Σήμερα, Τρίτη 7 Ιανουαρίου, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Ιωάννης ο Πρόδρομος, μιας από τις πιο εμβληματικές και βαθιά ριζωμένες μορφές της χριστιανικής παράδοσης. Η ημέρα έχει έντονο θρησκευτικό αλλά και λαογραφικό αποτύπωμα, καθώς σε ολόκληρη τη χώρα συνοδεύεται από πλήθος εθίμων, τοπικών ονομασιών και παραδόσεων που αποτυπώνουν τη στενή σχέση του Αγίου με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων.
Οι ιδιαίτερες προσωνυμίες
Ο Άγιος Ιωάννης είναι γνωστός και ως «Αποκεφαλιστής», καθώς μαρτύρησε με αποκεφαλισμό κατ’ εντολή του Ηρώδη Αντύπα. Στη λαϊκή συνείδηση, ο μαρτυρικός του θάνατος συνδέθηκε με ασθένειες που προκαλούν ρίγη και πυρετό, κυρίως την ελονοσία. Για τον λόγο αυτό θεωρείται θεράπων Άγιος και σε πολλές περιοχές της Ελλάδας φέρει ιδιαίτερες προσωνυμίες: στην Κρήτη αποκαλείται Ριγολόγος, αλλού Κρυαδίτης, ενώ συναντάται και ως Νηστευτής ή Νηστικός, λόγω της αυστηρής νηστείας με την οποία τιμάται η μνήμη του.
Σε νησιωτικές και ηπειρωτικές περιοχές απαντούν και άλλες τοπικές ονομασίες. Στη Νάξο είναι γνωστός ως Τιναχτής, είτε επειδή «τινάζει» με ρίγη όσους δεν τηρούν τη νηστεία του, είτε επειδή, σύμφωνα με την παράδοση, θεραπεύει τον «τιναχτικό» πυρετό. Στη Θράκη αποκαλείται Κυνηγός, καθώς γύρω από την εορτή του, στις 29 Αυγούστου, σηματοδοτείται η έναρξη της κυνηγετικής περιόδου, αλλά και επειδή αυτό ήταν –κατά μία εκδοχή– το όνομα του κτήτορα ναού αφιερωμένου στον Άγιο. Σε άλλες περιοχές συναντάται και ως Κουτσοκεφάλης, αναφορά που συνδέεται άμεσα με τον αποκεφαλισμό του.
Ιδιαίτερη θέση στην κρητική παράδοση κατέχει ο Άγιος Ιωάννης ο Αφορεσμένος. Πάνω σε ακρωτήριο, πριν από τον κόλπο του Μεραμπέλου, βρίσκεται εκκλησάκι αφιερωμένο στον Άγιο, σε περιοχή που, σύμφωνα με τη λαϊκή μνήμη, έχει συνδεθεί με πολλά ναυάγια. Παράλληλα, στο Ρέθυμνο, στην περιοχή του Πετρέ, ο Άγιος Ιωάννης ο Ριγολόγος θεωρείται προστάτης από την ελονοσία, με την παράδοση να αναφέρει ότι το εκκλησάκι του χτίστηκε στα χρόνια της τουρκοκρατίας.
Οι κακοήθεις πυρετοί που ταλαιπωρούσαν παλαιότερα τον τόπο, ιδιαίτερα τον Αύγουστο, αποδίδονταν από τον λαό στην «ταραχή» που αισθάνθηκε η κεφαλή του Αγίου κατά το μαρτύριό του. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ιωάννης εικονίζεται συχνά να κρατά την αποκεφαλισμένη κεφαλή του, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της αγιογραφίας του.
Σύμφωνα με το εκκλησιαστικό εορτολόγιο, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος και Βαπτιστής είναι ο τελευταίος και μεγαλύτερος από τους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης. Ονομάστηκε «Πρόδρομος» γιατί με το κήρυγμά του προανήγγειλε την έλευση του Ιησού Χριστού και «Βαπτιστής» επειδή βάπτιζε στον Ιορδάνη ποταμό, βαπτίζοντας και τον ίδιο τον Χριστό. Το βάπτισμά του είχε χαρακτήρα καθαρμού και μετάνοιας και αποτέλεσε τον τύπο του χριστιανικού βαπτίσματος, όπως ο ίδιος διακήρυττε: «Εγώ μεν εβάπτισα υμάς εν ύδατι, αυτός βαπτίσει υμάς εν Πνεύματι Αγίω».
Γεννημένος με θαυμαστό τρόπο από τον ιερέα Ζαχαρία και τη γηραιά Ελισάβετ, συγγενής του Ιησού Χριστού και έξι μήνες μεγαλύτερός του, ο Ιωάννης έζησε ασκητικά στην έρημο και δεν δίστασε να ελέγξει δημόσια την αδικία και την ανηθικότητα της εποχής του. Η στάση αυτή οδήγησε στη σύλληψη και φυλάκισή του από τον Ηρώδη Αντύπα, ο οποίος, ύστερα από απαίτηση της Σαλώμης και υποκίνηση της Ηρωδιάδας, διέταξε τον αποκεφαλισμό του.
Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος παραμένει μέχρι σήμερα ένας από τους πιο αγαπητούς Αγίους στην Ελλάδα. Θεωρείται προστάτης της κουμπαριάς και των ασθενών από ελονοσία, το όνομά του είναι από τα πιο διαδεδομένα βαφτιστικά, ενώ εκατοντάδες ναοί, ξωκλήσια και οικισμοί φέρουν την επωνυμία του.
Έθιμα και δρώμενα
Η γιορτή του Αϊ-Γιάννη συνοδεύεται σχεδόν παντού από τοπικά έθιμα και δρώμενα. Σε χωριά της Χαλκιδικής, η ημέρα τιμάται με τελετουργίες που περιλαμβάνουν τραγούδια, χορό και συλλογική συμμετοχή, σε κλίμα που σηματοδοτεί το κλείσιμο του Δωδεκαημέρου. Σε άλλες περιοχές, η μνήμη του Αγίου συνδέεται με τάματα και προσκυνήματα σε ξωκλήσια, επιβεβαιώνοντας τον έντονο «προστατευτικό» χαρακτήρα που του αποδίδει η λαϊκή παράδοση.
Σε νησιά του Αιγαίου, όπως η Πάρος, η Σίφνος και η Αμοργός, η ημέρα συνδέεται με προσκύνημα σε απομονωμένα ξωκλήσια του Αϊ-Γιάννη, συχνά χτισμένα σε υψώματα ή κοντά στη θάλασσα. Οι πιστοί ανηφορίζουν πεζοί, κρατώντας τάματα ή προσφορές, ζητώντας υγεία και προστασία, ιδιαίτερα από αρρώστιες που συνδέονται με πυρετό και κακουχίες.
Στη Λέσβο και στη Χίο συναντάται το έθιμο της «σιωπηλής νηστείας». Πολλοί κάτοικοι αποφεύγουν όχι μόνο το φαγητό, αλλά και τις έντονες δραστηριότητες, θεωρώντας τη μέρα αυστηρή και «βαριά», σε ανάμνηση του μαρτυρίου του Αγίου. Η νηστεία αυτή συνδέεται άμεσα με τη λαϊκή πεποίθηση ότι η μη τήρησή της «φέρνει ρίγος».
Στη Θεσσαλία και σε χωριά της Φθιώτιδας, ο Άγιος Ιωάννης τιμάται ως προστάτης της υγείας των παιδιών. Παλαιότερα, οι μητέρες έπαιρναν τα παιδιά τους στην εκκλησία για ευλογία, ενώ σε ορισμένες περιοχές τα περνούσαν τρεις φορές κάτω από το τραπέζι του ιερού, ως συμβολική πράξη προστασίας από ασθένειες.
Στη Μακεδονία, εκτός από τη Χαλκιδική, όπου διατηρούνται τελετουργίες με τραγούδια και χορό, σε χωριά των Σερρών και της Δράμας η ημέρα συνοδεύεται από κοινά γεύματα μετά τη λειτουργία, με έμφαση σε λιτά, νηστίσιμα φαγητά. Το κοινό τραπέζι λειτουργεί ως πράξη συμφιλίωσης και κοινωνικής συνοχής.
Στην Ήπειρο, ο Αϊ-Γιάννης θεωρείται «φρουρός των ορίων». Πολλά ξωκλήσια του βρίσκονται σε περάσματα και σύνορα κοινοτήτων και παλαιότερα οι κάτοικοι άναβαν κερί ζητώντας να «κρατά μακριά το κακό» από τον τόπο τους.
Στην Πελοπόννησο, ιδιαίτερα σε περιοχές της Αργολίδας και της Αρκαδίας, συναντάται η αντίληψη ότι η ημέρα δεν προσφέρεται για βαριές εργασίες. Αγροτικές δουλειές αποφεύγονται, καθώς θεωρείται πως ο Άγιος «τιμωρεί» την απερισκεψία με αρρώστιες ή ατυχία.
