Το Κείμενο αυτό και κατ’ επέκταση το υπό έκδοση Δοκίμιό μου, έχει αναφορές σε πολλά Πρόσωπα, αλλά συμβολικά ως οφειλόμενος φόρος τιμής και μνήμης είναι αφιερωμένο στον αείμνηστο Ανδρέα Παπανδρέου, στον αείμνηστο Κωστή Μοσκώφ, στον αείμνηστο Γέροντα Βασίλειο Γοντικάκη, στον αείμνηστο Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο Γιαννουλάτο και στον αείμνηστο Διονύση Σαββόπουλο. Πέντε αγαπημένα μου Πρόσωπα, που καθόρισαν και σημάδεψαν ως σηματωροί ο καθένας με το δικό του καταλυτικό τρόπο, το βίωμά μου, τις σχέσεις μου και το οδοιπορικό μου στο Άγιον Όρος και στην Αθωνική Πολιτεία.
Κώστας Λαλιώτης
Άγιον Όρος – Αθωνική Πολιτεία: «Οικιστικό – Πολιτισμικό Απόθεμα» για την Ελλάδα, την Ευρώπη και την Οικουμένη
- Οι Ιερές Μονές του Αγίου Όρους ως υποβλητικά και εντυπωσιακά, μεγαλόπρεπα και μοναδικά κτιριακά συγκροτήματα, ως ενιαία σύνολα με ιδιαίτερη φυσιογνωμία, αποτελούν το σημαντικότερο και ακέραιο δείγμα Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχιτεκτονικής.
Αυτά τα υπέροχα οικιστικά σύνολα συνθέτουν μια ανεπανάληπτη ζωντανή πολιτισμική κληρονομιά, συγκεντρωμένη σε ένα συγκεκριμένο χώρο.
- Οι χώροι Λατρείας ως μοναδικά και διατηρητέα μνημεία, με τα έργα τέχνης των Ιερών Μονών (…. Αγιογραφίες, εικόνες, τοιχογραφίες, ξυλόγλυπτα, μαρμαρόγλυπτα, ψηφιδωτά, κεραμικά ….) και με τα πολύτιμα ιερά σκεύη και κειμήλιά τους, οι Βιβλιοθήκες των Ιερών Μονών ως Θησαυροφυλάκια ιστορικής γνώσης, αναφοράς και μνήμης, τα ιστορικά Χειρόγραφα και τα σπάνια Βιβλία (Αρχέτυπα και Παλαίτυπα), με τους Κώδικες, τις σπάνιες Περγαμηνές και τους Χάρτες, με τα Αρχιτεκτονικά σχέδια, τις συλλογές Νομισμάτων, Γραμματοσήμων και Φωτογραφιών, ΚΑΘΙΣΤΟΥΝ διαχρονικά το Άγιον Όρος μία μοναδική θρησκευτική και πνευματική εστία, μία ζωντανή κοιτίδα πολιτισμού, γνώσης και ζώσας μνήμης με προβολή στο παρόν και το μέλλον.
- Όπως έχει περιγράψει με αναλυτική ακρίβεια ο Πλούταρχος Θεοχαρίδης, ως διακεκριμένος Επιστήμονας για τη Βυζαντινή – Μετα-Βυζαντινή Αρχιτεκτονική, και ως γνώστης, ερευνητής και αναστηλωτής του Αγίου Όρους, η Αρχιτεκτονική της Αθωνικής Πολιτείας καλύπτει όλες τις πτυχές του οργανωμένου Μοναχικού βίου, από τη λατρεία έως την καθημερινή διαβίωση, τα διακονήματα και την άμυνα.
Μέσα από την εξέλιξη αυτής της Αρχιτεκτονικής παράδοσης έχει δημιουργηθεί και διατηρείται ένας τεράστιος Οικιστικός πλούτος, με Ναούς και Κτίσματα κάθε είδους, (είτε στα μεγάλα συγκροτήματα, είτε στα μικρά ασκητήρια), με σπάνιο ευφάνταστο σχεδιασμό, με γήινα πολύτιμα υλικά, που φωτίζει άγνωστες πτυχές στην Ιστορία της Αρχιτεκτονικής, Τεχνικής και Τέχνης.
- Οι Ναοί και τα άλλα κτίρια που υπηρετούν τη λατρεία (.… μεγαλοπρεπείς Ναοί, Εκκλησίες, Κωδωνοστάσια, Τράπεζες, Σκήτες, Κελιά ….) αντιπροσωπεύουν λαμπρά δείγματα βυζαντινής και μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής, που επηρέασαν για αιώνες την ορθόδοξη μνημειακή αρχιτεκτονική. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ευρύτατη εξάπλωση τού αρχιτεκτονικού τύπου του μεγάλου Ναού, του λεγόμενου «Αθωνικού».
- Οι Ιερές Μονές, εκτός από τους Ναούς και τους χώρους τελετουργίας και προσευχής, συμπληρώνονται με τα ενιαία οικιστικά συγκροτήματά τους και με τις συναρτημένες υποστηρικτικές υποδομές τους.
Σταδιακά και εξελικτικά έχει αναπτυχθεί μία εκπληκτικά αλληλο-εξαρτώμενη ποικιλία κτιρίων για την εξυπηρέτηση των αναγκών του καθημερινού βίου, όπως Βιβλιοθήκες, Μουσεία και Θησαυροφυλάκια, πτέρυγες Κατοικίας και Φιλοξενίας, Κτίρια διακονημάτων, νοσοκομεία, μαγειρεία, ειδικά αποθηκευτικά κτίρια, ειδικά εργαστήρια, αμυντικές περιφράξεις, υποδομές φυσικής προστασίας.
- Η Αγιορείτικη Αρχιτεκτονική αναπτύχθηκε μέσα στα γόνιμα ιστορικά πλαίσια όπως αυτά διαμορφώνονται με τις άμεσες και στενές σχέσεις του Αγίου Όρους με ολόκληρο τον Ορθόδοξο κόσμο. Αυτοκράτορες και Ηγεμόνες, Πατριάρχες και Ιεράρχες υπήρξαν οι κύριοι δωρητές – χορηγοί των έργων, τα οποία σχεδιάσθηκαν και υλοποιήθηκαν από θεόπνευστους άριστους Αρχιτέκτονες, Αγιογράφους, Καλλιτέχνες, Επιστήμονες, Τεχνικούς, Μάστορες και Εργαζόμενους.
- Δικαιολογημένα το Άγιον Όρος έχει αναδειχτεί σε έναν πόλο έλξης διεθνούς ενδιαφέροντος μέσα σε ένα πρωτόγνωρο και αιώνιο Πολιτισμικό και Οικολογικό Απόθεμα.
Η ίδρυση και η μακραίωνη ιστορική διαδρομή κάθε Ιεράς Μονής, είναι μία τρανή απόδειξη, που αποκαλύπτει την αλήθεια όλων αυτών των αναφορών και περιγραφών.
- Στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης «Θεσσαλονίκη 1997», οργανώθηκε μία εκπληκτική και ανεπανάληπτη Έκθεση με τίτλο «ΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ του ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ», με ευθύνη και συνεργασία της Ιεράς Κοινότητας, του Υπουργείου Πολιτισμού και του Υπουργείου Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων.
Οι πάντες, Έλληνες και Ευρωπαίοι, επισκέπτες, δημοσιογράφοι, κριτικοί και επιστήμονες, έμειναν ενεοί και έκθαμβοι από τον πλούτο, τη μοναδικότητα και τη διαχρονικότητα των Θρησκευτικών και Πολιτισμικών Εκθεμάτων, που δίδουν αίγλη και ακτινοβολία στη διαδρομή της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού.
- Αξίζει να καταθέσω την εμπειρία μου για το σχεδιασμό αυτής της Έκθεσης, που είχε ως προϋπόθεση την έξοδο των «Θησαυρών» από τα όρια της Αθωνικής Πολιτείας για πρώτη (…. ίσως και μοναδική….) φορά.
Αναπαριστώ στη μνήμη μου τις πολύωρες συναντήσεις και τις έντονες συζητήσεις των Εκπροσώπων της Ελληνικής Πολιτείας (Κ.Λαλιώτης ως Υπουργός Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων και Ε.Βενιζέλος ως Υπουργός Πολιτισμού), με τους Εκπροσώπους της Ιεράς Κοινότητας. Κοινός σκοπός μας ήταν να ξεπεραστούν οι δικαιολογημένες φοβίες, αναστολές, επιφυλάξεις και αρνήσεις τόσο για την «Έξοδο» των «Θησαυρών» από το Άγιον Όρος για λόγους αρχής, όσο και για τις απόλυτες εγγυήσεις για την ασφάλεια, για την προστασία και για την επιστροφή τους. Ευτυχώς τα πάντα εξελίχθηκαν ομαλά και σύμφωνα με τις θετικές προβλέψεις μας.
Τέλος καλό όλα καλά, γιατί εκ των υστέρων κατά γενική ομολογία άξιζε για πρώτη φορά η οργανωμένη «Έξοδος» και η συνολική προβολή των «Θησαυρών» από την Ιερή Εστία τους στη «Συμβασιλεύουσα» Θεσσαλονίκη.
- Αυτή η μοναδική Έκθεση με τους συνοδευτικούς «Τόμους – Λευκώματα» των Ιερών Μονών τεκμηρίωσε και εμπέδωσε την παραδοχή και την ομολογία, ότι το Άγιον Όρος αποτελεί μία «Κιβωτό της Ορθοδοξίας», ένα «οικιστικό και πολιτισμικό απόθεμα» για τον Χριστιανισμό και τον Ελληνισμό, για την Ευρώπη και την Οικουμένη.
Αυτή η «Έκθεση» δικαίωσε απολύτως την απόφαση της UNESCO (άνοιξη 1988) να κατοχυρωθεί το Άγιον Όρος και η Αθωνική Πολιτεία ως μοναδικό «Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτισμικής Κληρονομιάς».
- Νοιώθω την ανάγκη να επισημάνω και να θυμίσω τους εξαιρετικούς «Τόμους – Λευκώματα» πολλών Ιερών Μονών, που καλύπτουν ιστορικά τη διαχρονική εξέλιξη της κάθε Μονής και εκθέτουν τον Ορθόδοξο Πολιτισμικό – Εικονογραφικό πλούτο της με τις υπογραφές έγκυρων Επιστημόνων, Ιστορικών και Βυζαντινολόγων.
- Η Έκθεση «ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ» στη Θεσσαλονίκη το 1997, ως κορυφαίο και αξεπέραστο πολιτισμικό γεγονός, με Εθνική, Ευρωπαϊκή και Διεθνή εμβέλεια, απήχηση και ακτινοβολία, έδωσε το έναυσμα και τη δυναμική ώθηση σε σκέψεις, επιλογές και χρηματοδοτικές δεσμεύσεις για ένα Ολοκληρωμένο Σχέδιο καταγραφής και ανάδειξης αυτού του ανεκτίμητου πλούτου, αυτού του πρωτόγνωρου συμβολικού κεφαλαίου.
Για ένα ολοκληρωμένο Σχέδιο με συγκεκριμένους στόχους να συντηρηθούν, να προστατευτούν και να ταξινομηθούν θεματικά, να τεκμηριωθούν και να προβληθούν με Επιστημονικό συστηματικό τρόπο, με σύγχρονα τεχνικά και τεχνολογικά μέσα όλοι οι πολύτιμοι και ανεκτίμητοι «Θησαυροί του Αγίου Όρους» τόσο εις το σύνολό τους, όσο και σε κάθε Ιερά Μονή ξεχωριστά.
Βεβαίως, μέχρι τότε ορισμένες Μονές, σε συνεργασία με το Κέντρο Διατήρησης Αθωνικής Κληρονομιάς (ΚΕ.Δ.Α.Κ.), είχαν προσπαθήσει μεμονωμένα να κάνουν, προς την κατεύθυνση αυτή, ορισμένα πρώτα αξιοσημείωτα αλλά κατ’ ανάγκη μικρά, ασυνεχή και ασύνδετα βήματα.
- Μετά από πολύχρονες και πολύμοχθες προσπάθειες αυτό το μεγαλόπνοο Πρόγραμμα γίνεται βήμα με βήμα, χρόνο με χρόνο πραγματικότητα, δίνοντας νόημα, περιεχόμενο και αξία στη μοναδικότητα του ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ως «Κιβωτό της Ορθοδοξίας», ως «Πολιτισμικό και Οικολογικό Απόθεμα», ως διαχρονικό λίκνο της Ελληνικής Γλώσσας, με την Οικουμενική της εμβέλεια.
Με τις ευλογίες του Θεού διορατικοί και αφιερωμένοι Γέροντες και Πατέρες μαζί με εμπνευσμένους και πιστούς Επιστήμονες αξιοποιώντας τις Νέες Τεχνολογίες παραδίδουν χρόνο με το χρόνο, ως «μικρό Θαύμα», την «ΑΘΩΝΙΚΗ ΨΗΦΙΑΚΗ ΚΙΒΩΤΟ».
- Η «ΑΘΩΝΙΚΗ ΨΗΦΙΑΚΗ ΚΙΒΩΤΟΣ» με Ψηφιακή Πύλη την Κεντρική Ιστοσελίδα της (Portal) «www.mountathos.org», περιγράφει τον «πολιτισμικό πλούτο» του Αγίου Όρους συνοπτικά και ενδεικτικά με τις εξής αναφορές:
- η μεγαλύτερη Συλλογή Ελληνικών (κατά προσέγγιση 15.000 από τον 4ο – 10ο αιώνα) Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Εγγράφων στον Κόσμο
- η μεγαλύτερη «Συλλογή Ελληνικών Χειρόγραφων και Κωδίκων» στον Κόσμο
- η μεγαλύτερη συγκέντρωση «Φορητών Εικόνων» στον Κόσμο (πάνω από 15.000 εικόνες)
- μία από τις μεγαλύτερες πυκνότητες «Τοιχογραφημένων Συνόλων» στον Κόσμο (100.000 τ.μ.)
- ο μεγαλύτερος όγκος διατηρητέων Αρχιτεκτονικών Οικιστικών Συνόλων και Ιστορικών Μνημείων στην Ελλάδα σε μια ενιαία χωρική ενότητα
- η μεγαλύτερη «Συλλογή αντικειμένων Μεταλλοτεχνίας και Ξυλογλυπτικής» στην Ελλάδα
- η μεγαλύτερη «Συλλογή Χαρακτικών» στην Ελλάδα
- η μεγαλύτερη «Συλλογή Ρωσικών Εγγράφων» εκτός Ρωσίας
- η μεγαλύτερη «Συλλογή Οθωμανικών Εγγράφων» εκτός Τουρκίας
- η μεγαλύτερη «Συλλογή Ρουμανικών Εγγράφων» εκτός Ρουμανίας
- μία από τις σημαντικότερες «Συλλογές Εκκλησιαστικών Υφασμάτων» της Ορθόδοξης Εκκλησίας (ως υφασμάτινα και κεντητά έργα τέχνης)
- μία από τις σημαντικότερες «Συλλογές παλαιών Εντύπων – Βιβλίων» στην Ελλάδα (αρχέτυπα με παλαίτυπα)
- η μεγαλύτερη «Συλλογή Κεραμικών» (Ιζνίκ – Κιουτάχειας) στην Ελλάδα
- μία από τις μεγαλύτερες «Συλλογές παλαιών Φωτογραφιών και Φωτογραφικών Πλακών» στην Ελλάδα.
- Σίγουρα οι προηγούμενες συνοπτικές περιγραφές και ενδεικτικές αναφορές στους καταγεγραμμένους Θησαυρούς, στον απαράμιλλο «Πολιτισμικό Πλούτο» του ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ τροφοδοτούν μία απολύτως δικαιολογημένη υπερηφάνεια για Όλους τους Ορθόδοξους πιστούς, για Όλους τους Έλληνες, για Όλους τους Πολίτες της Ευρώπης και του Κόσμου.
- Είναι αναγκαίο και σκόπιμο να επισημανθεί με έμφαση, ότι η «ΑΘΩΝΙΚΗ ΨΗΦΙΑΚΗ ΚΙΒΩΤΟΣ» συμπυκνώνοντας τις δυνατότητες και τους ορίζοντες των Νέων Τεχνολογιών, επιτελεί με καταλυτικό τρόπο τον αναντικατάστατο ρόλο της. Με τη δυνητική προβολή της θέση της στο Διαδίκτυο ανοιχτή προς όλους και όλες, κατοχυρώνει μία απρόσκοπτη πρόσβαση, μία ελκυστική και γόνιμη επίσκεψη στους πάντες (Χριστιανούς, πιστούς και μη Πιστούς όλων των Θρησκειών, Έλληνες, Ευρωπαίους και Πολίτες όλου του Κόσμου), που υπερβαίνει συμβολικά και ουσιαστικά ακόμα και το «άβατο» για τις Γυναίκες.
- Το ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ, ως Ιερά Κοινότητα και ως άσβεστος φάρος της Ορθοδοξίας, πρέπει και μπορεί να παραμένει διαχρονικά αγέρωχο και γαλήνιο στην περίκλειστη συμβολική και τελετουργική του παράδοση και τάξη.
Η σωστή χρήση των Νέων Τεχνολογιών δεν αποτελεί είτε μία κρυφή απόπειρα είτε ένα ύποπτο βήμα εκκοσμίκευσης.
Αντιθέτως οι Νέες Τεχνολογίες είναι ένα μέσο και μια δύναμη για να μπορεί η Αθωνική Πολιτεία να προβληθεί ως ένας Οικουμενικός Τόπος Ορθόδοξης πίστης και Κοινοβιακής Μοναστικής και Πνευματικής αναζήτησης ανοιχτός και διάφανος, προσιτός και προσβάσιμος στους πάντες, σε όλους και σε όλες σε κάθε γωνιά της γης. Χωρίς διαχωρισμούς και δίχως αποκλεισμούς σε φύλο και σε φυλή, σε ηλικία και σε χρώμα, σε θρησκευτικό δόγμα και σε φιλοσοφική – ιδεολογική – πολιτική στράτευση.
- Η «ΑΘΩΝΙΚΗ ΨΗΦΙΑΚΗ ΚΙΒΩΤΟΣ» με τον εμπλουτισμό της, με τις πολλαπλές συνέργειές της και κυρίως με την ολοκλήρωση των θεματικών της ενοτήτων συνολικά για το Άγιον Όρος και για κάθε Ιερά Μονή ξεχωριστά θα αποτελεί αδιαμφισβήτητα ένα τεράστιο κάτοπτρο για να αντικατοπτρίζει την ιστορία, τη ζώσα μνήμη και την πραγματικότητά τους, για να προβάλλει ένα μοναδικό, συμβολικό και οικουμενικό «γεωθρησκευτικό – γεωπολιτισμικό αποτύπωμα», ανοιχτό και διάφανο, προσιτό και προσβάσιμο στους πάντες σε κάθε γωνιά του Κόσμου.
Μπορεί να αποτελεί έναν μεγεθυντικό φακό για να απεικονίζει και να αναπαριστά εσαεί σε κάθε γωνιά της υφηλίου σε όλους τους Ανθρώπους του πλανήτη μας, το μεγαλείο και τους Θησαυρούς ενός μοναδικού τόπου ευλογημένου από το Θεό, προικισμένου από τη Φύση και την ανθρώπινη δημιουργία, και διαχρονικά εξαγνισμένου με την πίστη, την άσκηση, την προσευχή, την κατάθεση ψυχής και τη στάση ζωής των Ορθόδοξων Χριστιανών Μοναχών και Ασκητών.
- Η δυνητικά καταγεγραμμένη Ψηφιακή Βάση (DATA) Δεδομένων (…. των «Θησαυρών», της Ορθόδοξης Χριστιανικής παράδοσης και της Ελληνικής Γλώσσας….) μαζί με την εξακτίνωσή της στο Διαδίκτυο μπορεί, μεταφορικά και κυριολεκτικά, χρόνο με το χρόνο να μετεξελιχθεί σε μια υπαρκτή, αναβλύζουσα αστείρευτη πηγή γνώσης, μνήμης και δημιουργίας, σε μία ζώσα και αειφόρο Ορθόδοξη, πνευματική και πολιτισμική οικολογική όαση.
- Μια Μεγάλη Βάση Δεδομένων (MegaData) για τους «Θησαυρούς» της Ορθόδοξης Χριστιανικής παράδοσης και κληρονομιάς, για τους «πολιτισμικούς και οικολογικούς Θησαυρούς» της Χερσονήσου σε συνδυασμό με μια Μεγάλη Βάση Δεδομένων (MegaData) για το διαχρονικό πλούτο της Ελληνικής Γλώσσας ως καθιερωμένο «Μεγάλο Γλωσσικό Μοντέλο» μπορεί να μεταβάλλει το Άγιον Όρος από μία απειροελάχιστη «γεωγραφική κουκίδα» στον χάρτη της Ευρώπης, της Μεσογείου και του Πλανήτη σε μία μοναδική «άπειρη Χώρα» με υπαρκτή, κυρίαρχη οικουμενική αναγνώριση και αναφορά στους πλανήτες και τους αστερισμούς του Ψηφιακού Κόσμου.
Με αυτό τον τρόπο και με αυτά τα μέσα της σύγχρονης Τεχνολογίας το Άγιον Όρος και η Αθωνική Πολιτεία μπορεί να συμπυκνώσει έναν μοναδικό και διαχρονικά συμβολικό – άϋλο πλούτο με γεωθρησκευτικό αποτύπωμα στα δίκτυα του Χριστιανισμού και των άλλων Θρησκειών, με γεωπολιτισμικό αποτύπωμα στο διάλογο, τη συσχέτιση και την αλληλεπίδραση των Πολιτισμών.
