Η απόφαση για την Επανάσταση στη Νάουσα πάρθηκε στο Μοναστήρι της Παναγίας του Δοβρά • Άρθρο «δημοκρατίας» Β. Ελλάδος 
Από τον
Αθανάσιο Ε. Καραθανάση*
Στο προηγούμενο σημείωμα γράφαμε για τα πάθη των Θεσσαλονικέων το 1821 και ότι είχαν ηρεμήσει κάπως τα πράγματα περί τα Χριστούγεννα του 1821. Η σχετική αυτή ηρεμία κράτησε έως τον Σεπτέμβριο του 1822, όταν έφτασε στη Θεσσαλονίκη ο Αμπολολούτ πασάς, Γεωργιανός εξωμότης που κατευθύνθηκε πάραυτα στη Χαλκιδική και στο Αγιον Ορος, μην αφήνοντας τίποτε όρθιο, αφού κάηκαν 78 χωριά, από τα Βραστά και την Παζαρούδα έως τα χωριά της Σιθωνίας, 59 αγιορείτικα μετόχια, καθώς και 3.015 ζεύγη ζώων. Τούτα τα γεγονότα ανέδειξαν πραγματικό υπερασπιστή και προστάτη της Μακεδονίας τον Εμμανουήλ Παππά, τους Αγιορείτες πατέρες, τους Χαλκιδικιώτες καπεταναίους, μα πιο πολύ τους απλούς πολίτες της Χαλκιδικής, πολλοί από τους οποίους, μετά την κατάπνιξη της επανάστασης στη Χαλκιδική, τον Ιανουάριο του 1822, κατέβηκαν στη Ν. Ελλάδα, όπου μετείχαν στους αγώνες του Γένους.
Η Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών εξέδωσε το βιβλίο του λαμπρού νέου ιστορικού Δημ. Παπαοικονόμου, όπου δημοσιεύονται με βάση αρχεία του Αγώνα τα ονόματα και η δράση Χαλκιδικιωτών και Θεσσαλονικέων αγωνιστών, που μετά τα γεγονότα της Χαλκιδικής κατέβηκαν στις Βόρειες Σποράδες, στη Ρούμελη και στον Μοριά, για να συνεχίσουν τον τίμιο αγώνα τους. Εύγε στον νέο αυτό, που με δικά του έξοδα πέτυχε το εθνικό αυτό έργο, εργαζόμενος σε υποβαθμισμένη υπηρεσία του Δήμου Πολυγύρου.
1822: Θεσσαλονίκη, Ολυμπος, Βέροια, Νάουσα. Η Επανάσταση στον Μοριά και τη Ρούμελη εξελισσόταν και, παρά τις δυσκολίες και τη συνηθισμένη διχογνωμία, τελικά αποφασίστηκε και η Επανάσταση στον Ολυμπο, όπου πρωταγωνίστησαν Μακεδόνες καπεταναίοι, με την όποια βοήθεια του Δημ. Υψηλάντη και του Λάζ. Κουντουριώτη. Ηταν ανάγκη πάσα να επαναστατήσει και η Δυτ. Μακεδονία, πράγμα μάλιστα που έγινε με την Επανάσταση στη Νάουσα (19 Φεβρ. 1822 / 9 Μαρτίου με το νέο ημερ.). Ετσι επαναστάτησαν και τα Πιέρια στις 8 Μαρτίου 1822.
Στις 4/5 Απριλίου 1822 έγινε ο «χαλασμός» της Νάουσας. Προηγήθηκε ο ξεσηκωμός της Νάουσας, όταν στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Δημητρίου ο πρόκριτος Ζαφειράκης με έναν πατριωτικό λόγο πυρπόλησε τις ψυχές των Ναουσαίων, που ξεχύθηκαν στην πόλη ζητώντας εκδίκηση για όσα υφίσταντο από τους Οθωμανούς. Η απόφαση για την Επανάσταση στη Νάουσα πάρθηκε στο Μοναστήρι της Παναγίας του Δοβρά. Ο Καρατάσιος, ο Γάτσος, ο Ζαφειράκης, καπεταναίοι και Ναουσαίοι έδωσαν σκληρές μάχες με τους Τούρκους, αρχικά νικηφόρες, στράφηκαν προς τη Βέροια, όπου και αποκρούσθηκαν. Υστερα οι Τούρκοι πολιόρκησαν τη Νάουσα και έπειτα από λυσσαλέες μάχες την κατέλαβαν. Εμειναν στην ιστορία ο ηρωισμός των Ναουσαίων και η θυσία των γυναικών υπερασπιστών της πόλης που έπεσαν στον καταρράκτη της Αραπίτσας, προτιμώντας τραγικό μεν, αλλά ενδοξότερο και ιστορικότερο θάνατο. Δύο χιλιάδες και πλέον Ναουσαίοι εσφάγησαν στη θέση Κιόσκι. Και όσοι απέμειναν μαζί με τις αιχμάλωτες οικογένειες των αρχηγών παρήλασαν, τραγικά θύματα, μπρος στον Αμπολολούτ πασά τον Ροπαλοφόρο.
Το πρώτο δεκαήμερο του Απριλίου του 1822 πρόκριτοι της Βέροιας μεταφέρθηκαν αλυσοδεμένοι στη Θεσσαλονίκη και ρίχτηκαν υπόγεια του Διοικητηρίου, ενώ κεφαλές επαναστατών μεταφέρονταν σε σάκους και ύστερα μπήγονταν στα κάγκελα στο κονάκι του πασά και στις επάλξεις του Επταπυργίου. Και νεαρές Μακεδόνισσες οδηγούνταν στα χαρέμια ή πωλούνταν στο σκλαβοπάζαρο του Μποσνάκ Χαν, κοντά στη σημερινή Λέοντος Σοφού της Ναούσης. Τότε μαρτύρησε και ο πλούσιος Τζανής Κυριακού, υποπρόξενος της Δανίας, σε κάποια πλατεία του ιστορικού κέντρου της Θεσσαλονίκης, μπροστά σε φανατισμένο πλήθος Τούρκων, με την κατηγορία ότι ενίσχυε τους επαναστάτες.
Ο δυστυχής κλεισμένος σε κλουβί είχε παρακολουθήσει τον χαλασμό της Ναούσης, γιατί έτσι είχε σχεδιάσει το μαρτύριό του ο Αμπολολούτ. Η Θεσσαλονίκη είχε απομείνει με 3.000 Ελληνες, που μετά το 1830 άρχισε ξανά να κατοικείται από Ρωμιούς. Είχε καταθέσει και αυτή βαρύ τον φόρο αίματος για την ελευθερία.
* Ομότ. καθηγητής ΑΠΘ, πρόεδρος
Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών
