Υπάρχουν τρεις τρόποι για να αξιολογήσει κανείς τον Στέφανο Μάνο. Ο πρώτος είναι να επικεντρωθεί στα μεταρρυθμιστικά αποτελέσματα των υπουργικών του θητειών. Ο δεύτερος είναι να τον αξιολογήσει ως ηγετικό στέλεχος της Ν.Δ.
Και ο τρίτος τρόπος είναι να τον αξιολογήσει ως άνθρωπο στο μέτρο που τον έχει γνωρίσει. Νομίζω ότι η καλύτερη προσέγγιση που τον κολακεύει και είχα την ευκαιρία να του το πω κάποτε όταν είχαμε ζωηρές συζητήσεις είναι η αποτίμηση των δημόσιων πολιτικών του. Εκεί υπερέχει. Εχουν αποτυπωθεί ισχυρά στη μνήμη μου δύο περιστατικά που μου διηγήθηκε και μεταφέρω grosso modo. Το πρώτο ήταν πώς τον επιστράτευσε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής από τη βιομηχανία στην πολιτική. Θυμάμαι πως μου είχε πει ότι στη διάρκεια μίας δεξίωσης τον πλησίασε, του άνοιξε κουβέντα, αλλά ο Στέφανος Μάνος, με το θάρρος της γνώμης του, εξέφρασε αντιρρήσεις για κάποιες επιλογές στην κυβερνητική πολιτική. Αυτό κέντρισε τον Εθνάρχη και τον επιστράτευσε στην κυβέρνηση του 1977, με συνέπεια να αναλάβει μέλος της ηγεσίας τού τότε υπουργείου Χωροταξίας και Περιβάλλοντος (ΥΧΟΠ), στο οποίο (αφού προστέθηκαν και τα δημόσια έργα) έμελλε να επιστρέψει και αργότερα, με απόφαση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Το δεύτερο περιστατικό είναι ότι είχε εκφράσει σφοδρές αντιρρήσεις στη δημιουργία ενός εργοστασίου το οποίο διεκδικούσαν οι Αγγλοι στο Λαύριο επί διακυβέρνησης Μάργκαρετ Θάτσερ! Μ’ έναν τρόπο αυτός ο νεοφιλελεύθερος είχε εναντιωθεί ακόμη και στη Θάτσερ. Ωστόσο, πέρα από την περιπτωσιολογία, η υπουργική του θητεία τον κολακεύει περισσότερο από την πολιτική, γιατί άφησε έργο από τα υπουργεία όπου πέρασε. Το αποτύπωμά του.
Τολμώ μάλιστα να πω ότι το αποτύπωμα του Μάνου ως υπουργού είναι ισχυρότερο από το αποτύπωμα του Μητσοτάκη ως πρωθυπουργού. Συμφωνούσες διαφωνούσες μαζί του, τον βλέπεις με έναν τρόπο κάθε μέρα στην καθημερινότητά σου. Αν η Ελλάδα έχει σήμερα μετρό, αυτό το οφείλει στον Μάνο, ο οποίος προχώρησε τη μελέτη κατασκευής του και άρχισαν να κινούνται τα πράγματα. Αν η Ελλάδα έχει το αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος», είναι γιατί πάλι ο Μάνος ξεκόλλησε τον βάλτο της γραφειοκρατίας και με τη μελέτη τροχοδρόμησε τις διαδικασίες για την έναρξη της κατασκευής του. Αν η Ελλάδα έχει προαστιακό, αυτό το οφείλει στον Μάνο, ο οποίος επέμεινε ότι στο μέσον της Αττικής Οδού μπορούσε να υπάρξει και σιδηρόδρομος. Αν η Ελλάδα διαθέτει Αττική Οδό, πάλι στον Μάνο το οφείλει, που ξεκίνησε το έργο όταν τα συμφέροντα κατηγορούσαν τότε την κυβέρνηση Μητσοτάκη ότι «με τη χάραξη καταστρέφει το περιβάλλον και το δάσος του Υμηττού».
Στην πρώτη του θητεία στο υπουργείο Περιβάλλοντος ως υφυπουργός εξέδωσε τα διατάγματα για τους παραδοσιακούς οικισμούς και για τη διάσωσή τους, για την καθιέρωση των πιλοτών στις πολυκατοικίες, για τους πεζοδρόμους στη Βαλαωρίτου, που τον έφεραν αντιμέτωπο ακόμα και με την Ελένη Βλάχου της «Καθημερινής», για την προστασία της Πλάκας και άλλα πολλά. Ενα σωρό πράγματα φέρουν το αποτύπωμά του και γι’ αυτό η πατρίδα θα πρέπει να τον ευχαριστεί. Βεβαίως, πρέπει να πει κανείς ότι στο σκέλος του υπουργείου Οικονομίας τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Εκεί περίσσεψε ο κυνισμός. Ολοι θυμούνται το περίφημο 0+0=14%. Οτι δηλαδή με μία πολιτική φορολογικών ελαφρύνσεων αλλά μηδενικών αυξήσεων βελτίωνε, υποτίθεται, το εισόδημα των πολιτών.
Ολοι τον θυμούνται για το πενηντάρικο που έβαλε έναν Αύγουστο στον ειδικό φόρο κατανάλωσης για τη βενζίνη. Ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης θα τον «θυμάται» βεβαίως πάντοτε για την άρνησή του να υπογράψει τις 1.000.000 ψηφιακές παροχές στον επιχειρηματία Σωκράτη Κόκκαλη. Αρχές Σεπτεμβρίου του ’93 βούιζε ο τόπος ότι υπήρχαν πιέσεις για την υπογραφή αυτών των παροχών, αλλά ο Μάνος ως υπουργός Εθνικής Οικονομίας είχε κλειστεί στο γραφείο του, όπως μου είχε διηγηθεί ο συνάδελφος Ομηρος Εμμανουηλίδης, και διασκέδαζε τον χαμό. Επαιζε σε έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή παιχνίδια. Δεν υπέγραψε ποτέ και λίγο αργότερα η κυβέρνηση έπεσε. Ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, σε μία έκρηξη ειλικρίνειας, χρόνια αργότερα, σε έναν ξενοδόχο φίλο της οικογένειας απέδωσε τότε ευθύνες για την πτώση στον Αντώνη Σαμαρά, αλλά ουσιαστικά θεώρησε ότι οι εξελίξεις τότε επιταχύνθηκαν δραματικά από το γεγονός ότι «μουλάρωσε ο Στέφανος και δεν υπέγραφε». Αυτό φέρεται ότι είχε πει.
Η πολιτική του διαδρομή ως ηγετικού στελέχους της κεντροδεξιάς παράταξης έχει αποτύπωμα μάλλον αρνητικό. Το 1998 ο Στέφανος Μάνος και οι Ανδρέας Ανδριανόπουλος, Γιώργος Σουφλιάς, Βασίλης Κοντογιαννόπουλος, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης κ.ά. παραβίασαν την κομματική γραμμή και ψήφισαν μία διάταξη νομοσχεδίου του Γιάννου Παπαντωνίου που υποθετικά αποσκοπούσε στον εκσυγχρονισμό των ΔΕΚΟ. Ο νέος πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας Κώστας Καραμανλής τούς διέγραψε όλους πλην του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Το ενδιαφέρον είναι ότι στο βάθος του χρόνου η ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας δικαιώθηκε απόλυτα για αυτή την επιλογή, καθώς οι ΔΕΚΟ, και ειδικά ο ΟΤΕ, αποτέλεσαν άντρα διαφθοράς και διαπλοκής με τη γερμανική εταιρία Siemens, η οποία προχτές μάλιστα, οποία ειρωνεία, κέρδισε στο Βερολίνο έπειτα από τόσα χρόνια τον ΟΤΕ σε ένα γερμανικό δικαστήριο, το οποίο απέρριψε την αξίωση του οργανισμού τηλεπικοινωνιών μας για αποζημίωση και καταβολή ποσού 68 εκατομμυρίων ευρώ λόγω της διαφθοράς.
Είναι οξύμωρο, αλλά αυτό που θέλησε να αποτρέψει ο Μάνος με την άρνηση της υπογραφής του στις ψηφιακές παροχές του ΟΤΕ το 1993 το επέτρεψε εμμέσως με την ψήφο του στο νομοσχέδιο του Γιάννου το 1998, όπως περίτρανα αποδείχτηκε από όλα όσα συνέβησαν αργότερα με την έρευνα για τα μαύρα ταμεία της Siemens. Είναι επίσης οξύμωρο γι’ αυτόν ότι ο ΟΤΕ, τον οποίο επιχείρησε να πουλήσει ανεπιτυχώς σε Γιαπωνέζους το 1993, ιδιωτικοποιήθηκε επί ηγεσίας και πρωθυπουργίας του Κώστα Καραμανλή το 2007. Τότε έγιναν όλες οι μεγάλες ιδιωτικοποιήσεις στη χώρα, όπως της Ολυμπιακής, των τηλεπικοινωνιών και των λιμανιών.
Παρά ταύτα, επιστρέφουμε στην εποχή της αντιπολίτευσης και, παρά τη διαγραφή του, ο Κώστας Καραμανλής δύο χρόνια αργότερα περιέλαβε τόσο εκείνον όσο για τον αγαπητό σ’ εμένα Ανδρέα Ανδριανόπουλο στα ψηφοδέλτια της Νέας Δημοκρατίας για τις εκλογές του 2000. Ο Μάνος είχε αποτύχει ως επικεφαλής του ενδιαφέροντος κόμματος «Ταύροι» να φρενάρει τη Ν.Δ. με ποσοστό 1,9% στις ευρωεκλογές του 1999 που κέρδισε η Νέα Δημοκρατία, αλλά ο Καραμανλής «σφουγγάρι». Εγινε δεκτός ως συνεργαζόμενος στα ψηφοδέλτια της παράταξης στην Α΄ Αθηνών στις εκλογές του 2000 και επανεξελέγη βουλευτής. Γρήγορα όμως πάλι ανεξαρτητοποιήθηκε, και για λόγους που συνδέονταν με την κατανομή της χρηματοδότησης των συνεργαζόμενων κομμάτων και άλλες άχαρες λεπτομέρειες στις οποίες δεν έχει νόημα να αναφερθούμε.
Το 2004 βρήκε το Στέφανο Μάνο να φιλοξενείται στο ψηφοδέλτιο επικρατείας του ΠΑΣΟΚ με επικεφαλής το Γιώργο Παπανδρέου, κόντρα στην προσπάθεια της Ν.Δ. για αυτοδυναμία. Στο ψηφοδέλτιο του ΠΑΣΟΚ, που θα κατηγορείτο αργότερα για το 1 εκατομμύριο μάρκα που είχε βάλει στα ταμεία του από τις μίζες της Siemens.
Το 2017 ψήφισε στις εκλογές για την ανάδειξη ηγεσίας της Κεντροαριστεράς του ΠΑΣΟΚ. Παρά ταύτα τα λίαν προβληματικά, κανείς σήμερα δεν θυμάται ιδιαιτέρως αυτές τις παρενθέσεις του, τις δολιχοδρομίες του και τις πολιτικές του συμπορεύσεις με το ΠΑΣΟΚ στην πολυτάραχη διαδρομή του, πλην του πρωθυπουργού παραδόξως. Ο οποίος δεν συμπαθούσε τους υπουργούς του πατρός του και εκνευριζόταν που ο εκλιπών του ασκούσε κριτική για την επιδοματική του πολιτική.
Κάπως έτσι βρήκε ευκαιρία χθες να αποδοκιμάσει τη συνεργασία του με το ΠΑΣΟΚ, ίσως για να κόψει προσωρινά την επιβλαβή για τον ίδιο συζήτηση για τις μετεκλογικές του συνεργασίες. Ο Μάνος πάντως έχει μείνει στη μνήμη ως ένας πολιτικός της κεντροδεξιάς παράταξης.
Ο τρίτος τρόπος για να τον προσεγγίσει κανείς είναι ο ιδιωτικός. Είχα την ευκαιρία να τον γνωρίσω. Τα πηγαίναμε καλά μόνο όταν και όσο συμφωνούσαμε. Δεν είμαι σίγουρος ότι οι φιλελεύθεροι αγαπούν τη διαφωνία όσο τη διαφημίζουν. Το 2008 η γραμματέας του Κωνσταντίνου Καραμανλή, Λένα Τριανταφύλλη, μου έβαλε την ιδέα να του πάρω μια συνέντευξη για τότε τηλεοπτική εκπομπή μου. Πήγαμε στο σπίτι του στην Εκάλη και η συνέντευξη πήγαινε καλά. Η ατμόσφαιρα άλλαξε όταν του έφερα μία ισχυρή αντίρρηση σε κάτι. Η απάντησή του ήταν ότι… εμείς οι δημοσιογράφοι θα έπρεπε να ασφαλιστούμε στο ΙΚΑ και όχι στον ΕΔΟΕΑΠ! Βρήκα τη δύναμη να του πω στον αέρα για τον τρόπο που μιλούσε για ολόκληρο τον κλάδο ότι «εσείς τα βρήκατε όλα έτοιμα στη ζωή σας ως βιομήχανος, δεν χρειάστηκε ποτέ να κατεβείτε ποτέ σε απεργία για να διεκδικήσετε κάτι, και πολύ εύκολα μπορείτε να μιλάτε με τόση απαξία για εργαζομένους».
Ηταν η πρώτη ψύχρανση στη γνωριμία μας. Η τελευταία φορά που μιλήσαμε ήταν όταν διαφώνησε για κάτι που είχα γράψει για τον Κώστα Καραμανλή, στον οποίο είχε πολύ μεγάλη «αδυναμία» και με κάλεσε να με… ενημερώσει ότι διακόπτει τη… συνδρομή. Η οποία όμως, όπως διαπίστωσα, ήταν «τιμής ένεκεν». Δεν έχει σημασία.
Στο επάγγελμα που κάνουμε εμείς οι δημοσιογράφοι έχουμε μάθει να ξεχωρίζουμε τα συναισθήματά μας από την αλήθεια. Ο Μάνος, παρά τα ελαττώματα, ήταν πλούτος για την παράταξη και για τη χώρα. Ο δημόσιος λόγος του προκαλούσε πάντοτε παφλασμούς και τάρασσε τα λιμνάζοντα ύδατα. Δεν ησύχαζε ποτέ. Κληροδότησε στον πρωθυπουργό στας δυσμάς την πρότασή του «για ένα νέο Σύνταγμα» που ο Μητσοτάκης υλοποίησε επιλεκτικά μόνον. Ο Στέφανος Μάνος ήταν μέρος μιας μεγάλης παράταξης που ίδρυσε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, που τους χωρούσε όλους. Και τον Γιώργο Σουφλιά, που ξεκίνησε από την ταπεινή αγροτική Αγία Τριάδα της Λάρισας, και τον Στέφανο Μάνο, που διοικούσε τη βιομηχανία Αλλατίνη, και τον νεωτεριστή Ανδρέα Ανδριανόπουλο, και τον λαϊκό δεξιό Μιλτιάδη Εβερτ, και τον μετριοπαθή αμερικανοσπουδασμένο Σταύρο Δήμα, και την «αριστερή» Αννα Συνοδινού, και τον κεντρώο Μιχάλη Παπακωνσταντίνου. Ηταν μια παράταξη αυτοπεποίθησης, με βασικό κορμό τη Δεξιά, που δεν είχε ιδεολογικούς ή ταξικούς αποκλεισμούς. Και γι’ αυτό την αγαπήσαμε. Μια παράταξη επίσης που με εξαίρεση τον Κωστή Στεφανόπουλο (λόγω εκλογής στην Προεδρία) και τον Γιώργο Καρατζαφέρη υποδέχτηκε ξανά στην αγκαλιά της όλους όσοι αποχώρησαν από τις τάξεις της και ίδρυσαν κόμμα, είτε ονομάζονταν Αντώνης Σαμαράς είτε Δημήτρης Αβραμόπουλος ή Ντόρα Μπακογιάννη ή Στέφανος Μάνος. Μέχρι και το 2015 η παράταξη δεχόταν επιστροφές. Από τότε και μετά κλείστηκε στο «ακροκεντρώο» καβούκι της και παραδόθηκε αποκλειστικά στο ΠΑΣΟΚ.
Παρά τα όλα όσα, λοιπόν, αποχαιρετώ με σεβασμό τον Στέφανο Μάνο και διερωτώμαι ποιος είναι σήμερα ο αντικαταστάτης του στον δημόσιο λόγο. Δεν υπάρχει. Μόνο σε παραλλαγές «μαϊμού». Η παράταξη του ιδεολογικού πλούτου συγκροτείται πλέον από γενόσημα!
