Ο δημογραφικός μαρασμός της Ευρώπης βρίσκει την πιο σκληρή του αποτύπωση στην ελληνική περιφέρεια, με δεκάδες σχολικές μονάδες να βάζουν οριστικά λουκέτο λόγω έλλειψης μαθητών. Σε αυτό το σκηνικό της σταδιακής ερημοποίησης, το απομακρυσμένο νησί του Καλάμου στο Ιόνιο αναδεικνύεται μέσα από ρεπορτάζ του Associated Press σε έναν ζωντανό δείκτη της πληθυσμιακής συρρίκνωσης, καθρεφτίζοντας το αδιέξοδο μιας χώρας που ξεμένει από νέα γενιά.
Η μοναδική δασκάλα στο τελευταίο σχολείο του ειδυλλιακού ελληνικού νησιού του Καλάμου βλέπει τη λίστα των μαθητών της να μικραίνει κάθε φθινόπωρο. Φέτος, έμειναν μόλις δύο. Στις 23 Σεπτεμβρίου, οι δύο μαθητές της ΣΤ’ Δημοτικού κάθονταν στο τραπέζι της Ντάλακα, κάτω από τον ασπροπίνακα, μπροστά από σειρές από άδεια θρανία και παγκάκια.
Όταν του χρόνου πάρουν τον δρόμο για το γυμνάσιο στην ηπειρωτική Ελλάδα, το σχολείο της θα αναστείλει τη λειτουργία του. Παιχνίδια και εικονογραφημένα βιβλία βρίσκονται ακόμα στα ράφια του γειτονικού νηπιαγωγείου, αφότου έβαλε λουκέτο πριν από τρία χρόνια.
«Συνήθως οι εκπαιδευτικοί τοποθετούνται σε αυτά τα νησιά παρά τη θέλησή τους», δήλωσε η Ντάλακα στο Associated Press. «Ενώ για τον Κάλαμο υπάρχουν δάσκαλοι και νηπιαγωγοί, από όσο γνωρίζω, που θέλουν να έρθουν αλλά δεν υπάρχουν παιδιά».
Η μειωμένη προσέλευση μαθητών σε ολόκληρη την Ελλάδα οδήγησε φέτος τις αρχές στο να κλείσουν 75 σχολεία και να αναστείλουν ή να παρατείνουν την αναστολή λειτουργίας τμημάτων σε περισσότερα από 400 άλλα.
Πρόκειται για μια κατάσταση που εξελίσσεται σε ολόκληρη την Ευρώπη και όχι μόνο. Η γηραιά ήπειρος φιλοξενεί 16 από τα 20 πιο γηρασμένα έθνη του κόσμου, ιδιαίτερα στη Νότια Ευρώπη, σύμφωνα με το ανεξάρτητο World Population Review.
Και οι απομακρυσμένες κοινότητές της λειτουργούν ως σύστημα πρώιμης προειδοποίησης: τα ορεινά χωριά και τα μικρά νησιά είναι από τα πρώτα μέρη όπου τα σχολεία και οι υπηρεσίες εξαφανίζονται μέσα σε έναν ολοένα και βαθύτερο κύκλο πληθυσμιακής συρρίκνωσης. Περίπου 17 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε περισσότερα από 4.000 νησιά σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, με την Ελλάδα να διαθέτει περίπου 200 από αυτά.
«Το κλείσιμο των σχολείων οδηγεί στο να μην μένουν οι νέοι άνθρωποι και να αποχωρούν», δήλωσε ο Βύρων Κοτζαμάνης, συνιδρυτής του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών στην Αθήνα. «Αποχώρηση σημαίνει όλο και λιγότεροι άνθρωποι — όλο και λιγότερες γεννήσεις. Σημαίνει ερημοποίηση και νεκρούς οικισμούς που θα μετατραπούν σε οίκους ευγηρίας».
Καθημερινή μετακίνηση μέσω θαλάσσης
Ο μόνιμος πληθυσμός του Καλάμου είναι μόλις 80 κάτοικοι. Πριν από μια δεκαετία, διέθετε 40 παιδιά στα τοπικά σχολεία και τον δημοτικό παιδικό σταθμό.
«Ήταν πολύ ωραία. Παίζαμε μαζί κάθε μέρα. Πηγαίναμε στο (δημοτικό) σχολείο κάθε πρωί», είπε ο Αντώνης Αϊβαλιώτης, μαθητής της Γ’ Λυκείου, κατά τη διάρκεια μιας διαδρομής με το φέρι μπόουλτ στο λυκόφως της αυγής.
Ο Αϊβαλιώτης είναι ανάμεσα στους επτά εφήβους του Καλάμου που πραγματοποιούν σήμερα το ταξίδι στη θάλασσα για να πάνε σχολείο στην ηπειρωτική χώρα. Χάνουν τα μαθήματα τις ημέρες που οι ισχυροί άνεμοι εγκυμονούν κινδύνους.
Πέρασε αρκετά χρόνια ως μαθητής στην τάξη της Ντάλακα, η οποία εκείνη την εποχή ήταν μια ενιαία αίθουσα με παιδιά όλων των ηλικιών.
Η Ντάλακα υπήρξε συχνά η μοναδική δασκάλα κατά τη διάρκεια των 20 ετών που υπηρετεί σε απομακρυσμένα σχολεία. Το μισό από αυτό το διάστημα ήταν στον Κάλαμο, που βρίσκεται κοντά στην Ιθάκη, την πατρίδα του Οδυσσέα στην «Οδύσσεια».
Ερωτεύτηκε τις παρθένες παραλίες του Καλάμου που αποτελούν μαγνήτη για τους τουρίστες με σκάφη αναψυχής. Έμαθε να κάνει καταδύσεις και έγινε έμπειρη στο ψαροντούφεκο. Αλλά θα πρέπει να φύγει.
Όλο κι όλο που θα χρειαζόταν για να μείνει το σχολείο της ανοιχτό θα ήταν η έλευση δύο οικογενειών. Η ίδια και οι τοπικοί φορείς προσπάθησαν απεγνωσμένα να διαδώσουν το μήνυμα, αλλά δεν υπάρχει καμία ένδειξη ενδιαφερομένων.
«Είμαστε πολύ φιλόξενοι και προσπαθούμε. Αυτό θέλουμε να κάνουμε, ακόμα και αυτή τη στιγμή να μας ακούσει κάποιος», είπε η Ντάλακα. «Όσο πιο σύντομα, τόσο το καλύτερο».
Όσο για τον Αϊβαλιώτη, θεωρεί τη μετακόμιση μετά την αποφοίτηση ως αναπόφευκτη.
«Φυσικά και θα ήθελα να μείνω εδώ», είπε. «Αγαπώ τον Κάλαμο. Είναι το σπίτι μου. Αλλά δεν υπάρχει καμία απολύτως ανάπτυξη».
Από την Κροατία έως την Ιαπωνία, τα νησιά μάχονται να κρατήσουν τα σχολεία ανοιχτά
Οι χώρες με γηράσκοντα πληθυσμό αγωνίζονται να κρατήσουν ανοιχτά τα νησιωτικά τους σχολεία, με περιορισμένη επιτυχία.
Η Κροατία έχει επενδύσει 4,6 δισεκατομμύρια ευρώ στα νησιά της τα τελευταία 10 χρόνια, δήλωσε τον Ιούνιο ο πρωθυπουργός Αντρέι Πλένκοβιτς. Αυτό περιλαμβάνει την κατασκευή ή επέκταση 20 νηπιαγωγείων, καθώς και την ανακαίνιση δημοτικών σχολείων και αθλητικών χώρων. Το κοινοβούλιο της χώρας ψήφισε τον Ιανουάριο έναν Νόμο για τα Νησιά με στόχο τη βελτίωση της ζωής των νησιωτών. Ο ρυθμός μείωσης του πληθυσμού στα μικρά, απομακρυσμένα κροατικά νησιά είναι παρόμοιος με αυτόν της ηπειρωτικής χώρας.
Η Ιαπωνία αντιμετωπίζει ακόμα πιο ζοφερά δημογραφικά δεδομένα. Τη δεκαετία έως το 2023, ο πληθυσμός περισσότερων από 250 απομακρυσμένων νησιών που καλύπτονται από κυβερνητικό πρόγραμμα στήριξης μειώθηκε κατά 19%, σχεδόν διπλάσιο από το εθνικό ποσοστό, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα κυβερνητικά στοιχεία. Σχεδόν 1 εκατομμύριο άνθρωποι ζούσαν σε αυτά τα νησιά το 1955, και μόλις 340.000 έως το 2020.
Αυτό έχει οδηγήσει σε έλλειψη προσωπικού για τη λειτουργία των φέρι μπόουλτ και άλλων μεταφορικών μέσων, επιδεινώνοντας την οικονομική συρρίκνωση στα απομακρυσμένα νησιά. Η κυβέρνηση της Ιαπωνίας αναφέρει ότι η διατήρηση των κατοίκων είναι ζωτικής σημασίας για την εθνική ασφάλεια και έχει παράσχει επιδοτήσεις για να προσελκύσει ανθρώπους να εργαστούν στον τουρισμό, την αλιεία και άλλες βιομηχανίες. Ορισμένα νησιά κατάφεραν να προσελκύσουν μαθητές από αλλού. Στα απομακρυσμένα νησιά Όκι, για παράδειγμα, οι 74 από τους 132 μαθητές ενός αλιευτικού λυκείου προσέλκυσαν εκεί μέσω προγραμμάτων μετεγκατάστασης οικογενειών.
Και στο ιταλικό νησί Στρόμπολι, που σχηματίστηκε από την κορυφή ενός ηφαιστείου, ένα σχολείο άνοιξε ξανά τον περασμένο μήνα μετά από 20 χρόνια — με μία μόνο μαθήτρια. Τα ιταλικά δημοτικά σχολεία χρειάζονται κανονικά τουλάχιστον 15 μαθητές, αλλά παραχωρούνται εξαιρέσεις σε απομακρυσμένα νησιά, επειδή το κλείσιμο ενός σχολείου μπορεί να επιταχύνει την ερημοποίηση.
Εικόνες που μεταδόθηκαν από την ιταλική τηλεόραση έδειχναν την 6χρονη Αϊσά να φοράει ένα μωβ σακίδιο σχεδόν όσο το σώμα της και κρατώντας το χέρι της μαμάς της να περπατά στα στενά σοκάκια της Τζινόστρα για το πρώτο της μάθημα μέσα στην τοπική εκκλησία του χωριού.
Μια γηράσκουσα Ευρώπη
Ο Άρης Αλεξόπουλος, επικεφαλής του Κέντρου Δημογραφικών Εξελίξεων του ΟΟΣΑ στην Κρήτη, αναφέρει ότι ο πληθυσμός της Ελλάδας θα μειωθεί στα 8 εκατομμύρια, από 10,5 εκατομμύρια, έως το 2050. Οι νέοι άνθρωποι γίνονται μειονότητα, δήλωσε στο περιθώριο συνεδρίου για το δημογραφικό στην Αθήνα στις 21 Σεπτεμβρίου.
Η τάση αυτή εκτείνεται σε ολόκληρη την ΕΕ: 3,55 εκατομμύρια μωρά γεννήθηκαν το 2024, σχεδόν τα μισά από την κορύφωση του 1964. Το ποσοστό γονιμότητας υποχώρησε στο ιστορικό χαμηλό του 1,34 παιδιών ανά γυναίκα πολύ κάτω από το επίπεδο του 2,1 που απαιτείται για τη διατήρηση σταθερού πληθυσμού. Η Ελλάδα ήταν μεταξύ των λίγων χωρών με ποσοστά κάτω από 1,25.
Τον Ιούνιο, η ΕΕ ανακοίνωσε ότι θα αναπτύξει μια στρατηγική για τα νησιά, με στόχο την αντιμετώπιση του προβλήματος της συρρίκνωσης του πληθυσμού, μεταξύ άλλων.
Η Θέμις Χριστοφίδου, γενική διευθύντρια Περιφερειακής Πολιτικής και Αστικής Ανάπτυξης στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ανέφερε στο AP μέσω email ότι η ΕΕ έχει δαπανήσει 146 εκατομμύρια ευρώ τα τελευταία πέντε χρόνια για τον εκσυγχρονισμό των σχολείων σε τέσσερα ελληνικά νησιωτικά συμπλέγματα, ειδικά για την καταπολέμηση της δημογραφικής παρακμής.
«Η κινητικότητα είναι ένα από τα δυνατά σημεία της Ευρώπης, αλλά οι άνθρωποι πρέπει να φεύγουν από επιλογή, ποτέ λόγω εγκατάλειψης ή έλλειψης επενδύσεων», έγραψε. «Αυτό ξεκινά με ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες, με την εκπαίδευση στον πυρήνα τους».
