Σκιαμαχίες για λεφτά που (δεν) υπάρχουν

Η ΔΕΘ μετατράπηκε ακόμα μια φορά σε παζάρι δισεκατομμυρίων. Από τη μία, ο Κυριάκος Μητσοτάκης με το κυβερνητικό πακέτο φοροελαφρύνσεων και ενισχύσεων και, από την άλλη, ο Αλέξης Τσίπρας που έχει ήδη ανεβάσει τον πήχη με τη δική του πρόταση αναδιανομής. Και οι δύο μιλούν για λεφτά που «υπάρχουν».

Από τον
Ανδρέα Καψαμπέλη

Το πραγματικό ερώτημα, όμως, είναι πολύ πιο άβολο: Υπάρχουν επειδή η ελληνική οικονομία έγινε ισχυρότερη ή επειδή το κράτος αφαίμαξε περισσότερο τους πολίτες; Η Θεσσαλονίκη ξαναέζησε το γνώριμο τελετουργικό. Φοροελαφρύνσεις, αυξήσεις, επιδόματα, ενισχύσεις, ειδικές ρυθμίσεις για οικογένειες, συνταξιούχους, δημοσίους υπαλλήλους και επαγγελματίες. Ο πρωθυπουργός εμφάνισε το κυβερνητικό «καλάθι» ως επιστροφή στην κοινωνία του δημοσιονομικού μερίσματος που δημιούργησε, σύμφωνα με το Μέγαρο Μαξίμου, η καλή πορεία της οικονομίας. Από την άλλη πλευρά, ο Αλέξης Τσίπρας επιχειρεί να εμφανίσει τη δική του πρόταση ως πιο δίκαιη αναδιανομή, υποστηρίζοντας ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσα χρήματα υπάρχουν, αλλά ποιος τα πληρώνει και ποιος τελικά τα εισπράττει.

Ετσι στήνεται μια βολική πολιτική μονομαχία. Η κυβέρνηση κατηγορεί τον Τσίπρα ότι πλειοδοτεί με ξένα λεφτά και ότι οι αριθμοί του δεν βγαίνουν. Ο Τσίπρας απαντά ότι ο Μητσοτάκης μοιράζει ψίχουλα από τα χρήματα που προηγουμένως αφαίρεσε μέσω της φορολογίας και της ακρίβειας. Και κάπου ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα χάνεται η σημαντικότερη συζήτηση: Τι είδους οικονομία είναι αυτή που κάθε Σεπτέμβριο περιμένει από έναν πρωθυπουργό να ανακοινώσει πόσα χρήματα θα επιστρέψει στους πολίτες;

Η κυβέρνηση έχει κάθε λόγο να πανηγυρίζει για τα δημοσιονομικά στοιχεία. Τα έσοδα υπεραποδίδουν, τα πρωτογενή πλεονάσματα είναι υψηλά, το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ υποχωρεί και οι αγορές εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την Ελλάδα πολύ διαφορετικά απ’ ό,τι πριν από μία δεκαετία. Αλλά πίσω από την εικόνα της δημοσιονομικής επιτυχίας υπάρχει μια πραγματικότητα την οποία το Μέγαρο Μαξίμου αποφεύγει να φωτίσει. Τα υπερπλεονάσματα δεν δημιουργήθηκαν σε κάποιο εργαστήριο οικονομικού θαύματος. Δημιουργήθηκαν και από τη συνεχή υπεραπόδοση των φορολογικών εσόδων, σε μια περίοδο κατά την οποία η ακρίβεια έχει εκτοξεύσει τις ονομαστικές τιμές και μαζί τους τις εισπράξεις από ΦΠΑ και άλλους έμμεσους φόρους.

Είναι, με αυτή την έννοια, «ματωμένα» πλεονάσματα. Γιατί πίσω από τους θετικούς πίνακες βρίσκονται νοικοκυριά που πληρώνουν ακριβότερα τρόφιμα, ενέργεια, στέγη και υπηρεσίες, εργαζόμενοι των οποίων οι μισθοί εξακολουθούν να πιέζονται σε πραγματικούς όρους και μικρομεσαίοι που καλούνται να αντέξουν ταυτόχρονα φορολογία, κόστος χρήματος και αυξημένα λειτουργικά έξοδα.

Το πολιτικό μήνυμα

Το παράδοξο είναι σχεδόν κυνικό: Το κράτος εισπράττει περισσότερα λόγω της ακρίβειας και της υψηλής φορολογικής επιβάρυνσης, εμφανίζει στη συνέχεια μεγαλύτερο δημοσιονομικό χώρο και στο τέλος επιστρέφει ένα μέρος αυτών των χρημάτων ως «παροχές». Το πολιτικό μήνυμα είναι «σας δίνουμε». Η πραγματικότητα για πολλούς πολίτες είναι «σας επιστρέφουμε ένα μικρό μέρος από όσα πληρώσατε παραπάνω». Το βαθύτερο πρόβλημα, όμως, είναι ότι έπειτα από χρόνια υψηλότερων ρυθμών ανάπτυξης, δισεκατομμύρια από το Ταμείο Ανάκαμψης και ένα πρωτοφανές κύμα ευρωπαϊκών πόρων, η χώρα εξακολουθεί να μην έχει οικοδομήσει την παραγωγική βάση που θα της επέτρεπε να αισθάνεται ασφαλής όταν η ευρωπαϊκή χρηματοδοτική κάνουλα αρχίσει να κλείνει.

Η κυβέρνηση μιλά συχνά για «επενδυτική έκρηξη». Ομως το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πόσα κεφάλαια μπήκαν στη χώρα. Είναι πού πήγαν. Αλλο πράγμα είναι μια επένδυση που δημιουργεί νέα παραγωγική μονάδα, εξαγωγές, τεχνογνωσία, θέσεις εργασίας υψηλής ειδίκευσης και μόνιμη αύξηση της παραγωγικότητας. Και άλλο η αγορά ενός ήδη υπάρχοντος ακινήτου, ενός ξενοδοχείου, μιας εταιρίας ή ενός χαρτοφυλακίου.

Στην Ελλάδα μεγάλο μέρος του επενδυτικού ενδιαφέροντος εξακολουθεί να συγκεντρώνεται στα ακίνητα, στον τουρισμό, στις εξαγορές και σε δραστηριότητες που μπορεί να αυξάνουν την αξία των περιουσιακών στοιχείων, αλλά δεν μεταμορφώνουν υποχρεωτικά την παραγωγική μηχανή της χώρας. Γι’ αυτό και η εικόνα παραμένει αντιφατική. Η Ελλάδα μπορεί να εμφανίζει ικανοποιητικούς ρυθμούς ανάπτυξης και ταυτόχρονα να εξακολουθεί να έχει χαμηλή παραγωγικότητα, περιορισμένη βιομηχανική βάση, μεγάλο εμπορικό έλλειμμα και μια οικονομία που εξαρτάται υπερβολικά από κατανάλωση, τουρισμό, οικοδομή και ευρωπαϊκούς πόρους.

Η κυβέρνηση κέρδισε χρόνο. Δεν είναι βέβαιο όμως ότι έχτισε μηχανή. Η ίδια η επίσημη μεσοπρόθεσμη πορεία προβλέπει επιβράδυνση της ανάπτυξης τα επόμενα χρόνια. Και αυτό συμβαίνει πριν καν υπολογιστούν πλήρως οι κίνδυνοι από το διεθνές περιβάλλον. Για μια μικρή, ανοιχτή οικονομία όπως η ελληνική, μια νέα ενεργειακή κρίση, μια σοβαρή επιβράδυνση της Ευρώπης ή μια διαταραχή στον τουρισμό μπορεί πολύ γρήγορα να αποδείξει πόσο εύθραυστος είναι ένας σχεδιασμός που στηρίζεται στην υπόθεση ότι τα έσοδα θα συνεχίσουν να αυξάνονται και ότι ο δημοσιονομικός χώρος θα ανανεώνεται κάθε χρόνο. Και τότε το ερώτημα δεν θα είναι ποιος υποσχέθηκε περισσότερα στη ΔΕΘ. Θα είναι ποιος μπορεί να τα πληρώσει.

Με το βλέμμα στις κάλπες

Η κυβέρνηση γνωρίζει πολύ καλά ότι το κοινωνικό πρόβλημα δεν λύθηκε. Η ακρίβεια εξακολουθεί να κυριαρχεί στις μετρήσεις, η στέγη εξελίσσεται σε εφιάλτη για νεότερα νοικοκυριά και η αγοραστική δύναμη παραμένει βασική πηγή δυσαρέσκειας. Γι’ αυτό και ο Κυριάκος Μητσοτάκης επέλεξε στη ΔΕΘ ένα μείγμα παρεμβάσεων που επιχειρεί να αγγίξει όσο το δυνατόν περισσότερες κοινωνικές ομάδες με το βλέμμα καθαρά στραμμένο στις επόμενες κάλπες, καθώς η εκλογική αιμορραγία παραμένει μεγάλη. Η κυβερνητική τακτική είναι εύκολα αναγνωρίσιμη: Πολλές στοχευμένες κινήσεις, ώστε όσο το δυνατόν περισσότεροι ψηφοφόροι να μπορούν να βρουν κάτι «δικό τους» μέσα στο πακέτο. Μόνο που υπάρχει ένα πολιτικό πρόβλημα το οποίο δεν εξαφανίζεται με καμία εξαγγελία. Ο πρωθυπουργός εμφανίζεται να επιστρέφει χρήματα σε μια κοινωνία που επί χρόνια του λέει ότι δεν της φτάνουν. Και όσο η κυβέρνηση διαφημίζει το ύψος του πακέτου τόσο εύλογα γεννιέται το ερώτημα γιατί αυτός ο δημοσιονομικός χώρος δεν χρησιμοποιήθηκε νωρίτερα για ουσιαστικότερη και μονιμότερη ελάφρυνση. Οι παροχές μπορεί να προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση. Δεν αλλάζουν όμως το γεγονός ότι το διαθέσιμο εισόδημα πιέστηκε για χρόνια και ότι σημαντικό μέρος της «δημοσιονομικής επιτυχίας» χτίστηκε ακριβώς πάνω σε αυτή την πίεση.

Η σκιά

Από την άλλη πλευρά, ο Αλέξης Τσίπρας επιχειρεί να επιστρέψει στο πολιτικό παιχνίδι χρησιμοποιώντας το πιο γνώριμο όπλο της ελληνικής πολιτικής: την αναδιανομή. Περισσότερα για συνταξιούχους, οικογένειες και δημόσιους λειτουργούς, μεγαλύτερη επιβάρυνση του πλούτου, ειδικά Ταμεία και ένα αφήγημα σύμφωνα με το οποίο το πρόβλημα δεν είναι ότι «δεν υπάρχουν λεφτά», αλλά ότι μοιράζονται με λάθος τρόπο.

Η πολιτική στόχευση είναι προφανής. Αν ο Μητσοτάκης θέλει να εμφανιστεί ως ο υπεύθυνος διαχειριστής που μοιράζει ό,τι «αντέχει η οικονομία», ο Τσίπρας θέλει να εμφανιστεί ως εκείνος που ρωτά ποιος πληρώνει και ποιος ωφελείται. Μόνο που και εδώ υπάρχει μια μεγάλη σκιά. Η χώρα έχει ήδη πληρώσει ακριβά τις εποχές κατά τις οποίες η πολιτική συζήτηση μετατρεπόταν σε διαγωνισμό παροχών χωρίς επαρκή συζήτηση για την παραγωγή του πλούτου που επρόκειτο να μοιραστεί. Και γι’ αυτό η πλειοδοσία Μητσοτάκη – Τσίπρα έχει κάτι το παράδοξο. Οι δύο πλευρές διαφωνούν για το ποιος θα μοιράσει καλύτερα την πίτα, ενώ ελάχιστα συζητούν για το πώς θα μεγαλώσει η πίτα. Αυτή είναι τελικά η μεγάλη σκιά πάνω από τη φετινή ΔΕΘ. Η πολιτική τάξη εξακολουθεί να συζητά κυρίως σε όρους διανομής: ποιος φόρος θα μειωθεί, ποιο επίδομα θα αυξηθεί, ποιος κλάδος θα πάρει κάτι περισσότερο.

Παραγωγικότητα, το πραγματικό στοίχημα

Η πραγματική συζήτηση θα έπρεπε να είναι πώς θα αυξηθεί η παραγωγικότητα; Πώς θα ξαναχτιστεί μια σοβαρή βιομηχανική βάση; Πώς θα αυξηθούν οι εξαγωγές προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας; Πώς θα μειωθεί το εμπορικό έλλειμμα; Πώς θα προσελκυστούν επενδύσεις που θα φέρουν νέα παραγωγή και όχι απλώς ακριβότερα ακίνητα; Και, κυρίως, τι οικονομία θα υπάρχει όταν τελειώσουν τα έκτακτα ευρωπαϊκά δισεκατομμύρια; Γιατί μια χώρα δεν γίνεται πλουσιότερη επειδή εμφανίζει υπερπλεόνασμα. Γίνεται πλουσιότερη όταν οι επιχειρήσεις και οι εργαζόμενοί της παράγουν περισσότερο και καλύτερα. Εκεί βρίσκεται η μεγάλη αποτυχία: παρά τους τεράστιους ευρωπαϊκούς πόρους, παρά την επενδυτική βαθμίδα, παρά τα ρεκόρ του τουρισμού, δεν έχει ακόμη προκύψει μια νέα παραγωγική Ελλάδα που να μπορεί να σταθεί με ασφάλεια όταν οι εξωτερικές συνθήκες γίνουν δυσκολότερες. Μάλιστα, οι συνθήκες γίνονται δυσκολότερες. Γι’ αυτό και οι φετινές εξαγγελίες της Θεσσαλονίκης μπορεί να αποδειχθούν περισσότερο σκιαμαχίες για λεφτά που σήμερα φαίνονται διαθέσιμα, αλλά αύριο μπορεί να μην υπάρχουν. Το πραγματικό στοίχημα δεν είναι ποιος θα μοιράσει περισσότερα αλλά ποιος θα αφήσει πίσω του μια οικονομία που δεν θα χρειάζεται κάθε Σεπτέμβριο έναν πρωθυπουργό στη ΔΕΘ για να της ανακοινώνει πόσα από τα δικά της χρήματα θα της επιστρέψει…