Τό νέο σχέδιο νόμου τοῦ Ὑπουργείου Πολιτισμοῦ μέ ἀντικείμενο, μεταξύ ἄλλων , τήν «Ἵδρυση Φορέα Διαχείρισης Ἐπισκέψιμων Χώρων Ἐνάλιας Πολιτιστικῆς Κληρονομιᾶς» ἀποτελεῖ ἀναμφίβολα μιά σημαντική θεσμική πρωτοβουλία.
Γιά πρώτη φορά ἐπιχειρεῖται ἡ δημιουργία ἑνός ὁλοκληρωμένου φορέα διαχείρισης τῶν ἐπισκέψιμων ἐνάλιων ἀρχαιολογικῶν χώρων, μέ στόχο τήν προστασία, τήν ἀνάδειξη καί τήν ὀργανωμένη ἀξιοποίησή τους.
- Τῆς Στέλλας Κυβέλου*
Ἡ Ἑλλάδα, μέ χιλιάδες ναυάγια, βυθισμένους οἰκισμούς, λιμένες καί ἄλλα μνημεῖα πού καλύπτουν περισσότερες ἀπό τέσσερεις χιλιετίες Ἱστορίας, διαθέτει ἴσως τή σημαντικώτερη ἐνάλια πολιτιστική κληρονομιά τῆς Μεσογείου. Ἡ ἀνάγκη γιά ἕνα σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο, τό ὁποῖο θά λαμβάνει ὑπ’ ὄψη του τίς τρέχουσες ἐξελίξεις καί τάσεις ὡς πρός τήν θεώρηση τοῦ ρόλου τῶν ἐναλίων ἀρχαιοτήτων, εἶναι, ἑπομένως, ἐν τῶν ὧν οὐκ ἄνευ.
Ὡστόσο, κάθε νέα ἐθνική νομοθεσία ὀφείλει νά ἀξιολογεῖται καί ὑπό τό πρῖσμα τῶν διεθνῶν ὑποχρεώσεων τῆς χώρας. Στήν περίπτωση αὐτή, τό βασικό σημεῖο ἀναφορᾶς εἶναι ἡ Σύμβαση τῆς UNESCO τοῦ 2001 γιά τήν Προστασία τῆς Ὑποβρύχιας Πολιτιστικῆς Κληρονομιᾶς, ἡ ὁποία διαμόρφωσε μιά ἐντελῶς νέα φιλοσοφία γιά τή διαχείριση τῶν ἐνάλιων ἀρχαιοτήτων. Ἡ σημαντικώτερη ἀρχή τῆς Σύμβασης εἶναι σαφής: ἡ διατήρηση τῶν ἐνάλιων ἀρχαιοτήτων στόν φυσικό τους χῶρο (in situ preservation) ἀποτελεῖ τήν πρώτη ἐπιλογή προστασίας. Ἡ ἀνέλκυση δέν ἀπαγορεύεται, ἀλλά θεωρεῖται ἐξαιρετικό μέτρο, τό ὁποῖο ἐπιτρέπεται μόνο ὅταν ἐπιβάλλεται γιά λόγους προστασίας, διατήρησης ἤ ἐπιστημονικῆς ἔρευνας. Ἡ λογική αὐτή ἀποτελεῖ σήμερα διεθνῆ κανόνα καί ἀντανακλᾶ μιά βαθύτερη μεταβολή στήν ἀντίληψη γιά τήν πολιτιστική κληρονομιά: δέν προστατεύεται πλέον μόνο τό ἀντικείμενο, ἀλλά καί τό περιβάλλον μέσα στό ὁποῖο αὐτό διατηρήθηκε ἐπί αἰῶνες.
Ἀκριβῶς στό σημεῖο αὐτό ἐντοπίζεται καί ὁ πρῶτος προβληματισμός πού γεννᾶ τό ὑπό διαβούλευση σχέδιο νόμου. Παρ’ ὅτι τό νομοσχέδιο κινεῖται γενικά πρός τήν κατεύθυνση τῆς προστασίας, τῆς ἔρευνας καί τῆς ὀργανωμένης διαχείρισης, πουθενά δέν ὑπενθυμίζει τήν ρητή κατοχύρωση τῆς ἀρχῆς τῆς διατήρησης in situ. Δέν ὑπάρχει διάταξη πού νά ἀναφέρει ὅτι ἡ παραμονή τῶν μνημείων στόν φυσικό τους χῶρο ἀποτελεῖ τόν κανόνα καί ὅτι ἡ ἀνέλκυση συνιστᾶ τήν ἔσχατη ἐπιλογή. Πρόκειται γιά μιά παράλειψη πού ἴσως φαίνεται τυπική, ἀλλά στήν πραγματικότητα ἔχει βαρύνουσα σημασία. Οἱ ἀρχές αὐτές ἀποτελοῦν τόν πυρῆνα τῆς Σύμβασης τῆς UNESCO καί θά ἦταν σκόπιμο νά ἐνσωματωθοῦν ρητά σέ κάθε νομικό ἐργαλεῖο ὅπως τό παρόν νομοσχέδιο.
Ἕνας δεύτερος προβληματισμός ἀφορᾶ στή φιλοσοφία τοῦ ἴδιου τοῦ σχεδίου νόμου. Οἱ διατάξεις του δίνουν ἰδιαίτερη ἔμφαση στήν ἐπισκεψιμότητα, στήν ἀνάδειξη, στίς ὑπηρεσίες πρός τούς ἐπισκέπτες καί στήν ἀξιοποίηση τῶν ἐνάλιων χώρων. Αὐτή ἡ προσέγγιση εἶναι κατανοητή καί σέ μεγάλο βαθμό ἀναγκαία. Ἡ ἐνάλια πολιτιστική κληρονομιά δέν μπορεῖ νά παραμένει ἀόρατη στούς πολῖτες. Ὡστόσο, ἡ ἰσορροπία μεταξύ προστασίας καί ἀξιοποίησης εἶναι ἐξαιρετικά λεπτή. Ἡ διεθνής ἐμπειρία δείχνει ὅτι ὅταν ἡ ἀνάδειξη μετατρέπεται στόν κυρίαρχο στόχο, ἡ προστασία συχνά ὑποχωρεῖ.
Στό ἴδιο πλαίσιο ἐγείρεται καί ἕνα εὐρύτερο ἐρώτημα σχετικά μέ τό νέο Μουσεῖο Ἐναλίων Ἀρχαιοτήτων. Τό νομοσχέδιο δέν προβλέπει, καί ὀρθῶς, τή συστηματική μεταφορά εὑρημάτων στό ὑπό ἀνέγερση μουσεῖο. Ὅμως εἶναι σημαντικό νά διασφαλισθεῖ ὅτι οὔτε ἡ νομοθεσία οὔτε ἡ μελλοντική διοικητική πρακτική θά δημιουργήσουν ἕνα ἔμμεσο κίνητρο συνεχῶν ἀνελκύσεων μέ σκοπό τόν ἐμπλουτισμό τῶν συλλογῶν τοῦ Μουσείου. Ἕνα σύγχρονο μουσεῖο ἐνάλιων ἀρχαιοτήτων ὀφείλει νά λειτουργεῖ συμπληρωματικά πρός τήν προστασία in situ καί ὄχι νά τήν ὑποκαθιστᾶ.
Ὑπάρχει ὅμως μία ἀκόμη διάσταση, ἡ ὁποία ἀπουσιάζει σχεδόν ὁλοκληρωτικά ἀπό τό σχέδιο νόμου καί ἀξίζει ἰδιαίτερης προσοχῆς: ἡ ἐνσωμάτωση τῆς ὑποβρύχιας πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς στόν Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό (βλ. καί ἔκδοση τῆς ΕΕ, Kyvelou & Henocque, 2022). Ἡ Εὐρωπαϊκή Ἕνωση, μέσῳ τῆς Ὁδηγίας 2014/89/ΕΕ, ἀντιμετωπίζει πλέον τήν ἐνάλια πολιτιστική κληρονομιά ὡς ἀναπόσπαστο στοιχεῖο τοῦ θαλάσσιου χώρου.
Τά ναυάγια τόσο ἀρχαῖα ὅσο καί τοῦ Α΄ καί Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τά βυθισμένα ἀρχαῖα λιμάνια, οἱ προϊστορικοί οἰκισμοί καί τά ἱστορικά πεδία ναυμαχιῶν δέν ἀποτελοῦν μόνον ἀρχαιολογικούς χώρους. Ἀποτελοῦν πολιτισμικά χωρικά στοιχεῖα πού πρέπει νά λαμβάνονται ὑπ’ ὄψη στόν σχεδιασμό τῶν θαλάσσιων χρήσεων, δίπλα στήν ἁλιεία, στίς θαλάσσιες μεταφορές, στια ὑπεράκτια αἰολικά πάρκα, στίς προστατευόμενες περιοχές καί στίς στρατιωτικές δραστηριότητες. Ὑπάρχουν πολλά παραδείγματα ἀπό τήν Εὐρώπη (λ.χ. Ὁλλανδία) ὅπου οἱ ἐνάλιες ἀρχαιότητες συνυπάρχουν ἁρμονικά μέ νέες ἀναδυόμενες θαλάσσιες δραστηριότητες ἤ πού συνδυάζονται ἀποτελεσματικά μέ διατήρηση τῆς φύσης καί τῆς βιοποικιλότητας, μέσῳ καί τoύ διεθνοῦς ἐργαλείου τῶν Ἄλλων Ἀποτελεσματικῶν Μέτρων Διατήρησης (OECMs).
Ἡ σύγχρονη εὐρωπαϊκή ἀντίληψη δέν βλέπει τήν ὑποβρύχια πολιτιστική κληρονομιά ὡς ἕνα σύνολο ἀντικειμένων πρός ἔκθεση, ἀλλά ὡς μέρος τοῦ ἴδιου τοῦ θαλάσσιου οἰκοσυστήματος καί τῆς θαλάσσιας χωρικῆς ταυτότητας. Ἡ προστασία ἑνός ναυαγίου δέν ἀφορᾶ μόνο στό ἴδιο τό ναυάγιο· ἀφορᾶ καί στόν περιβάλλοντα χῶρο, τά θαλάσσια ἐνδιαιτήματα, τό ὑποθαλάσσιο πολιτιστικό τοπίο –γιά τό ὁποῖο ἔχει σημαντικά καί συστηματικά ἐργασθεῖ ἡ Φινλανδία– καί τίς ὑπόλοιπες χρήσεις πού ἀναπτύσσονται γύρω του. Ἡ UNESCO θεωρεῖ σήμερα ὅτι ὑπάρχει ἰσχυρή ἀλληλεξάρτηση μεταξύ τῆς ὑποβρύχιας πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς καί τῆς φυσικῆς κληρονομιᾶς.
Γιά τόν λόγο αὐτό θά ἦταν ἰδιαίτερα χρήσιμο τό νέο θεσμικό πλαίσιο νά συνδεθεῖ ρητά μέ τόν ἐθνικό Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό. Ἡ ἐνάλια πολιτιστική κληρονομιά δέν μπορεῖ νά ἀντιμετωπίζεται ὡς ἀπομονωμένο ἀντικείμενο πολιτιστικῆς πολιτικῆς. Ἀποτελεῖ πλέον κρίσιμο στοιχεῖο τῆς ὁλοκληρωμένης διακυβέρνησης τοῦ θαλάσσιου χώρου, ὅπως ἀναγνωρίζουν τόσο ἡ UNESCO ὅσο καί οἱ σύγχρονες εὐρωπαϊκές πολιτικές γιά τούς ὠκεανούς.
Ἡ Ἑλλάδα διαθέτει ἕνα μοναδικό παράθυρο εὐκαιρίας μέσῳ τοῦ σχεδίου νόμου. Μπορεῖ νά ἀποκτήσει ἕνα πρωτοποριακό θεσμικό πλαίσιο πού θά συνδυάζει τήν προστασία τῆς ἐνάλιας πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς μέ τόν Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό καί τή βιώσιμη γαλάζια οἰκονομία. Γιά νά ἐπιτευχθεῖ ὅμως αὐτό, χρειάζεται μιά σαφέστερη νομοθετική ἀναφορά στίς θεμελιώδεις ἀρχές τῆς Σύμβασης τῆς UNESCO καί, κυρίως, στήν ἀρχή πού τήν διατρέχει ὁλόκληρη: τά σημαντικώτερα μουσεῖα τῆς ἐνάλιας πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς βρίσκονται ἤδη κάτω ἀπό τήν ἐπιφάνεια τῆς θάλασσας. Ἐκεῖ πρέπει, κατά κανόνα, νά παραμένουν καί νά συνυπάρχουν ἁρμονικά μέ ἄλλες θαλάσσιες χρήσεις (ὅπως λ.χ ὁ καταδυτικός τουρισμός).
Μέ ὅλο τόν σεβασμό, θά πρότεινα στό σχέδιο νόμου νά προστεθεῖ τό παρακάτω ἄρθρο : «Ἡ προστασία τῆς ἐνάλιας πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς διέπεται ἀπό τίς ἀρχές τῆς Σύμβασης τῆς UNESCO τοῦ 2001. Ἡ διατήρηση τῶν ἐνάλιων ἀρχαιοτήτων στόν φυσικό τους χῶρο (in situ) ἀποτελεῖ τήν προτιμητέα καί κατά προτεραιότητα ἐφαρμοζόμενη μέθοδο προστασίας, ἀλλά καί ἀνάδειξης μέσῳ τῆς συνύπαρξης μέ ἄλλες θαλάσσιες χρήσεις, στό πλαίσιο καί τοῦ θαλάσσιου χωροταξικοῦ σχεδιασμοῦ. Ἡ ἀνέλκυση ἐπιτρέπεται μόνον ἐφ’ ὅσον ἀποκλεισθεῖ ἡ δυνατότητα τῆς προαναφερόμενης συνύπαρξης καί ἐφ’ ὅσον τεκμηριώνεται ὅτι εἶναι ἐξαιρετικά ἀναγκαία γιά λόγους προστασίας, διατήρησης ἤ ἐπιστημονικῆς ἔρευνας».
*Ἐμπειρογνώμων Θαλάσσιου Χωροταξικοῦ Σχεδιασμοῦ στόν Εὐρωπαϊκό Μηχανισμό Στήριξης γιά τόν ΘΧΣ, μέ σημαντικό ἔργο στό ἀντικείμενο τῆς ἐνσωμάτωσης τῶν ἐνάλιων ἀρχαιοτήτων στόν ΘΧΣ.
ΠΗΓΗ estianews.gr
