Θεοφάνης Μαλκίδης: Η βία και η απειλή βίας ως εργαλείο χάραξης πολιτικής

H βία και η απειλή χρήσης βίας αποτελούν, διαχρονικά, το πιο σκοτεινό, επώδυνο αλλά και το πιο επίμονο εργαλείο άσκησης πολιτικής στις διεθνείς σχέσεις.

• Από τον Θεοφάνη Μαλκίδη*

Οταν μεταφέρουμε αυτή την ανάλυση στο γεωγραφικό σύμπλεγμα της Μέσης Ανατολής και της ανατολικής Μεσογείου, αλλά και στο Αιγαίο, βλέπουμε πώς η βία παύει να είναι απλώς ένα «έσχατο μέσο» και μετατρέπεται σε δομικό στοιχείο της περιφερειακής και εν τέλει της διεθνούς πραγματικότητας.

Οι περιοχές αυτές δεν είναι πλέον απομονωμένες· οι κρίσεις τους τέμνονται, δημιουργώντας αλυσιδωτές αντιδράσεις στη στρατηγική των κρατών και, επειδή επηρεάζονται και υπερδυνάμεις, αφορούν σαφώς και ολόκληρο τον πλανήτη. Συνολικά, η χρήση και η απειλή χρήσης βίας (και) σε αυτές τις περιοχές αντανακλά την αποτυχία των πολιτικών-διπλωματικών μηχανισμών και την επικράτηση μιας ρεαλιστικής, μηδενικού αθροίσματος, νοοτροπίας: η ενίσχυση της ασφάλειας του ενός δρώντος θεωρείται αυτομάτως απειλή για τον άλλον. Το αποτέλεσμα είναι ένας αέναος κύκλος ανασφάλειας, με θύματα πρωτίστως και τελικώς τους άμαχους πληθυσμούς, τη διπλωματία, την πολιτική, την ειρήνη.

Ηγεμονία

Η Μέση Ανατολή βιώνει ακόμη μία δραματική φάση στην έτσι κι αλλιώς επώδυνη διαμόρφωση του ιστορικού και γεωπολιτικού της χάρτη. Για δεκαετίες η βία ασκούνταν κυρίως μέσω «αντιπροσώπων» και ασύμμετρων απειλών, ωστόσο η δυναμική αυτή άλλαξε ριζικά. Οι παραδοσιακές ισορροπίες ανατράπηκαν μετά τα πλήγματα που δέχθηκαν οργανώσεις όπως η Χαμάς και η Χεζμπολάχ στον Λίβανο και αλλού, αλλά και την πτώση του καθεστώτος Ασαντ στη Συρία.

Ετσι, η απουσία ισχυρής κεντρικής διοίκησης σε χώρες όπως η Συρία (με επικεφαλής πλέον πρώην καταζητούμενο για τρομοκρατία), η Λιβύη (με δύο «κυβερνήσεις») ή η Υεμένη (με τους Χούθι ως ντε φάκτο διαχειριστές της εξουσίας) μετατρέπει κράτη σε «μαύρες τρύπες» ασφάλειας, όπου η βία πηγάζει από τον εσωτερικό κατακερματισμό και τις θρησκευτικές/εθνοτικές αντιπαραθέσεις, επηρεάζοντας πολιτική, οικονομία, ναυτιλία, παραγωγική διαδικασία.

Ο λεγόμενος «σκιώδης πόλεμος» μεταξύ Ισραήλ και Ιράν έχει μετατραπεί σε ανοιχτή, συμβατική πολεμική αναμέτρηση (όπως φάνηκε με τις εκτεταμένες αεροπορικές επιδρομές, τις πυραυλικές επιθέσεις και τις διεθνείς στρατιωτικές εμπλοκές). Η βία εδώ χρησιμοποιείται ως εργαλείο αναθεώρησης ή διατήρησης της περιφερειακής ηγεμονίας, ενώ η παρουσία των ΗΠΑ στην περιοχή και η απευθείας στρατιωτική αναμέτρηση από τον Μάρτιο του 2026 σηματοδότησε μια ιστορική αλλαγή στη Μέση Ανατολή.

Από την άλλη πλευρά, η ανατολική Μεσόγειος αποτελεί ένα από τα πιο περίπλοκα γεωπολιτικά πεδία παγκοσμίως. Οι συγκρούσεις και οι εντάσεις στην περιοχή δεν οφείλονται σε έναν μόνο παράγοντα, αλλά σε ένα πλέγμα ενεργειακών, εδαφικών, εθνοτικών και γεωστρατηγικών ανταγωνισμών.

Συγκεκριμένα, η ανακάλυψη σημαντικών κοιτασμάτων φυσικού αερίου μεταμόρφωσε την περιοχή σε πεδίο μάχης για τον έλεγχο των ενεργειακών πόρων και των δρόμων μεταφοράς προς την Ευρώπη. Παράλληλα, η Αγκυρα υπέγραψε το παράνομο μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με τη Λιβύη (2019) αγνοώντας την επήρεια των ελληνικών νησιών. Ως απάντηση, Ελλάδα και Αίγυπτος υπέγραψαν μερική οριοθέτηση ΑΟΖ, την ώρα που η Τουρκία αμφισβητεί το Δίκαιο της Θάλασσας, ισχυριζόμενη ότι τα νησιά (όπως η Κρήτη, η Ρόδος και το Καστελόριζο) δεν δικαιούνται πλήρη διεκδικώντας εκτεταμένες περιοχές της ελληνικής και κυπριακής υφαλοκρηπίδας.

Παράλληλα, η απειλή χρήσης βίας με τη σκέψη για επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 μίλια έχει και επιπλέον διαστάσεις: Τον Αύγουστο του 2026 η Τουρκία δημοσίευσε στην εφημερίδα της κυβέρνησης τον ορισμό δύο «θαλάσσιων πάρκων», το ένα στο Καστελόριζο και το άλλο στην περιοχή Λήμνου- Σαμοθράκης, επιδιώκοντας την περαιτέρω πίεση στην Ελλάδα. Αναμένουμε το νομικό περιτύλιγμα και για τον σύγχρονο ζωτικό χώρο, που είναι η «Γαλάζια Πατρίδα», ταυτόχρονα με το γεγονός πως, επειδή η Τουρκία δεν καταλαβαίνει από διάλογο, πρέπει η Ελλάδα να υποχωρήσει για την πόντιση ενεργειακού καλωδίου (για να το θυμίσουμε στον «rebranding δεν έχει σύνορα η θάλασσα….»).

Την ίδια στιγμή στη Λιβύη η στρατιωτική και πολιτική εμπλοκή της Τουρκίας και η παρουσία ξένων μισθοφόρων καθιστούν τη χώρα ορμητήριο για τον έλεγχο της Μεσογείου, έχοντας πρωταγωνιστικό ρόλο στην παράνομη διακίνηση ανθρώπων προς την Ελλάδα. Και εν τέλει ο παγκόσμιος ανταγωνισμός των Μεγάλων Δυνάμεων (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Ε.Ε.) έχει ως θέατρο την ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή, ενισχύοντας στρατιωτικές και οικονομικές υποδομές.

Η στρατηγική της Τουρκίας απέναντι στην Ελλάδα

Είναι γεγονός ότι από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα ο πόλεμος και η βία αποτελούν τον κανόνα και όχι την εξαίρεση. Ειδικότερα, η βία στη Μέση Ανατολή (μεταξύ των άλλων και η δολοφονία Ρωμιών στη Συρία και αλλού) και την ανατολική Μεσόγειο (η Κύπρος και η συνεχιζόμενη κατοχή της) και η απειλή χρήσης βίας στο Αιγαίο προκαλούν τεράστιο ανθρώπινο πόνο, καταστροφές υποδομών και δράματα που συγκλονίζουν την παγκόσμια κοινότητα.

Η Μέση Ανατολή είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός περιφερειακού συστήματος όπου η βία αποτελεί καθημερινό εργαλείο χάραξης πολιτικής. Η ανατολική Μεσόγειος, αν και παραδοσιακά πιο σταθερή από τη Μέση Ανατολή, έχει μετατραπεί σε ζώνη υψηλής γεωπολιτικής τριβής τα τελευταία χρόνια. Εδώ η βία παίρνει συνήθως τη μορφή απειλής στρατιωτικής απειλής, της καταναγκαστικής διπλωματίας, της «φινλανδοποίησης» παρά του ανοιχτού πολέμου, όπως συμβαίνει στην πολιτική της Τουρκίας έναντι του Ελληνισμού σε Ελλάδα και Κύπρο.

Μπορεί η πρόταση ότι τόσο τα κράτη όσο και οι υπερεθνικοί οργανισμοί, όπως ο ΟΗΕ, η Ευρωπαϊκή Ενωση, πρέπει να αναλάβουν πιο ενεργό γεωπολιτικό, διπλωματικό ρόλο να διαβάζεται ως ευχολόγιο ή κενού περιεχομένου, αλλά πρέπει να επιτέλους να υπάρξει δράση. Τόσο οι κρατικοί όσο και οι συλλογικοί δρώντες οφείλουν να δράσουν χρησιμοποιώντας την οικονομική ισχύ, αλλά και αναπτύσσοντας μηχανισμούς όπως η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία π.χ. για την προστασία των θαλάσσιων οδών, αποτελώντας και στην πράξη τους εγγυητές της σταθερότητας, της ειρήνης, με την άσκηση πίεσης για την αποτροπή μονομερών ενεργειών και υποστήριξη της ειρηνευτικής διπλωματίας.

Είναι κατανοητό ότι η βία δεν μπορεί να είναι λύση στα προβλήματα της ανθρωπότητας, πόσο μάλλον η απειλή χρήσης βίας έναντι της πατρίδας μας από την Τουρκία, που αποσταθεροποιεί, υπονομεύει και αλλοιώνει την εθνική μας συνέχεια και επιβίωση, επιβάλλοντας την παραίτηση, τη μοιρολατρία και την αποδοχή των τετελεσμένων.

*Από την εισήγηση στο 5ο Επιστημονικό Συμπόσιο για την Τοπολογία της Βίας που οργανώθηκε από την αστική εταιρία «Ιπποκράτης» στο Διεθνές Iπποκράτειο Iδρυμα Κω.