Ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων Γαβριήλ Χαρίτος* αναλύει στη «δημοκρατία» τι σημαίνει για τη χώρα μας η μετατόπιση του κέντρου βάρους των διαπραγματεύσεων στο Ισλαμαμπάντ και πώς επηρεάζει τους εμπορικούς δρόμους
Σε μια περίοδο που η Μέση Ανατολή μοιάζει να ισορροπεί ανάμεσα στην εύθραυστη διπλωματία και την κλιμάκωση των εχθροπραξιών, οι εξελίξεις στο διπλωματικό παρασκήνιο ανατρέπουν τα μέχρι τώρα δεδομένα. Η υπογραφή της συμφωνίας ανάμεσα στο Ισραήλ και στον Λίβανο, σε συνδυασμό με τις συνεχιζόμενες επαφές Ουάσινγκτον και Τεχεράνης, δημιουργεί ένα τοπίο που απαιτεί βαθιά ανάγνωση για να γίνει κατανοητό αν πρόκειται για ουσιαστική αποκλιμάκωση ή για μια στρατηγική αναδίπλωση των δρώντων.
Την ίδια ώρα, η ανάδειξη του Πακιστάν σε ρόλο διαμεσολαβητή -μια κίνηση που φέρει τη σφραγίδα της τουρκικής διπλωματίας- εισάγει νέες μεταβλητές στην περιφερειακή εξίσωση. Η μετατόπιση του κέντρου βάρους των διαπραγματεύσεων στο Ισλαμαμπάντ δεν αφορά μόνο την ειρήνευση, αλλά συνδέεται άμεσα με τη σύγκρουση μεγάλων ενεργειακών και εμπορικών δρόμων, όπως ο IMEC, επηρεάζοντας άμεσα τα συμφέροντα της Ελλάδας και της Κύπρου.
Η «δημοκρατία» επικοινώνησε με τον Γαβριήλ Χαρίτο, επισκέπτη καθηγητή διεθνών σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και αναλυτή με βαθιά γνώση του ισραηλινού αρχειακού υλικού και της μεσανατολικής επικαιρότητας, για μια «ακτινογραφία» της κατάστασης, ξεκινώντας από την εκεχειρία στον Λίβανο και φτάνοντας στην εμπλοκή του Πακιστάν και στο τι σημαίνει αυτή για τη χώρα μας. Με δεδομένη την εκεχειρία ανάμεσα σε Λίβανο και Ισραήλ, αλλά και την παράταση της εκεχειρίας μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ χωρίς σαφές πλαίσιο, τίθεται το ερώτημα για το πώς διαμορφώνεται η επόμενη ημέρα. Οπως αναφέρει ο κ. Χαρίτος, η πραγματικότητα στο πεδίο των μαχών απέχει σημαντικά από τις επίσημες διπλωματικές ανακοινώσεις.
«Ας ξεκαθαρίσουμε ότι επί του πεδίου δεν υπάρχει εκεχειρία στον Λίβανο. Οι εχθροπραξίες μεταξύ Ισραήλ και Χεζμπολάχ δεν σταμάτησαν ποτέ» σημειώνει ο Γαβριήλ Χαρίτος. Για να συνεχίσει: «Η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός που υπέγραψε το Ισραήλ με τη λιβανική κυβέρνηση είχε προωθηθεί από κοινού από τις ΗΠΑ και από το Ιράν, προκειμένου οι “μετριοπαθείς” Αραγτσί και Γκαλιμπάφ να διαχειριστούν επικοινωνιακά το βαθύ κράτος των Φρουρών της Επανάστασης, που διοικεί σήμερα το Ιράν, και να αποκτήσουν το κατάλληλο ιδεολογικό άλλοθι που θα τους επιτρέψει να αρχίσουν διαπραγματεύσεις στο Ισλαμαμπάντ.
Ο ρόλος του ιρανικού παράγοντα στην ισραηλινολιβανική εκεχειρία αποδεικνύεται από τις επίσημες ευχαριστίες της Χεζμπολάχ προς το Ιράν για την επίτευξή της. Ομως επί του πεδίου δεν επετεύχθη, όπως ακριβώς δεν επετεύχθη συμφωνία στις συνομιλίες Ιράν – ΗΠΑ στο Ισλαμαμπάντ. Η συγκρουσιακή κατάσταση που επικρατεί μεταξύ Ισραήλ – Χεζμπολάχ είναι ο «παράλληλος καθρέφτης» της αντίστοιχης συγκρουσιακής κατάστασης που επικρατεί μεταξύ Ιράν – ΗΠΑ, σε σχέση με τις επαφές στο Ισλαμαμπάντ ή οπουδήποτε άλλου πραγματοποιήθηκαν ή πρόκειται να πραγματοποιηθούν. Οσον αφορά το ερώτημά σας για την επόμενη μέρα: Μοιραίως, όταν υπάρξει μία “καθαρή κατάληξη” της αντιπαράθεσης Ιράν – ΗΠΑ, θα δούμε μία αντίστοιχη πιο ξεκάθαρη κατάληξη της αντιπαράθεσης Ισράηλ – Χεζμπολάχ. Πρόκειται για τις δύο όψεις του ιδίου νομίσματος».
Ποιοι κερδίζουν
Εφόσον όμως η εκεχειρία επί του πεδίου στον Λίβανο δεν υφίσταται, γεννάται η απορία γιατί όλοι οι εμπλεκόμενοι επιμένουν να τη συζητούν. Σύμφωνα με τον Γαβριήλ Χαρίτο, η συντήρηση αυτού του όρου εξυπηρετεί διαφορετικά συμφέροντα και στρατηγικές επιδιώξεις για κάθε πλευρά: «Η συντριπτική πλειονότητα των δρώντων εξυπηρετούνται από τη φράση “κατάπαυση του πυρός Ισραήλ – Λιβάνου”. Εξυπηρετούνται οι ΗΠΑ, επειδή η συγκεκριμένη φράση-διευθέτηση επιτρέπει στην Ουάσινγκτον να διατηρεί ζωντανές τις παρασκηνιακές επαφές με το Ιράν.
Εξυπηρετείται το Ιράν, επειδή μπορεί να συνεχίσει να επικοινωνεί παρασκηνιακά με τις ΗΠΑ, έχοντας αποκτήσει το άλλοθι ότι η “κατάπαυση του πυρός” συμφωνήθηκε να καλύπτει -έστω στα χαρτιά- και τη Χεζμπολάχ. Αυτόν τον τρόπο βρήκαν οι μετριοπαθέστεροι εκπρόσωποι της Τεχεράνης να πείσουν το βαθύ ιρανικό κράτος των Φρουρών της Επανάστασης ότι “δεν πρόδωσαν” τον ισχυρότερο “πληρεξούσιο” (proxy) του Ιράν, που είναι η Χεζμπολάχ. Εξυπηρετείται το Ισραήλ, επειδή, αμέσως μετά την πρώτη απευθείας συνάντησή του με τη λιβανική κυβέρνηση, απόσπασε τη σιωπηρή αμερικανική έγκριση και συγχρόνως τη σιωπηρή ανοχή της λιβανικής κυβέρνησης να συστήσει τη λεγόμενη “Κίτρινη Ζώνη” στον Νότιο Λίβανο, που αποτελεί αναβίωση της πάλαι ποτέ “Ζώνης Ασφαλείας” της δεκαετίας του 1980 στην ίδια ακριβώς περιοχή. Στην “Κίτρινη Ζώνη” ο IDF συνεχίζει τις εκκαθαριστικές του επιχειρήσεις κατά της Χεζμπολάχ.
Και, τέλος, εξυπηρετείται η κυβέρνηση του Λιβάνου, επειδή έχει θέσει τον εκπεφρασμένο της στόχο να απαλλάξει τη χώρα από την εποχή των πολιτοφυλακών και ο τακτικός λιβανικός στρατός να αποκτήσει την αποκλειστικότητα της χρήσης οπλισμού για να θέσει υπό τον δικό του αποκλειστικό έλεγχο την ασφάλεια της κρατικής λιβανικής επικράτειας. Οσο για το ισραηλινό σφυροκόπημα κατά της Χεζμπολάχ, είναι μία εξέλιξη που ικανοποιεί απόλυτα αυτήν ακριβώς την επιδίωξη της λιβανικής κυβέρνησης, η οποία γνωρίζει πολύ καλά ότι κάτι τέτοιο δεν είναι σε θέση να πράξει ο τακτικός λιβανικός στρατός.
Αρκεί απλά να σας επισημάνω ότι πάνω από το 30% των στελεχών του τακτικού λιβανικού στρατού είναι Σιίτες. Οι Σιίτες στρατιώτες και αξιωματικοί δεν θα μπορούσαν με κανέναν τρόπο να αφοπλίσουν τους Σιίτες συμπατριώτες τους που είναι ένστολοι της Χεζμπολάχ. Ο IDF όμως δεν έχει κανένα τέτοιο ηθικό δίλημμα – και αυτό πράττει. Η μόνη που δεν εξυπηρετείται από τη φράση “κατάπαυση του πυρός Ισραήλ – Λιβάνου” είναι η Χεζμπολάχ.
Δηλώνοντας ότι δεν πρόκειται να παραδώσει τα όπλα στον τακτικό λιβανικό στρατό και ότι συνεχίζει τον πόλεμο κατά του Ισραήλ, στην πραγματικότητα η Χεζμπολάχ ζητά επιτακτικά από το Ιράν να μην την “ξεχάσει” σε περίπτωση που συνθηκολογήσει με τις ΗΠΑ. Σε διαφορετική περίπτωση, θα καταστραφεί αφενός στρατιωτικά από το Ισραήλ και αφετέρου πολιτικά και θεσμικά από την κυβέρνηση του Λιβάνου, η οποία αισθάνεται πως η σημερινή συγκυρία αποτελεί την τελευταία της ευκαιρία να διασώσει καθαυτή την ύπαρξη του Λιβάνου ως κράτους και τη μη μετατροπή του σε περιοχή-έρμαιο του Ισραήλ στον Νότο και ενδεχομένως της Συρίας στον Βορρά. Τόσο απλή είναι η κατάσταση αυτή τη στιγμή στον Λίβανο».
Η Τεχεράνη άνοιξε τον δρόμο στην Αγκυρα
Το Πακιστάν έχει αναλάβει κομβικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, γεγονός που ο Γαβριήλ Χαρίτος αποδίδει σε μια σειρά λανθασμένων τακτικών κινήσεων της Τεχεράνης που άνοιξαν τον δρόμο στην Αγκυρα:«Κατά την εκτίμησή μου, αυτό οφείλεται στο στρατηγικό λάθος του Ιράν να εκτοξεύσει πυραύλους κατά του Κατάρ.
Με αυτόν τον τρόπο το Κατάρ δεν ήταν δυνατόν να παίξει ξανά τον δοκιμασμένο ρόλο του ως διαμεσολαβητής, καθότι η Τεχεράνη το κατέστησε “μέρος του προβλήματος” και όχι “παράγοντα λύσης”. Ετσι, δόθηκε η ευκαιρία στην Τουρκία να προτείνει ως καταλληλότερο διαμεσολαβητή το Πακιστάν. Η τουρκική πρόταση έγινε αποδεκτή από τη διακυβέρνηση Τραμπ. Στην πραγματικότητα, η Τουρκία “έστεψε” το Πακιστάν διαμεσολαβητή, μία χώρα παραδοσιακά φιλική προς τις επιδιώξεις της Αγκυρας».
Το Πακιστάν αναζητά ρόλο
Η εξέλιξη αυτή οδηγεί στην εξέταση του αν η κίνηση αυτή σηματοδοτεί μια ευρύτερη αναβάθμιση του ρόλου του Πακιστάν στη Μέση Ανατολή. Σύμφωνα με τον Γαβριήλ Χαρίτο, η χώρα επιδιώκει πλέον μια δυναμική έξοδο από τα στενά γεωγραφικά της όρια: «Ανεξαρτήτως της τελικής επιτυχίας ή μη των επαφών Ιράν – ΗΠΑ στο Ισλαμαμπάντ, το Πακιστάν αυτή τη στιγμή τουλάχιστον είναι μία χώρα που κάνει την πρώτη της ενεργό εμφάνιση στο μεσανατολικό σκηνικό.
Μέχρι πρότινος ήταν πλήρως απασχολημένο με τον ιστορικό της αντίπαλο, την Ινδία, και με το μονίμως ασταθές Αφγανιστάν του καθεστώτος των Ταλιμπάν. Από την άλλη, με την προτροπή του άξονα Τουρκίας – Κατάρ το Πακιστάν δήλωσε πρόθυμο να συμπλεύσει με το σχέδιο Τραμπ για την ειρήνευση στη Γάζα, συζητώντας σοβαρά να συμμετάσχει στην πολυεθνική δύναμη σταθεροποίησης που σχεδιάζεται να εγκατασταθεί στη Λωρίδα της Γάζας – εάν και εφόσον βέβαια καμφθούν οι ισραηλινές αντιρρήσεις, καθότι το Πακιστάν δεν αναγνωρίζει το Ισραήλ. Αναμφίβολα όμως, σήμερα πλέον, το Πακιστάν έχει ενεργό παρουσία στα μεσανατολικά δρώμενα».
Η παράταση του πολέμου εξυπηρετεί τους σχεδιασμούς της Ισλαμαμπάντ
Η εμπλοκή του Ισλαμαμπάντ δεν είναι ανιδιοτελής. Οπως εξηγεί ο καθηγητής, πίσω από τις διπλωματικές προσπάθειες κρύβεται ένας αδυσώπητος ανταγωνισμός για τον έλεγχο των διεθνών εμπορικών οδών και την ανάσχεση της ινδικής επιρροής:
«Κάθε διαμεσολαβητής αναμένει ανταλλάγματα για τις καλές του υπηρεσίες, είτε αυτές αποδώσουν είτε όχι. Οι σημερινές συγκυρίες είναι ιστορικές για την πακιστανική διπλωματία υπό την εξής έννοια: Το Πακιστάν αισθάνεται απειλούμενο από την εξωστρεφή Ινδία του Ναρέντρα Μόντι. Η Ινδία διεκδικεί ρόλο-κλειδί στον ενεργειακό/εμπορικό διάδρομο IMEC, που διασυνδέει την Ινδία με τις αγορές της Ευρώπης μέσω των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, της Σαουδικής Αραβίας, της Ιορδανίας, του Ισραήλ, της Κύπρου και της Ελλάδας. Ο αμερικανοϊσραηλινής εμπνεύσεως διάδρομος IMEC ερμηνεύεται από το Πακιστάν ως “ινδική απειλή” που πρέπει να αντιμετωπιστεί.
Την ίδια στιγμή, η Τουρκία βλέπει τον IMEC ως “ελληνοϊσραηλινή απειλή”. Τουρκία και Πακιστάν άλλη μια φορά βρίσκονται μοιραία στο ίδιο στρατόπεδο. Επομένως, το αντάλλαγμα που ζητά το Πακιστάν για τις καλές του υπηρεσίες στις επαφές Ιράν – ΗΠΑ είναι να προωθηθεί ο εναλλακτικός ενεργειακός/εμπορικός διάδρομος που προωθούν η Τουρκία και το Κατάρ, και ο οποίος θα συνδέει πλέον το Πακιστάν (αντί της Ινδίας) με τις αγορές της Ευρώπης μέσω των εξής χωρών: Σαουδική Αραβία (αντί των ΗΑΕ), Ιορδανία ή Ιράκ (αντί του Ισραήλ) και Συρία- Τουρκία (αντί της Κύπρου και της Ελλάδας).
Το ερώτημα είναι εάν το Πακιστάν θα φανεί αρκετά οξυδερκές ή ευέλικτο ώστε να αξιοποιήσει τον διαμεσολαβητικό του ρόλο κατάλληλα και να αποκτήσει περισσότερους φίλους από εχθρούς στην περιοχή. Μέχρι στιγμής, ουδείς γνωρίζει τον τελικό απολογισμό αυτής της προσπάθειας. Επειδή, όμως, είναι σαφές ότι οι πακιστανικές κινήσεις γίνονται σε πλήρη συντονισμό και συνεννόηση με την Τουρκία, η ελληνική και η κυπριακή πλευρά οφείλουν να επαγρυπνούν και να συντονιστούν κατάλληλα με τις υπόλοιπες χώρες που εντάσσονται στον IMEC, δηλαδή με την Ινδία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Ισραήλ».
*Ο Γαβριήλ Χαρίτος είναι επισκέπτης καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, όπου διδάσκει Ιστορία των Πολιτικών Σχέσεων Ελλάδας – Ισραήλ – Κύπρου. Με τη μονογραφία του «Κύπρος, το γειτονικό νησί» (εκδ. Παπαζήση, β’ εκδ. 2023) δόθηκαν στη δημοσιότητα πρώτη φορά αποχαρακτηρισμένα απόρρητα έγγραφα του ισραηλινού υπουργείου Εξωτερικών που τηρούνται στο Κρατικό Αρχείο του Ισραήλ σε σχέση με την ισραηλινή εξωτερική πολιτική ως προς το Κυπριακό.
Είναι αναλυτής του κυπριακού Ινστιτούτου Μελετών Πολιτικής και Δημοκρατίας. Από την πρώτη μέρα του πολέμου, στις 7 Οκτωβρίου 2023, μέχρι σήμερα συνεργάζεται ως αναλυτής μεσανατολικής επικαιρότητας με τον τηλεοπτικό σταθμό Alpha Κύπρου και από το 2024 είναι ανταποκριτής της Ελληνικής Υπηρεσίας της Deutsche Welle με έδρα την Ιερουσαλήμ.
