Μέσα στην καρδιά του χειμώνα, κατά τη διάρκεια των τελευταίων ωρών του Δωδεκαημέρου, η Καστοριά φλέγεται από τα φημισμένα Ραγκουτσάρια, την πρώτη μεγάλη καρναβαλική εκδήλωση της χρονιάς για τη χώρα. Η πανέμορφη πόλη για ένα τριήμερο γίνεται η πρωτεύουσα του κεφιού, καθώς παραδίνεται σε ένα μοναδικό γλέντι χαράς και ξεφαντώματος, που γεννιούνται αυθόρμητα μέσα στις αμέτρητες παρέες των μικρών και μεγάλων που παίρνουν μέρος. Στις 6, 7 και 8 Ιανουαρίου οι δρόμοι και τα σοκάκια σφύζουν από τις συντροφιές των ραγκουτσάρηδων -«μπουλούκια»- αλλά και των χιλιάδων επισκεπτών που χαίρονται, γλεντούν και χορεύουν στον ρυθμό της ξεγνοιασιάς σκορπώντας ολόγυρα χαρά και κέφι.
Ολοι οι κάτοικοι της πόλης συμμετέχουν σε ένα ξεχωριστό διονυσιακό ξεφάντωμα με τη συνοδεία των λαϊκών οργάνων που παιανίζουν όλα τα παραδοσιακά μουσικά ακούσματα της περιοχής. Πρόκειται για πανάρχαιες συνήθειες, η προέλευση των οποίων χάνεται μέσα στον χρόνο.
Η πορεία στον χρόνο
Τα Ραγκουτσάρια έχουν την καταγωγή τους από τα αρχαία χειμερινά Διονύσια, κατά τα οποία -σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές- θίασος μεταμφιεσμένων γύριζε από σπίτι σε σπίτι, μπαίνοντας και περιπαίζοντας τους νοικοκυραίους ζητώντας κεραστικά και φιλοδωρήματα. Κρυμμένοι πίσω από προβιές και αυτοσχέδιες μάσκες, οι μεταμφιεσμένοι συνέτειναν στην απομάκρυνση των κακών πνευμάτων που ταλαιπωρούσαν στο μεσοχείμωνο τον κόσμο των καιρών εκείνων. Στη μακραίωνη διάρκεια της ρωμαϊκής κυριαρχίας, οι μεταμφιέσεις συνεχίστηκαν και προστέθηκαν νέες γιορτές, όπως αναφέρουν η προφορική και η γραπτή παράδοση. Οι rogatores (ζητιάνοι), οι οποίοι επισκέπτονταν τα σπίτια της περιοχής, έπαιρναν κεραστικά και φιλοδωρήματα αποτρέποντας έτσι τα κακά πνεύματα που δυσκόλευαν τη ζωή των ανθρώπων. «Rogatio» στα λατινικά σημαίνει «ζητώ». Πιθανότατα, λοιπόν, οι «ραγκουτσάρηδες» να είναι οι rogatores του χθεσινού κόσμου.
Κατά τους βυζαντινούς χρόνους, οι λατρευτικές γιορτές της αρχαίας Ελλάδας ήλθαν σε αντίθεση με την επίσημη χριστιανική θρησκεία και πολλά στοιχεία λησμονήθηκαν εντελώς. Ομως αρκετά από αυτά άντεξαν.
Μαζί με τα προσφιλή θέματα που εξακολουθούσαν να αναβιώνουν στη διάρκεια του Δωδεκαημέρου επί Τουρκοκρατίας και κατάφεραν να περάσουν το κατώφλι του 20ού αιώνα ήταν και οι «τσαρανιασμένοι ραγκουτσάρηδες» (οι βαμμένοι με μαύρο χρώμα στο πρόσωπο και το σώμα).
Οι κάτοικοι που έβγαιναν στους δρόμους, φορούσαν ό,τι έβρισκαν στα σεντούκια τους, επειδή το «φτιάξιμο» ήταν τις περισσότερες φορές έμπνευση της στιγμής. Οι επισκέψεις σε σπίτια όπου γιόρταζαν οι Γιάννηδες και στην πλατεία Ντολτσό ήταν απαραίτητες. Τα πειράγματα, τα κεραστικά, τα φιλοδωρήματα εξακολουθούσαν να είναι βασικά γνωρίσματα των μεταμφιεσμένων.
Ενα σημαντικό στοιχείο αυτής της περιόδου που διατηρήθηκε μέχρι τη δεκαετία 1920-1930 ήταν η παρουσία του Βάκχου, ο οποίος έσερνε έναν γάιδαρο στολισμένο με κληματόφυλλα, που είχε στηριγμένο στο σαμάρι του το ξόανο του θεού Διονύσου, μέσα στο οποίο υπήρχε ένα μικρό βαρελάκι με κρασί.
Με την επιστροφή των Καστοριανών που έμεναν για καιρό στα ξένα έκαναν την εμφάνισή τους δειλά-δειλά και οι πρώτες αλλαγές στον τρόπο μεταμφίεσης.
Μετά τη χαμένη δεκαετία του 1940-1950, ο κόσμος ξανάρχισε να ζει, να γλεντά, να μεταμφιέζεται.
Τα μεγάλα καφενεία Αίγλη και Βυζάντιον διοργάνωναν ολονύχτια γλέντια. Πολλές παρέες άρχισαν να υιοθετούν νέα πρότυπα μεταμφίεσης, φερμένα από αλλού, ενώ άλλες συνέχισαν να επιμένουν στις πατροπαράδοτες συνήθειες.
Η πρώτη παρέλαση στα μέσα της δεκαετίας του ’50 και η βράβευση των μεταμφιεσμένων από τον Δήμο Καστοριάς σηματοδότησαν τη μετέπειτα εξέλιξή τους.
Σήμερα, η παρέλαση των αρμάτων και των μπουλουκιών των σχολικών ομάδων πραγματοποιείται στις 8 Ιανουαρίου και ξεκινά από το δημαρχείο φτάνοντας μέχρι την πλατεία Ομονοίας -μέσω της οδού Μητροπόλεως- όπου παλαιότερα βρίσκονταν τα εβραϊκά μικρομάγαζα (τσαρσί) καταλήγοντας στην παραδοσιακή πλατεία Ντολτσό.
Τα Ραγκουτσάρια της Καστοριάς είναι ολοζώντανα στον 21ο αιώνα μεταφέροντας το διονυσιακό κέφι, με όλους τους συμμετέχοντες σε αυτά να τηρούν τις συνήθειες, γλεντώντας στα ακούσματα και τα χνάρια της παράδοσης.
Το φετινό πρόγραμμα των εκδηλώσεων
Το πρόγραμμα των φετινών καρναβαλικών εκδηλώσεων που διοργανώνει ο Δήμος Καστοριάς είναι το ακόλουθο:
Σάββατο 5 Ιανουαρίου
Εναρξη του καστοριανού καρναβαλιού από τη δημοτική αρχή. Αφετηρία δημαρχιακό μέγαρο και ώρα 16.00 με προορισμό την πλατεία Ομονοίας.
Κυριακή 6 Ιανουαρίου – Θεοφάνια
Ο Αϊ-Βασίλης μοιράζει δώρα στην πλατεία Δαβάκη σε όλα τα παιδιά μετά τον αγιασμό των υδάτων (11.30 π.μ.) σε συνεργασία με τον σύλλογο Φίλων Καστοριανού Καρναβαλιού «Τα Ραγκουτσάρια».
Δευτέρα 7 Ιανουαρίου – Αϊ-Γιαννιού
Τα μπουλούκια από νωρίς το απόγευμα ξεχύνονται σε όλους τους δρόμους και τα σοκάκια της πόλης, με ζωντανή μουσική από λαϊκές ορχήστρες σε καστοριανούς παραδοσιακούς ρυθμούς και ξέφρενο, αδιάκοπο χορό.
Τρίτη 8 Ιανουαρίου – Πατερίτσα
Οι εορταστικές εκδηλώσεις κορυφώνονται την ημέρα αυτή με τη μεγάλη παρέλαση του καρναβαλιού στην οδό Μητροπόλεως (Τσαρσί), με ώρα έναρξης 13.00.
Δημήτρης Κυριακόπουλος
