαραβέγια
Ο Γιάννης Αναστασάκης σκηνοθετεί τη Μαρία Τσίμα σε μια παράσταση γροθιά στο στομάχι, «Το χελιδόνι» του Γκιλιέμ Κλούα, που ανεβαίνει από τις 20 Απριλίου, κάθε Δευτέρα και Τρίτη, στο θέατρο ΕΛΕΡ.
Το έργο -γραμμένο με αφορμή την τρομοκρατική επίθεση στο Pulse nightclub στο Ορλάντο το 2016- δεν λειτουργεί ως χρονικό του συμβάντος, αλλά ως διερεύνηση του τραύματος που άφησε πίσω του. Οι δύο καλλιτέχνες μιλούν στο «Enjoy» για τη συνάντησή τους, τη διαχείριση ενός υλικού με έντονο συναισθηματικό φορτίο, αλλά και για τη μεταξύ τους σχέση που δοκιμάζεται και βαθαίνει μέσα από τη σκηνική διαδικασία. Παράλληλα, αναφέρονται στη θέση της τέχνης απέναντι σε ζητήματα που παραμένουν ανοιχτά και επίκαιρα.
Γιάννης Αναστασάκης: «Υπάρχουν πολλές πληγές που πρέπει να επουλωθούν»
Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε αρχικά στο έργο «Το χελιδόνι» του Γκιλιέμ Κλούα και σας οδήγησε να το σκηνοθετήσετε;
Το έργο είναι γραμμένο αριστοτεχνικά από έναν συγγραφέα που θέλει να μιλήσει για το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να επιλέξει το ίδιο την ταυτότητά του. Ο Κλούα βάζει σε πρώτο πλάνο την αποδοχή και τη συγχώρεση, κι αυτό το θεωρώ σπουδαίο σήμερα.
Πώς προσεγγίσατε σκηνοθετικά μια ιστορία που βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στον διάλογο και στην ψυχολογική ένταση;
Ο συγγραφέας αγαπά τους ηθοποιούς που θα ενσαρκώσουν τους ήρωες στη σκηνή και -χωρίς καθόλου να φλυαρεί- δημιουργεί ιδανικές θεατρικές συνθήκες: σιωπές, συγκρούσεις, ανατροπές. Αυτό ήταν εξαιρετικά ερεθιστικό για μένα. Εχοντας δύο πολύ ικανούς ηθοποιούς -τη Μαρία Τσίμα και τον Κυριάκο Μαρκάτο-, δεν είχα παρά να βρω μαζί τους τούς δρόμους που θα μας οδηγήσουν στην Αμέλια και στον Ραμόν. Στην προσπάθεια αυτή ήταν εξαιρετικά σημαντικές η όψη της παράστασης -η δουλειά της Αλέγιας Παπαγεωργίου και οι φωτισμοί της Εβίνας Βασιλακοπούλου και του Βασίλη Παπακωνσταντίνου- και η μουσική – το μουσικό
και ηχητικό τοπίο του Αντώνη Παπανικολάτου.
Ποια ήταν η βασική σας οδηγία προς τους δύο ηθοποιούς της παράστασης για τους ρόλους της Αμέλια και του Ραμόν;
Να αγαπήσουν κυρίως τα ελαττώματα των δύο χαρακτήρων, να αποδεχτούν ότι οι άνθρωποι έχουμε πολλές πλευρές και κάνουμε πολλά λάθη. Να τολμήσουν να εκφραστούν με ακρίβεια, ειλικρίνεια, αυστηρότητα και πάθος. Και, βέβαια, να συμφωνήσουν για το ποιος ήταν ο Ντάνι – που λείπει από τη σκηνή κι οφείλουμε να τον φέρουμε.
Η συνεργασία σας με τη Μαρία Τσίμα έχει βάθος χρόνου. Πώς εξελίσσεται αυτή η σχέση μέσα σε ένα τόσο απαιτητικό έργο;
Με τη Μαρία είμαστε φίλοι 45 χρόνια και κάθε φορά που συνεργαζόμαστε είναι μια ευτυχισμένη στιγμή και για τους δυο μας. Κάθε φορά μάς βοηθάει το ότι έχουμε πάρα πολλές κοινές αναφορές, κοινή στάση στα πράγματα, κοινές αγάπες και κοινές αμφιβολίες. Μας βοήθησε κι εδώ πολύ. Είμαι τυχερός που δουλεύω με μια τέτοια σπουδαία Ηθοποιό και Ανθρωπο. Προχωρούμε μαζί.
Η επίθεση στο Pulse nightclub λειτουργεί ως αφετηρία της ιστορίας. Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στο συγκεκριμένο γεγονός και στην οικουμενικότητα του έργου;
Βοηθά πολύ ο Κλούα σ’ αυτή την ισορροπία. Και, φυσικά, η απόδοση του έργου στη γλώσσα μας από τη Μαρία Χατζηεμμανουήλ. Δεν έχουμε ένα διδακτικό έργο ή ένα έργο-μπροσούρα. Ακούγονται όλα τα επιχειρήματα σχεδόν, κι έτσι, εκκινώντας από ένα πραγματικό γεγονός του 2016, φτάνουμε στο σήμερα. Υπάρχουν πολλές πληγές που πρέπει να επουλωθούν. Είναι στο χέρι μας να δούμε και να ακούσουμε. Να αγγίξουμε την πληγή και να συμφιλιωθούμε με τις ανεπάρκειές μας.
Στο σημείωμά σας αναφέρετε ότι «τα λόγια του έργου πρέπει να λέγονται ξανά και ξανά». Ποια είναι η ανάγκη επανάληψης αυτής της ιστορίας σήμερα;
Θα γίνω κοινότοπος: Μοιάζει να μη διδασκόμαστε από την Ιστορία. Τα ίδια λάθη ξανά και ξανά. Ας πούμε, λοιπόν, ξανά αυτά που πιστεύουμε, ας ακούσουμε τη γνώμη των άλλων, ας αλλάξουμε γνώμη, ας συγκρουστούμε ξανά κι ας μετανιώσουμε ξανά. Και, στο τέλος τέλος, ας ακούσουμε με θάρρος τις εσωτερικές μας φωνές.
Υπάρχει κάποια στιγμή στην καριέρα σας -είτε ως ηθοποιού είτε ως σκηνοθέτη- που καθόρισε τον τρόπο που αντιλαμβάνεστε το θέατρο σήμερα;
Ημουν πολύ τυχερός που συνάντησα στον δρόμο μου τον Τίτο Βανδή, τον Θανάση Παπαγεωργίου, τη Λήδα Πρωτοψάλτη, τον Βασίλη Παπαβασιλείου, τον Μίνω Βολανάκη, τον Λευτέρη Βογιατζή. Εζησα μαζί τους πολλές στιγμές που με καθόρισαν. Δεν μπορώ να ξεχωρίσω μία. Κάθε φορά, όμως, η συνεργασία με αυτούς τους λαμπρούς καλλιτέχνες ανανέωνε την πίστη μου ότι έχει νόημα να αφοσιωθώ στην τέχνη του θεάτρου.
Με δεδομένη την εμπειρία σας ως καλλιτεχνικός διευθυντής στο ΚΘΒΕ, πώς βλέπετε σήμερα τη θεσμική στήριξη του θεάτρου στην Ελλάδα;
Υπάρχει έλλειμμα στη στήριξη αυτή. Υπήρξαν εποχές που η Πολιτεία στήριξε περισσότερο τις τέχνες, γενικά. Αλλά τα τελευταία χρόνια δεν νομίζω πως είναι στις προτεραιότητές της. Αυτό που λείπει είναι μια εθνική πολιτική για τον πολιτισμό. Οπως και για την παιδεία. Νομίζω πως αυτά τα δύο πάνε μαζί. Και το θέατρο χωρίς τη μουσική και τον χορό, χωρίς
τη διαρκή του παρουσία σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης δεν μπορεί να ανθήσει. Ή, έστω κι αν καταφέρει να ανθήσει, δεν θα «καρπίσει» σε βάθος χρόνου. Αυτό έχω καταλάβει.
Πώς βλέπετε τη νέα γενιά καλλιτεχνών; Υπάρχει κάτι που σας ανησυχεί ή σας δίνει ελπίδα;
Μόνο ελπίδα μού δίνει η νέα γενιά! Διδάσκω εδώ και χρόνια σε δραματικές σχολές και βλέπω το ταλέντο και το πείσμα των παιδιών να ασχοληθούν με το θέατρο, την τηλεόραση, το σινεμά. Προσπαθούν πολύ να πάρουν τα απαραίτητα εφόδια, την τεχνική, τη γνώση που απαιτεί η ιδιότητα του ηθοποιού. Βρισκόμαστε, όμως, σε μια εποχή βαθιάς κρίσης στον τομέα των εργασιακών σχέσεων, σε μια εποχή που η επιβίωση από τα καλλιτεχνικά επαγγέλματα καταντά όλο και πιο δύσκολη. Θέλω να πιστεύω ότι θα παλέψουν για την αλλαγή αυτής της συνθήκης. Και δεν μπορώ παρά να ελπίζω πως θα τα καταφέρουν. Είμαι δίπλα τους. Είμαστε πολλοί από τις παλιότερες γενιές που είμαστε δίπλα τους. Και οι διαδοχικές ήττες μάς χαλυβδώνουν. Ο κόσμος θα αλλάξει. Και το θέατρο θα ‘χει περίοπτη θέση στον καινούργιο κόσμο. Το πιστεύω.
Μαρία Τσίμα: «Η τέχνη είναι η μόνη που μπορεί να μας ξεκολλήσει λίγο από τη λάσπη»
Τι σας έκανε να πείτε «ναι» στο «Χελιδόνι» και στη συνεργασία με τον Γιάννη Αναστασάκη;
Ο ρόλος της Αμέλια που με συντάραξε όταν διάβασα το κείμενο αλλά και η ανάμνηση της υπέροχης Σοφίας Σεϊρλή σε εκείνη την πρώτη παράσταση με τον Βασίλη Μαυρογεωργίου. Θυμάμαι τη βαθιά μου συγκίνηση και τη γοητεία της δύσκολης αυτής σχέσης που με έκανε να δεχτώ την πρόταση χωρίς δεύτερη σκέψη. Με τον Γιάννη έχουμε δουλέψει πολλές φορές μαζί, τον θαυμάζω, ξέρω πόσο ουσιαστικός και αυθεντικός είναι, οπότε μόνο μεγάλη χαρά πήρα. Είμαι ενθουσιασμένη και αγχωμένη.
Πώς «χτίσατε» μαζί με τον σκηνοθέτη τον χαρακτήρα της Αμέλια; Υπήρξαν σημεία τριβής ή δημιουργικής σύγκρουσης στη διαδικασία;
Ο Γιάννης θέλει να αγαπήσουμε κυρίως τα ελαττώματα των ηρώων, να αποδεχτούμε τις ρωγμές τους και να κινηθούμε με ακρίβεια, αυστηρότητα και πάθος, χωρίς μελοδραματισμούς. Η Αμέλια αγαπάει. Αλλά δεν έμαθε πώς. Εκανε πολλά λάθη. Δεν αποδέχτηκε ποτέ τον γιο της. Μετά την απώλειά του αυτό το μάθημα με τον Ραμόν θα τη μετακινήσει. Είναι ωραίο να δουλεύουμε μαζί με τον Γιάννη και βεβαίως υπάρχουν σημεία τριβής, αλλά είναι κι αυτά στοιχεία απαραίτητα μέσα στην πρόβα. Αλίμονο αν δεν υπάρχουν δυσκολίες προσέγγισης, ανάγνωσης, οπτικής. Υπάρχει επίσης και πολύ χιούμορ. Είμαι τυχερή για τη συνεργασία και με τον εξαιρετικό νεότερο συνάδελφο, τον Κυριάκο Μαρκάτο. Πάμε όλοι μαζί βήμα βήμα.
Το «Χελιδόνι» έχει ως αφετηρία την επίθεση στο Pulse nightclub, στο Ορλάντο. Πόσο σας απασχόλησε το γεγονός σε σχέση με τη μυθοπλασία;
Μελετήσαμε το πραγματικό γεγονός, μάθαμε τις ιστορίες των 49 νεκρών θαμώνων, είδαμε βίντεο-αφιερώματα από καλλιτέχνες για τα θύματα, αλλά αυτή είναι η εκκίνηση. Μετά περάσαμε στο ίδιο το κείμενο και στη σχέση της Αμέλια και του Ραμόν. Μια γυναίκα έχει χάσει το παιδί της σε μια τρομοκρατική επίθεση και κάποιος έρχεται να παρακολουθήσει ένα μάθημα φωνητικής, αλλά σιγά σιγά ξεδιπλώνονται δυο ζωές και το πρόσωπο του ανθρώπου που χάθηκε.
Το έργο μιλά και για τη βία απέναντι στη διαφορετικότητα. Πιστεύετε ότι το ελληνικό κοινό είναι έτοιμο να κοιτάξει αυτό το θέμα χωρίς άμυνες;
Κανείς δεν είναι έτοιμος να κοιτάξει αυτό το θέμα χωρίς άμυνες. Ούτε κι εμείς
οι ίδιοι που καταπιανόμαστε με το θέμα. Εχουμε εσωτερικεύσει πολλά πατριαρχικά στερεότυπα και αγκυλώσεις και δίνουμε αγώνα μια ολόκληρη ζωή για να αποδεχτούμε αληθινά τους άλλους και τον εαυτό μας. Γι’ αυτό αφηγούμαστε ιστορίες για να συνδεθούμε με τους άλλους μήπως μπορέσουμε να γίνουμε λίγο πιο ειλικρινείς.
Με τον Γιάννη Αναστασάκη είχατε και συγγραφική συνεργασία στο παρελθόν. Πώς διαμόρφωσε αυτό την τωρινή σας σχέση ηθοποιού – σκηνοθέτη;
Με τον Γιάννη γνωριζόμαστε από φοιτητές, από 18 χρονών, στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Ημασταν στη ΘΕΣΠΙ (Θεατρική Συντροφιά Πανεπιστημίου Ιωαννίνων). Κάναμε και τη θεατρική μας ομάδα, τη ΣΤΙΓΜΗ. Διασκευάσαμε την «Τρελοβγενιώ», τα «13 ρολόγια» και έχουμε κάνει πολλές θεατρικές παραστάσεις. Πάντα αυτός είναι ο σκηνοθέτης κι εγώ ηθοποιός. Τι πιο ωραίο; Είμαστε φίλοι 45 χρόνια, με κοινά διαβάσματα, παρέες, αναφορές, προκλήσεις. Με βοήθησε πολύ σε δύσκολες στιγμές της ζωής μου. Είμαι τυχερή γιατί με τίμησε πολλές φορές με τη φιλία του και την εμπιστοσύνη του. Προχωράμε παράλληλα και νιώθω ευγνωμοσύνη για τη συνάντηση.
Υπάρχει κάποια παράσταση ή ταινία που σας σημάδεψε ή καθόρισε τη δική σας πορεία;
Νομίζω η παράσταση «Σε φιλώ στη μούρη» του Λευτέρη Βογιατζή. Την είδα εννιά φορές. Σπούδαζα στο Ωδείο Αθηνών και πήγαινα στο θέατρο της οδού Κυκλάδων για να δω αυτούς τους συγκλονιστικούς ηθοποιούς (Αννα Κοκκίνου, Ράνια Οικονομίδου, Σμαράγδα Σμυρναίου, Γιώργος Κέντρος, Λευτέρης Βογιατζής). Οταν έμπαινε ο Μήτσος και φώναζε «Γλύκαααα, γλύκαααα», έλιωνα. Νομίζω ότι θα μείνει χαραγμένη για πάντα στην καρδιά μου. Σκέφτομαι τώρα, έπειτα από 40 χρόνια, ότι αυτή η εμμονή να βλέπω ξανά και ξανά την παράσταση ήταν η ποίηση. Πως το θέατρο υψωνόταν σε κάτι πέρα από την πραγματικότητα, αλλά και την ίδια την τρυφερότητα. Ηταν το θαύμα!
Εχοντας μια διαδρομή που συνδυάζει θέατρο, λογοτεχνία και πολιτιστική πολιτική, πώς αντιλαμβάνεστε την έννοια της ευθύνης του καλλιτέχνη απέναντι σε ευαίσθητα κοινωνικά ζητήματα;
Ερχόμαστε μία φορά και θέλουμε να ζήσουμε όμορφα και να βρούμε τι μας συνδέει με τους άλλους. Η τέχνη είναι η μόνη που μπορεί να μας ξεκολλήσει λίγο από τη λάσπη. Βλέπετε τι γίνεται αυτή τη στιγμή παγκοσμίως. Πόλεμοι, φτώχεια, ανισότητα, μίσος για τον πρόσφυγα και τον αδύναμο, άνοδος της Ακροδεξιάς, παραλογισμός, τεχνολογία στην υπηρεσία της εξουσίας, εικονική πραγματικότητα. Είμαστε τυχεροί που ασχολούμαστε με την τέχνη. Μας δίνει ελπίδα. Κι έναν προορισμό: να κοιτάξουμε μέσα στη λακκούβα με τα λασπόνερα πώς αντιφεγγίζουνε για λίγο τα αστέρια, όπως έλεγε και ο Μ. Βολανάκης. Δεν είναι θέμα ευθύνης. Είναι ζήτημα της ύπαρξης.
Πώς κρίνετε τη σημερινή τηλεοπτική παραγωγή στη Ελλάδα; Υπάρχει χώρος για ουσιαστικές αφηγήσεις ή κυριαρχεί η ευκολία;
Μου προκαλεί εντύπωση που δεν βλέπω σύγχρονα σενάρια και αληθινούς ανθρώπους στην τηλεόραση. Τα περισσότερα σίριαλ δεν αναφέρονται στον σύγχρονο Ελληνα και τα προβλήματά του. Ευτυχώς κάποιες σειρές βασίζονται σε βιβλία και έχουν καλύτερη αφήγηση. Θέλουμε πολύ δρόμο ακόμα.
