Ρίγος διαπερνά την Ευρώπη όταν ανατρέχει στο πρόσφατο παρελθόν και θυμάται το χάος που προκάλεσε η διαμάχη μεταξύ Κιέβου και Μόσχας για το φυσικό αέριο. Οι διακοπές της προμήθειας φυσικού αερίου προς τη δυτική Ευρώπη εξαιτίας των απλήρωτων λογαριασμών της Ουκρανίας προς τη Ρωσία, το 2006 και το 2009, είναι κάτι που οι Ευρωπαίοι θέλουν να ξεχάσουν. Θέλουν, αλλά δεν μπορούν. Σήμερα, παρά το γεγονός ότι η Ε.Ε. κατάφερε να μειώσει την εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο, η κατάσταση είναι πολύ πιο σοβαρή και όλοι έχουν κάθε λόγο να φοβούνται έναν βαρύ ευρωπαϊκό χειμώνα. Παρόλο που σήμερα η οποιαδήποτε διακοπή εφοδιασμού από τη Ρωσία θα είχε μικρότερο αντίκτυπο από ό,τι στο παρελθόν, η Ρωσία παρέχει περίπου το 1/3 του πετρελαίου και του φυσικού αερίου της Ευρωπαϊκής Eνωσης. Από αυτό, το 40% μεταφέρεται μέσω της Ουκρανίας. Με δεδομένη την κατάσταση που έχει διαμορφωθεί και το πολεμικό σκηνικό, τα χειρότερα δεν μπορούν να αποκλειστούν.
Ο δείκτης ενεργειακής εξάρτησης της Eurostat δείχνει ότι η Ε.Ε. το 2012 στηριζόταν στην εισαγωγή ρωσικού φυσικού αερίου κατά 65,8% σε σύγκριση με 63,4% το 2009. Η εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο ανέρχεται σήμερα σε περίπου 30%, από 22% το 2010, ενώ οι εισαγωγές πετρελαίου της Ρωσίας αντιπροσώπευαν περίπου το 35% της ευρωπαϊκής χρήσης. Σήμερα το 30% των εισαγωγών φυσικού αερίου και το 35% του πετρελαίου προέρχεται από τη Ρωσία. Η Γερμανία, η ισχυρότερη πολιτικά και οικονομικά ευρωπαϊκή χώρα, έχει ακόμη μεγαλύτερη εξάρτηση: το 39% των εισαγωγών πετρελαίου και το 22% του φυσικού αερίου είναι ρωσικής προέλευσης. Από την Ουκρανία διέρχεται το 50% των ρωσικών εξαγωγών προς την Ευρώπη. Σε περίπτωση ενεργειακού κραχ, οι ευρωπαϊκές χώρες θα είχαν αποθέματα μόνο για ένα τρίμηνο.
Κάποιοι έχουν αρχίσει ήδη να παίρνουν μέτρα. Αν και η κατανάλωση λιθάνθρακα στη Βρετανία βρίσκεται σε χαμηλό τριετίας, οι εισαγωγές κάρβουνου βρίσκονται σε υψηλό 18μήνου.Οι Βρετανοί έχουν αρχίσει ήδη από τον περασμένο Μάιο να αποθηκεύουν άνθρακα, προκειμένου να ενισχύσουν την ενεργειακή αυτονομία τους σε περίπτωση που ενταθούν τα προβλήματα και υπάρξει διακοπή της ροής του ρωσικού αερίου προς την Ευρώπη. Χώρες όπως η Φινλανδία αισθάνονται ήδη τις επιπτώσεις των ευρωπαϊκών κυρώσεων σε βάρος της Ρωσίας. Αυτή την εβδομάδα ο Φινλανδός πρωθυπουργός Αλεξάντερ Στουμπ προειδοποίησε για οικονομική κρίση στη χώρα του, λέγοντας μάλιστα ότι εάν το Ελσίνκι ζημιωθεί δυσανάλογα από τα ευρωπαϊκά μέτρα θα ζητήσει οικονομική αποζημίωση από την Ε.Ε.
Από την πλευρά της, η Ε.Ε. έχει ζητήσει από τα κράτη-μέλη να προχωρήσουν σε stress test πριν από την έλευση του χειμώνα, ώστε να διαπιστωθεί η έκθεσή τους σε περίπτωση που η κρίση στην Ουκρανία οδηγήσει σε σοβαρές διακοπές της προμήθειας ρωσικού αερίου. Με δεδομένες τις ευρωπαϊκές κυρώσεις κατά της Μόσχας, το χαρτί της ενέργειας είναι το μεγάλο όπλο που δεν αποκλείεται να χρησιμοποιήσει ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν την κατάλληλη στιγμή, στην καρδιά δηλαδή του χειμώνα. Η Κομισιόν έχει ζητήσει από τα κράτη-μέλη να εξετάσουν την ιδέα να δημιουργήσουν ενεργειακό στοκ και αποθέματα ενέργειας σε μια εικονική κοινή αποθήκη.
Σε αυτό το μήκος κύματος, ο Ευρωπαίος επίτροπος Ενέργειας Γκίντερ Ετινγκερ στην πρόσφατη επίσκεψή του στη χώρα μας επισήμανε ιδιαίτερα την ανάγκη αποθήκευσης φυσικού αερίου στην περιοχή, τόσο λόγω της αυξανόμενης κατανάλωσης όσο και λόγω των τακτικών κρίσεων στις σχέσεις Ρωσίας και Ουκρανίας, οι οποίες συχνά οδηγούν σε διακοπή της παροχής. Από ελληνικής πλευράς, ήδη έχει ζητηθεί από τους αρμόδιους φορείς (ΔΕΗ, ΑΔΜΗΕ, ΔΕΠΑ, ΔΕΣΦΑ) να καταθέσουν τις προτάσεις τους. Η επόμενη σύσκεψη για το ζήτημα έχει προγραμματιστεί για τις 20 Αυγούστου και τότε το ΥΠΕΚΑ αναμένεται να οριστικοποιήσει το ελληνικό πλάνο αντιμετώπισης πιθανής κρίσης.
Οι επενδυτές ανησυχούν πλέον ότι η «απάντηση» της Ρωσίας στις κυρώσεις της Δύσης μπορεί να είναι απρόβλεπτη. «Η εξέλιξη αυτή είναι ακόμη απροσδιόριστη και δεν είναι ξεκάθαρο ποιος θα είναι ο αντίκτυπος στις αγορές. Ο ενεργειακός τομέας έχει σίγουρα χτυπηθεί περισσότερο απ’ όλους τους άλλους μέχρι στιγμής και θα αποτελέσει το επίκεντρο του ενδιαφέροντος των επενδυτών τις επόμενες μέρες» τονίζει ο Evan Lucas, αναλυτής αγορών της IG Markets.
Πώς η Μόσχα έχει «στο χέρι» τους ενεργειακούς κολοσσούς του πλανήτη
Κοιτάζοντας προσεκτικά τις κυρώσεις που έχει επιβάλλει η Ε.Ε. στη Ρωσία εξαιτίας της ουκρανικής κρίσης, θα διαπιστώσει ότι ελάχιστες αφορούν την ενέργεια. Αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με την εξάρτηση των ευρωπαϊκών χωρών από το ρωσικό φυσικό αέριο, αλλά και με το γεγονός ότι σε όλα τα μεγάλα κονσόρτσιουμ για την εκμετάλλευση ή μελλοντική ανάπτυξη μεγάλων κοιτασμάτων στην Αρκτική, στη ρωσική Απω Ανατολή, στα Ουράλια και στη Σιβηρία συμμετέχουν μαζί με τις ρωσικές επιχειρήσεις οι μεγάλοι ενεργειακοί κολοσσοί της Δύσης. Στην Αρκτική η μεγαλύτερη πετρελαϊκή εταιρία της Ρωσίας, η κρατική Rosneft, συνεργάζεται με την αμερικανική ExxonMobil, τη νορβηγική Statoil και την ιταλική Eni.
Η BP ελέγχει το 20% της Rosneft, με την οποία συμφώνησε τον περασμένο Μάιο να συνεργαστεί στην έρευνα για σχιστολιθικό πετρέλαιο στην περιοχή των Ουραλίων και του Βόλγα. Μια λύση που θα περιόριζε την εξάρτηση από τη ρωσική αγορά και θα θωράκιζε περαιτέρω την ενεργειακή ασφάλεια της Ε.Ε. είναι και οι εισαγωγές σχιστολιθικού αερίου, καθώς στην Ευρώπη οι περιβαλλοντικοί κανόνες για την αξιοποίηση αυτών των αποθεμάτων είναι πολύ αυστηροί σε σύγκριση με άλλες περιοχές του πλανήτη μας.
Πολλά συμβόλαια και συμφωνίες έκλεισαν, ειδικά με τη Shell και την ExxonMobil, η οποία αδειοδοτήθηκε για να αντλήσει αέριο στη Μαύρη Θάλασσα. Η ουκρανική κυβέρνηση έδωσε επίσης άδεια στην αμερικανική Chevron να αρχίσει τις έρευνες για άντληση φυσικού αερίου από σχιστόλιθο.
Η Ρωσία διαθέτει τα μεγαλύτερα, παγκοσμίως, αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου και ανήκει στους μεγαλύτερους παραγωγούς πετρελαίου στον κόσμο, με ημερήσια παραγωγή περί τα 10.500.000 βαρέλια. Το 2012 τα ρωσικά κρατικά ταμεία ενισχύθηκαν με 50 δισ. ευρώ από τις πωλήσεις φυσικού αερίου και με 211 δισ. ευρώ από τις πωλήσεις πετρελαίου.
Είναι αντιληπτό λοιπόν ότι η Μόσχα, σε μια κρίσιμη χρονικά συγκυρία, έχοντας αρχίσει την εξόρυξη των κοιτασμάτων πετρελαίου στην Αρκτική, σε περιοχές με σχιστολιθικά πετρώματα, δεν θα μείνει άπραγη απέναντι στις κυρώσεις. Αλλωστε, όπως λέει ο διευθυντής του Κέντρου Μελετών Ευρωπαϊκής Πολιτικής (CEPS) των Βρυξελλών Ντάνιελ Γκρος, κανένας δεν πρέπει να ξεχνά ότι η Ρωσία είναι το βενζινάδικο της Ευρώπης.
Στέλλα Θεοδώρου