Τρόικα. Η ετυμολογία της λέξης προέρχεται από τη Ρωσία και τη Βουλγαρία. Τριμερής ή τριπλός. Τον 17ο αιώνα ο κόσμος μιλούσε για την τρόικα για να αναφερθεί στην παραδοσιακή άμαξα που έσερναν τρία άλογα. Μετά τον θάνατο του Στάλιν, η λέξη πήρε μια άλλη σημασία, πολιτική, δηλώνοντας την κυβερνητική τριανδρία ή οποιαδήποτε τριπλή διοίκηση. Τα τρία τελευταία χρόνια η τρόικα γράφει μια διαφορετική Ιστορία. Στην Ευρώπη τέσσερις χώρες, η Ελλάδα, η Πορτογαλία, η Ιρλανδία και η Κύπρος, βρίσκονται υπό τον έλεγχο αυτής της άτυπης τριανδρίας, του ΔΝΤ, της Ε.Ε. και της ΕΚΤ, όμως σχεδόν σύσσωμη η ευρωζώνη παρακολουθείται από την τρόικα. Οι τελευταίες εξελίξεις, αυτές που πυροδότησε η αποκάλυψη της μυστικής έκθεσης του ΔΝΤ και η ομολογία αποτυχίας στην περίπτωση της Ελλάδας, θέτουν ξανά υπό αμφισβήτηση το «πολιτικό τέκνο» του Ολι Ρεν, την τρόικα.
Τι έχει συμβεί από το 2009 έως σήμερα; Η σύσταση της τρόικας και η έλευση της εποχής των μνημονίων σε τέσσερις χώρες της ευρωζώνης, τεχνικά μιλώντας, έχουν φέρει σε κάποιες περιπτώσεις αποτελέσματα, όπως στην περίπτωση της Ιρλανδίας, που θεωρητικά είναι έτοιμη να βγει και πάλι στις αγορές. Τεχνικά. Γιατί ουσιαστικά τα μνημόνια έχουν διαλύσει τον κοινωνικό ιστό, έχουν ισοπεδώσει το κράτος πρόνοιας, έχουν δημιουργήσει στρατιές νεόπτωχων και ανέργων και έχουν σβήσει τη λέξη «μέλλον» για εκατομμύρια νέους, που οδηγούνται στον μονόδρομο της μετανάστευσης.
Το αποτέλεσμα της συνταγής της άγριας λιτότητας που εφαρμόστηκε ήταν η παταγώδης αποτυχία. Ακόμη και αυτοί που υποστήριζαν με πάθος τις αιματηρές περικοπές, την ανάγκη των μεταρρυθμίσεων με όποιο κόστος, αναθεωρούν. Το mea culpa του ΔΝΤ που εκφράστηκε στη μυστική έκθεση του Ταμείου για την περίπτωση της Ελλάδας άναψε το φιτίλι της αμφισβήτησης για την αποτελεσματικότητα της τρόικας και έδειξε τα πρώτα εμφανή σημάδια ενός επερχόμενου διαζυγίου. Ενα διαζύγιο που οι Ευρωπαίοι, δεν μπόρεσαν να προβλέψουν. Οπως τόσα άλλα, άλλωστε.
Οι Ευρωπαίοι δεν προέβλεψαν το 2008, όταν έσκαγε με εκκωφαντικό θόρυβο η οικονομική φούσκα της Αμερικής, ότι θα δημιουργούνταν νέα δεδομένα που θα άλλαζαν τις ισορροπίες στην ευρωπαϊκή οικονομία, απειλώντας και το ευρώ. Η χρηματοοικονομική κρίση made in USA μετουσιώθηκε σε οικονομική, όταν οι τράπεζες περιόρισαν τις πιστώσεις σε επιχειρήσεις και νοικοκυριά. Το ντόμινο που ακολούθησε είχε ως συνέπεια την παρέμβαση των κρατών, που σε κατάσταση πανικού προσπάθησαν να καλύψουν την αδυναμία και ανικανότητα του χρηματοπιστωτικού τομέα, χρησιμοποιώντας το χρήμα των φορολογουμένων παράλληλα με πολιτικές παρεμβάσεις. Στην Ε.Ε. πολλές οικονομίες με διαφορετικές δομές και διαφορετικά προβλήματα υποχρεώθηκαν να συγχρονιστούν στις ίδιες πολιτικές λιτότητας. Στην Ιρλανδία οι πολίτες κλήθηκαν να πληρώσουν από την τσέπη τους τα λάθη των τραπεζών, στην Ελλάδα οι πολίτες κλήθηκαν να πληρώσουν την απουσία επί σειρά ετών, πολιτικών και μεταρρυθμίσεων.
Το 2009 η ύφεση είχε κλιμακωθεί, και μάλιστα επικίνδυνα, στην Ευρώπη. Η χρηματοοικονομική κρίση είχε μετεξελιχθεί πλέον σε κρίση χρέους, δημόσιου χρέους, που θα επωμίζονταν τα κράτη για να διασώσουν τις τράπεζες. Το 2010 οι ελλειμματικές χώρες της Ε.Ε., με πρώτη την Ελλάδα και με πρόσχημα το κόστος δανεισμού, άρχισαν να καταρρέουν. Οι αγορές πόνταραν δισεκατομμύρια στα σενάρια καταστροφής. Με έναυσμα το ελληνικό δημοσιονομικό πρόβλημα, οι αγορές «ανακάλυψαν» ξαφνικά ότι η κοινή νομισματική πολιτική στην ευρωζώνη βασίστηκε σε ένα ημιτελές δημοσιονομικό οικοδόμημα. Οι πολιτικές ηγεσίες στις χώρες της ευρωζώνης εμφανίστηκαν να τρέχουν πίσω από τα γεγονότα, χωρίς να μπορούν να συμφωνήσουν στο εύρος της απαιτούμενης διακυβερνητικής συνεργασίας. Για να αποφευχθεί η διάλυση της ευρωζώνης, ο σκληρός πυρήνας της ζώνης του ευρώ ανασυντάχθηκε και επέβαλε τη λύση του επαναδανεισμού των ελλειμματικών κρατών υπό επαχθείς όρους που όλοι γνωρίζουν και υπό την επίβλεψη της τρόικας. Η λύση που επιβλήθηκε στην Ελλάδα, στην Ιρλανδία, στην Πορτογαλία και την Κύπρο έφερε μεγαλύτερη ύφεση και επιπτώσεις και στις μεγάλες οικονομίες της Ισπανίας και της Ιταλίας. Σήμερα, ακόμη και οι πλεονασματικές οικονομίες της Ευρώπης, όπως η Φινλανδία, συνειδητοποιούν ότι αυτή η συνταγή «δεν βγαίνει». Οι συγκρούσεις έχουν μεταφερθεί από τα εθνικά κοινοβούλια στους κόλπους της τρόικας.
Οι συγκρούσεις
Οι διαξιφισμοί εντός της τρόικας με επίκεντρο την Ελλάδα πήραν νέα διάσταση με αφορμή τα στοιχεία που διέρρευσαν τις τελευταίες μέρες από πλευράς ΔΝΤ αναφορικά με το ελληνικό πρόγραμμα διάσωσης και τα σενάρια για νέο «κούρεμα» χρέους, που αποδίδονται σε πιέσεις του Ταμείου. Οπως έγραφε η «Die Presse», «Μόλις κόπασε ελάχιστα η αναστάτωση γύρω από την ευρωπαϊκή κρίση χρέους, την προσοχή τραβούν τώρα οι ίδιοι οι “διασώστες”. Η διαβόητη τρόικα φαίνεται να βρίσκεται σε διαφωνία. Στο επίκεντρο όλων, για άλλη μία φορά η Ελλάδα».
Σύμφωνα με την «Die Presse», η νέα διαμάχη εντός της τρόικας αποτελεί μάλλον ένδειξη αυξανόμενης δυσαρέσκειας στο εσωτερικό του ΔΝΤ. Οπως επισημαίνει, «με τον μόνιμο Μηχανισμό Στήριξης (ESM) και την ΕΚΤ, η Ευρώπη διαθέτει σήμερα τους δικούς της θεσμούς. Η σημασία του ΔΝΤ περιορίζεται».
Ο απολογισμός
Aν η τρόικα ήταν ποδοσφαιρική ομάδα, θα έψαχνε ήδη για νέο προπονητή μετά τη φτωχή συγκομιδή της μιας νίκης, μιας ήττας και μιας ισοπαλίας, σχολίαζε ο αρθρογράφος του Reuters Πολ Τέιλορ, αναφερόμενος στα προγράμματα της Ιρλανδίας, της Ελλάδας και της Πορτογαλίας. Ο ίδιος έκανε λόγο για μια «άβολη» τριάδα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, που συγκροτήθηκε άρον άρον τον Μάρτιο του 2010, μετά την έκρηξη του δημόσιου χρέους και ελλείμματος της Ελλάδας. Το mea culpa του ΔΝΤ την περασμένη εβδομάδα για τις αποτυχίες του ελληνικού προγράμματος διέλυσε τον μύθο της αρμονικής συνεργασίας των τριών θεσμών στα προγράμματα διάσωσης που επέβαλαν. Οπως αποκάλυψε το Ταμείο, υπήρξαν συγκρούσεις για το αν η Ελλάδα έπρεπε να αναδιαρθρώσει το χρέος της και κατά πόσον η Ιρλανδία έπρεπε να «κουρέψει» τους ομολογιούχους των τραπεζών της.
Σύμφωνα με τον αρθρογράφο του Reuters, η δημοσιοποίηση των συγκρούσεων αυτών προκαλεί ένα εύλογο ερώτημα: Αν βρισκόμαστε λίγο πριν από το τέλος της τρόικας. Ο ίδιος εκτιμά ότι, αν και όλες οι πλευρές έχουν ψυχρανθεί, το ενδεχόμενο ενός διαζυγίου φαίνεται απίθανο. Το ΔΝΤ ισχυρίζεται ότι υποβάθμισε τα κριτήριά του για να στηρίξει ένα λανθασμένο πρόγραμμα για την Ελλάδα. Την ίδια ώρα, η Κομισιόν υποστηρίζει ότι διαφωνεί πλήρως με την άποψη του ΔΝΤ ότι το ελληνικό χρέος έπρεπε να είχε αναδιαρθρωθεί νωρίτερα, ενώ η ΕΚΤ αναφέρει ότι το ΔΝΤ ερμηνεύει λανθασμένα όσα συνέβησαν.
Χωρίς προπονητή
Οι Ευρωπαίοι ισχυρίζονται ότι, αν άφηναν την Ελλάδα να χρεοκοπήσει ή να αναδιαρθρώσει το χρέος της στις αρχές του 2010, θα αυξανόταν ο κίνδυνος μετάστασης στις υπόλοιπες χώρες. «Θα ήταν η στιγμή Lehman της Ευρώπης» έλεγε ο Ευρωπαίος επίτροπος Οικονομικών και Νομισματικών Υποθέσεων Ολι Ρεν. Πηγή του ΔΝΤ, η οποία μίλησε υπό την προϋπόθεση της ανωνυμίας, ανέφερε στο Reuters ότι το πραγματικό πρόβλημα με την τρόικα είναι ότι δεν υπάρχει κάποιος που να κάνει κουμάντο. «Μοιάζει περισσότερο με μια ομάδα ποδοσφαίρου χωρίς προπονητή και χωρίς ξεκάθαρους ρόλους για τους παίχτες μέσα στο γήπεδο» πρόσθεσε.
Το «μωρό» του Ολι Ρεν και η… μετάνοια μετά το «ναυάγιο»
Οι αποκαλύψεις της έκθεσης του ΔΝΤ για τους εσφαλμένους χειρισμούς στην περίπτωση της Ελλάδας έδωσαν τροφή σε πολλά καυστικά σχόλια και αναλύσεις για την τρόικα, τα αποτελέσματα των μνημονιακών πολιτικών και τις εσωτερικές συγκρούσεις. Χαρακτηριστικό είναι το προ ημερών άρθρο του Αμπρος Εβανς – Πρίτσαρντ στην «Daily Telegraph». Ο αρθρογράφος ζήτησε την παραίτηση του Ολι Ρεν για τα εγκλήματα κατά της Ελλάδας. Αρθρο-καταπέλτης της βρετανικής εφημερίδας αναφέρει ότι η τρόικα θυσίασε την Ελλάδα για να σώσει το ευρώ, κι ενώ πολλοί εγκλημάτησαν εναντίον της χώρας κανείς δεν έχει λογοδοτήσει ακόμη.
«Οπως οι Σπαρτιάτες, οι Θηβαίοι, οι Θεσπιείς, έτσι και οι Ελληνες θυσιάστηκαν για να αγοράσει χρόνο η συμμαχία. Κι αντί σεβασμού, διασύρονταν από τους ιδιοτελείς Γερμανούς, Φινλανδούς, Αυστριακούς, Ολλανδούς. Ενα άθλιο επεισόδιο» επισημαίνει με ιδιαίτερα καυστικό τρόπο ο αρθρογράφος και προσθέτει: «Κανείς δεν έχει παραιτηθεί ή χάσει ένα μεροκάματο, ή αντιμετωπίζει οποιοδήποτε είδος μομφής από εκλεγμένο όργανο. Oυδείς έχει αναλάβει την ευθύνη για τα καταστροφικά λάθη που έγιναν από την Ε.Ε. και το ΔΝΤ στην Ελλάδα» γράφει και προσθέτει: «Ο επίτροπος Οικονομικών και Νομισματικών Υποθέσεων Ολι Ρεν πρέπει να παραιτηθεί για τα εγκλήματα κατά της Ελλάδας… Ο Ρεν είναι απολύτως υπεύθυνος. Η τρόικα είναι το δικό του “μωρό”. Αν ήταν υπουργός Οικονομικών ενός δημοκρατικού κράτους, σίγουρα θα είχε παραιτηθεί. Η ευρωζώνη επιμένει στο ίδιο μείγμα αποτυχημένων, υφεσιακών πολιτικών. Και το χειρότερο όλων, ουδεμία διάθεση υπάρχει για διόρθωση των λαθών. Υπό αυτές τις συνθήκες, κάθε μήνα θα προστίθενται 100.000 άνεργοι στην Ελλάδα». Η εκτίμηση του αρθρογράφου είναι ότι «η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπερασπίστηκε τον εαυτό της, λέγοντας ότι η αναδιάρθρωση του χρέους το 2010 θα είχε προκαλέσει χάος στις αγορές ομολόγων και μια λοιμογόνο μετάδοση. Αυτό είναι αλήθεια, αλλά είναι αυτός ο ενδεδειγμένος τρόπος άμυνας;» Καταλήγει δε, υπογραμμίζοντας ότι «αυτό που βλέπουμε είναι μια σχεδόν τέλεια απεικόνιση του πόσο λανθασμένο είναι το ευρωπαϊκό σχέδιο. Δεν υπάρχει μηχανισμός λογοδοσίας».
Το χρονικό του σοκ που μεταδόθηκε σαν μολυσματική ασθένεια
2009
Η Σλοβακία μπαίνει στο ευρώ. Τον Απρίλιο του ίδιου έτους, η Ε.Ε. ζητά από τη Γαλλία, την Ισπανία, την Ιρλανδία και την Ελλάδα να μειώσουν το έλλειμμα του προϋπολογισμού. Τον Οκτώβριο, ο Γιώργος Παπανδρέου αναλαμβάνει την εξουσία. Εναν μήνα μετά, αρχίζουν να εκφράζονται ανοιχτά οι ανησυχίες για την κρίση χρέους σε κράτη της ευρωζώνης, με αφορμή μάλιστα την κρίση στο Ντουμπάι. Τον Δεκέμβριο, η Ελλάδα παραδέχεται ότι το χρέος της ανέρχεται σε 300 δισ. ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί στο 113% του ΑΕΠ και είναι σχεδόν διπλάσιο από το όριο του 60% της ευρωζώνης. Οι οίκοι αξιολόγησης επιτίθενται στην Ελλάδα υποβαθμίζοντας τις τράπεζες και το αξιόχρεο της ελληνικής οικονομίας. Ο Γιώργος Παπανδρέου επιμένει ότι δεν τίθεται θέμα χρεοκοπίας της χώρας.
2010
Τον Ιανουάριο του 2010, έκθεση της Ε.Ε. καταδικάζει τις παρατυπίες στα λογιστικά βιβλία της ελληνικής κυβέρνησης. Το ελληνικό έλλειμμα του 2009 αναθεωρείται προς τα πάνω στο 12,7%, από 3,7%. Η ΕΚΤ απορρίπτει τα σενάρια περί εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ. Τον Φεβρουάριο ανακοινώνεται από την Αθήνα μια σειρά μέτρων λιτότητας. Η ανησυχία εξελίσσεται σε φόβο και η κρίση μεταδίδεται σε Πορτογαλία, Ιρλανδία και Ισπανία. Στις 11 Φεβρουαρίου η Ε.Ε. υπόσχεται να «βοηθήσει», εάν η Αθήνα προβεί σε περαιτέρω περικοπές. Τον Μάρτιο ο Γιώργος Παπανδρέου επιμένει ότι δεν χρειάζεται διάσωση. Το ευρώ συνεχίζει την πτωτική του πορεία σε σχέση με το δολάριο και τη στερλίνα. Η ευρωζώνη και το ΔΝΤ υπόσχονται ένα δίχτυ ασφαλείας 22 δισ. ευρώ, για να βοηθήσουν την Ελλάδα. Τον Απρίλιο η κατάσταση έχει επιδεινωθεί. Οι αγορές επιτίθενται άγρια, οι Ελληνες έχουν βγει στους δρόμους και τελικά οι χώρες της ευρωζώνης υπόσχονται βοήθεια έως 30 δισ. ευρώ υπό τη μορφή δανείου.
Το κόστος δανεισμού, όμως, ίπταται. Η Ε.Ε. ανακοινώνει ότι το ελληνικό έλλειμμα είναι ακόμη πιο δυσθεώρητο, στο 13,6% του ΑΕΠ. Στις 2 Μαΐου του 2010, οι χώρες-μέλη της ευρωζώνης και το ΔΝΤ συμφωνούν σε πακέτο διάσωσης της Ελλάδας, ύψους 110 δισ. ευρώ. Η επέλαση της τρόικας είναι πια γεγονός…
Η διολίσθηση του ευρώ συνεχίζεται. Στο στόχαστρο των αγορών μπαίνει πλέον η Ιρλανδία. Τον Νοέμβριο του 2010, η Ε.Ε. και το ΔΝΤ αποφασίζουν το πακέτο διάσωσης της Ιρλανδίας, ύψους 85 δισ. ευρώ. Το ιρλανδικό Κοινοβούλιο υπερψηφίζει τον πιο σκληρό προϋπολογισμό στην ιστορία της χώρας.
Η Ε.Ε. διαψεύδει την έντονη φημολογία ότι η Πορτογαλία θα είναι η επόμενη χώρα στο ντόμινο των διασώσεων.
2011
Η Εσθονία αποτελεί το 17ο μέλος της ευρωζώνης. Τον Φεβρουάριο οι υπουργοί Οικονομικών συμφωνούν στη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας με δίχτυ προστασίας 500 δισ. ευρώ.
Στις 23 Μαρτίου, παραιτείται στην Πορτογαλία εξαιτίας της κρίσης η κυβέρνηση Σόκρατες. Στις 6 Απριλίου, η Πορτογαλία παραδέχεται ότι δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το υψηλό κόστος δανεισμού και ζητεί βοήθεια από την Ε.Ε. Τον Μάιο η ευρωζώνη και το ΔΝΤ εγκρίνουν το πακέτο 78 δισ. ευρώ προς την Πορτογαλία.
Τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς, ζητούνται περισσότερα μέτρα λιτότητας από την Αθήνα, προκειμένου να λάβει την επόμενη δόση. Τον Ιούλιο το ελληνικό Κοινοβούλιο υπερψηφίζει τα νέα μέτρα υπό την απειλή της εξόδου από τη ζώνη του ευρώ και με αντάλλαγμα τη δόση των 12 δισ. ευρώ.
Συμφωνείται και δεύτερο πακέτο διάσωσης 109 δισ. ευρώ προς την Ελλάδα.
Τον Αύγουστο, ο πρόεδρος της Κομισιόν Ζοζέ Μανουέλ Μπαρόζο προειδοποιεί για τον κίνδυνο μετάδοσης της κρίσης εκτός της ευρωπεριφέρειας. Τα spreads ανεβαίνουν στις αγορές, με την Ιταλία και την Ισπανία να απειλούνται άμεσα. Στις 7 Αυγούστου, η ΕΚΤ παρεμβαίνει αγοράζοντας ιταλικά και ισπανικά κρατικά ομόλογα.
Μαδρίτη και Ρώμη ανακοινώνουν μέτρα λιτότητας.
Στις 20 Σεπτεμβρίου το ΔΝΤ προειδοποιεί την ευρωζώνη ότι εισέρχεται σε μια «νέα και επικίνδυνη φάση».
Οι ΗΠΑ ζητούν από την Ευρώπη να δημιουργήσουν ένα τοίχος ώστε να σταματήσει η διάχυση της κρίσης.
Στις 31 Οκτωβρίου, ο Γιώργος Παπανδρέου ζητεί δημοψήφισμα για το ευρώ. Κατόπιν παραιτείται.
Στις 8 Νοεμβρίου, παραιτείται ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι.
2012
Στις 13 Ιανουαρίου, ο οίκος S&P υποβαθμίζει τη Γαλλία και άλλες οκτώ χώρες της ευρωζώνης, ενώ τρεις μέρες αργότερα υποβαθμίζει και τον ΕFSF. Στις 10 Φεβρουαρίου, η κυβέρνηση συνασπισμού στην Αθήνα συμφωνεί σε νέα μέτρα λιτότητας. Η τρόικα ζητεί άλλα 325.000.000 ευρώ περικοπών. Στις 12 Φεβρουαρίου, ψηφίζεται το επίμαχο νομοσχέδιο.
Στις 23 Φεβρουαρίου, η Κομισιόν προβλέπει συρρίκνωση της οικονομίας της ευρωζώνης κατά 0,3%.
Στις 3 Μαρτίου, 25 χώρες της Ε.Ε. συμφωνούν στο νέο δημοσιονομικό σύμφωνο.
Τον Μάρτιο, η ευρωζώνη δίνει το πράσινο φως για το δεύτερο πακέτο διάσωσης της Ελλάδας, ύψους 130 δισ. ευρώ.
Στις 12 Απριλίου, το κόστος δανεισμού της Ιταλίας εκτοξεύεται.
Στις 6 Μαΐου διεξάγονται εκλογές στην Ελλάδα και στις 17 Ιουνίου στήνονται και πάλι κάλπες.
Στις 25 Μαΐου, η τέταρτη μεγαλύτερη τράπεζα της Ισπανίας Bankia ζητεί κρατική διάσωση 19 δισ. ευρώ.
Στις 25 Ιουνίου, η Κύπρος καταθέτει αίτημα διάσωσης στην Ε.Ε.
Στις 4 Ιουλίου, ο Φρανσουά Ολάντ ανακοινώνει στη Γαλλία προϋπολογισμό που περιλαμβάνει αυξήσεις φόρων 7,2 δισ. ευρώ.
2013
Στις 25 Μαρτίου, η Κύπρος αποτελεί και επίσημα την τέταρτη χώρα της ευρωζώνης που λαμβάνει πακέτο στήριξης. Το αντάλλαγμα προκαλεί σοκ σε ολόκληρο τον κόσμο, καθώς προβλέπει «κούρεμα» καταθέσεων.
