Η προστασία της αξιοπρέπειας αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση ψυχικής υγείας. Καμία θέση εργασίας δεν νομιμοποιείται να λειτουργεί εις βάρος της ανθρώπινης υπόστασης
- Γράφει ο Αντώνης Μάριος Παπαγιώτης*
Πρόσφατες δηλώσεις της Μισέλ Ομπάμα άνοιξαν μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από τη στάση των νέων απέναντι στην εργασία. Σε ζωντανή ηχογράφηση της διαδικτυακής εκπομπής της στο Λονδίνο, η πρώην πρώτη κυρία των Ηνωμένων Πολιτειών υποστήριξε ότι οι νέοι δεν θα πρέπει να εγκαταλείπουν εύκολα μια επαγγελματική θέση επειδή τη θεωρούν μονότονη ή επειδή έρχονται αντιμέτωποι με έναν απαιτητικό προϊστάμενο. Σύμφωνα με την ίδια, ακόμα και οι δυσάρεστες επαγγελματικές εμπειρίες μπορούν να λειτουργήσουν ως ευκαιρίες μάθησης και να συμβάλουν στην ανάπτυξη της ανθεκτικότητας και της επιμονής. Οι τοποθετήσεις αυτές αποτέλεσαν αφορμή για δημόσιο προβληματισμό, καθώς αρκετοί θεώρησαν ότι θα μπορούσαν να εκληφθούν ως προτροπή ανοχής απέναντι σε προβληματικές εργασιακές συνθήκες.
Πέρα από το περιεχόμενο των συγκεκριμένων απόψεων, αναδύεται ένα βαθύτερο ψυχολογικό ερώτημα σχετικά με τη θέση της ματαίωσης στις σύγχρονες κοινωνίες και τον ρόλο της δυσκολίας στην προσωπική και επαγγελματική ωρίμανση του ανθρώπου.
Μέρος της απάντησης βρίσκεται στο γεγονός ότι όσοι ενηλικιώθηκαν κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες βίωσαν μια πρωτοφανή επιτάχυνση της καθημερινότητας. Η αμεσότητα που χαρακτηρίζει την πληροφορία, την επικοινωνία και την κατανάλωση αγαθών επηρέασε σταδιακά και τις προσδοκίες γύρω από την εκπαίδευση, τις ανθρώπινες σχέσεις και την εργασία. Η περίοδος της πανδημίας επιτάχυνε ακόμα περισσότερο αυτή τη μεταβολή, ενισχύοντας την εξάρτηση από τα ψηφιακά μέσα και περιορίζοντας την επαφή με εμπειρίες που προϋποθέτουν αναμονή και διαχείριση της αβεβαιότητας.
Η επαγγελματική ζωή εξακολουθεί να υπακούει σε διαφορετικούς ρυθμούς. Η απόκτηση εμπειρίας και η ανάπτυξη δεξιοτήτων προϋποθέτουν χρόνο, επανάληψη, λάθη και προσαρμογή στις απαιτήσεις του επαγγελματικού περιβάλλοντος. Μέσα από αυτή τη διαδικασία διαμορφώνονται σταδιακά η επαγγελματική ταυτότητα και η ικανότητα ανταπόκρισης στις προκλήσεις της εργασιακής ζωής.
Η ψυχολογία της εργασίας έχει αναδείξει με σαφήνεια τις επιπτώσεις της τοξικής ηγεσίας, της επαγγελματικής εξουθένωσης και της έλλειψης σεβασμού προς τον εργαζόμενο. Η προστασία της αξιοπρέπειας στον χώρο εργασίας αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση ψυχικής υγείας, ενώ κάθε επαγγελματικό περιβάλλον οφείλει να διασφαλίζει συνθήκες που επιτρέπουν την ασφαλή και ουσιαστική εξέλιξη των ανθρώπων που εργάζονται σε αυτό. Καμία θέση εργασίας δεν νομιμοποιείται να λειτουργεί εις βάρος της ανθρώπινης υπόστασης.
Η προβληματική αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν παρατηρήσει κανείς ορισμένες εξελίξεις στην αγορά εργασίας. Κλάδοι που προϋποθέτουν συνεχή παρουσία και μακροχρόνια δέσμευση, όπως ο τουρισμός, η εστίαση, η φροντίδα ευάλωτων πληθυσμών και ο πρωτογενής τομέας, αντιμετωπίζουν ολοένα συχνότερα δυσκολίες στην προσέλκυση και διατήρηση προσωπικού. Οι οικονομικοί παράγοντες διαδραματίζουν ασφαλώς καθοριστικό ρόλο και σε αρκετές περιπτώσεις οι αμοιβές ή οι συνθήκες εργασίας δικαιολογούν τη δυσαρέσκεια των εργαζομένων. Παράλληλα, φαίνεται να μεταβάλλονται και οι προσδοκίες που συνοδεύουν την είσοδο στην επαγγελματική ζωή, καθώς αυξάνεται η σημασία που αποδίδεται στην άμεση ικανοποίηση, στην προσωπική ταύτιση με το αντικείμενο εργασίας και τη γρήγορη αναγνώριση της προσπάθειας.
Η εργασία καλείται ολοένα συχνότερα να ικανοποιήσει προσδοκίες που παλαιότερα διαμορφώνονταν σταδιακά κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής διαδρομής. Η προσωπική ικανοποίηση, το νόημα και η αναγνώριση αναζητούνται ήδη από τα πρώτα στάδια της εργασιακής ζωής. Οταν η καθημερινότητα περιλαμβάνει απαιτητικά καθήκοντα, επαναλήψεις και αργούς ρυθμούς εξέλιξης, η αποχώρηση συχνά προβάλλει ως η πλέον λογική επιλογή. Η στάση αυτή αντανακλά ευρύτερες μεταβολές στη σχέση του ανθρώπου με τη δυσκολία και την αναβολή της ανταμοιβής. Η ματαίωση κατέχει κεντρική θέση στην ψυχολογική ωρίμανση, καθώς μέσα από την εξοικείωση με την απογοήτευση και την αβεβαιότητα αναπτύσσονται η συναισθηματική ευελιξία και η προσαρμοστικότητα.
Ισως, λοιπόν, η ουσία αυτού του προβληματισμού να σχετίζεται με τον τρόπο που νοηματοδοτούμε τις προκλήσεις της ζωής και της εργασίας. Σε μια εποχή που υπόσχεται διαρκή ικανοποίηση, η ικανότητα διαχείρισης της ματαίωσης αναδεικνύεται σε κρίσιμη ψυχολογική δεξιότητα. Η επαγγελματική πορεία και η προσωπική ανάπτυξη διαμορφώνονται μέσα από διαδοχικές εμπειρίες μάθησης, προσπάθειας και προσαρμογής. Ορισμένες από τις σημαντικότερες μορφές ψυχικής ωρίμανσης γεννιούνται ακριβώς κατά τις περιόδους όπου η αναγνώριση καθυστερεί, οι δυσκολίες επιμένουν και η συνέχιση της προσπάθειας μετατρέπεται σε συνειδητή επιλογή.
*Ψυχολόγος
