Η δημοκρατία δεν καταλύεται πάντοτε με πραξικοπήματα, στρατιωτικούς νόμους ή την κατάργηση των εκλογών. Στον 21ο αιώνα είναι δυνατόν να αλλοιωθεί σταδιακά μέσα από σύνθετες θεσμικές διαδικασίες, έκτακτες νομοθετικές πρακτικές και τεχνολογικά συστήματα επιτήρησης. Ετσι, αναδύεται αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «υβριδική δημοκρατία»: ένα πολίτευμα που διατηρεί την εξωτερική μορφή της δημοκρατίας, ενώ περιορίζει σταδιακά τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις ατομικές ελευθερίες.
- Γράφει ο Αλέξιος Π. Παναγόπουλος*
Σχετικά μάς έχουν υποψιάσει Ελληνες νομικοί και συνταγματολόγοι καθηγητές, όπως ο Γεώργιος Κασιμάτης. Οι συζητήσεις που προκάλεσε η διαδικασία λήψης απόφασης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 9 Ιουλίου 2026 σχετικά με το λεγόμενο Chat Control ανέδειξαν έναν βαθύτερο ηθικό και νομικό προβληματισμό. Ανεξάρτητα από τη θέση που λαμβάνει κανείς επί της ουσίας του μέτρου, πολλοί επικριτές υποστηρίζουν ότι η διαδικασία δημιούργησε σοβαρά ερωτήματα δημοκρατικής νομιμοποίησης, καθώς η πρόταση προχώρησε, παρότι οι περισσότεροι ευρωβουλευτές ψήφισαν κατά από όσους ψήφισαν υπέρ, λόγω των ειδικών διαδικαστικών κανόνων που εφαρμόστηκαν. Κι όμως οι κατώτεροι και ανώτεροι υπάλληλοι των Βρυξελλών αποφασίζουν για μας, δίχως εμάς.
Το ζήτημα επομένως δεν είναι μόνο η ψηφιακή ασφάλεια, ούτε αποκλειστικά η καταπολέμηση της εγκληματικότητας. Είναι κυρίως η ισορροπία μεταξύ ασφάλειας και συνταγματικής ελευθερίας. Οταν η προστασία της κοινωνίας χρησιμοποιείται ως λόγος για τη διεύρυνση της κρατικής ή ιδιωτικής επιτήρησης, η δημοκρατία εισέρχεται σε μια ιδιαίτερα επικίνδυνη θεσμική περιοχή μείωσης και υποβάθμισης.
Η προστασία της ιδιωτικής επικοινωνίας αποτελεί θεμελιώδη αρχή του κράτους δικαίου. Η εμπιστευτικότητα μεταξύ πολίτη και δικηγόρου, του ιατρού, του δημοσιογράφου ή ακόμα και του εξομολόγου – πνευματικού δεν αποτελεί προνόμιο, αλλά συνταγματική εγγύηση προστασίας από καταβολής κόσμου. Κάθε παρέμβαση σε αυτόν τον ηθικό πυρήνα οφείλει να βασίζεται στην αρχή της αναγκαιότητας, της αναλογικότητας και του δικαστικού ελέγχου. Ιδιαίτερα στην Ελλάδα, όπου βρίσκονται σε ισχύ το προοίμιο του Ελληνικού Συντάγματος καθώς και το άρθρο 3., το οποίο θεμελιώνει, κατοχυρώνει και δεσμεύει το κράτος με την Εκκλησία, ως προς την ουσία και το περιεχόμενο. Κι ας σφυρίζουν αδιάφορα οι προτεσταντίζοντες νομικοί και μοντερνίζοντες με δυτικόπληκτα και φράγκικα υλικά διανοούμενοι που ξεπερνούν το όρια της σύγχρονης ύβρης.
Η ιστορία διδάσκει ότι κάθε μορφή εξουσίας που αποκτά δυνατότητες μαζικής παρακολούθησης δύσκολα περιορίζεται αργότερα. Σήμερα η Ωκεανία Οργουελ είναι δίπλα μας, μέσα μας. Οι τεχνολογίες Τεχνητής Νοημοσύνης, οι αλγόριθμοι και η ανάλυση μεγάλων δεδομένων δημιουργούν πρωτόγνωρες δυνατότητες ελέγχου της κοινωνικής συμπεριφοράς που ξεπερνούν τα θεσμικά και ηθικά όρια.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος έχει σήμερα αυτή τη δύναμη, αλλά ποιος ενδέχεται να την αποκτήσει αύριο. Το αύριο που πλέον καθίσταται ολοένα και αμαυρισμένο στις συνταγματικές ελευθερίες και προετοιμάζει τον νέο τύπο Ρόμποκοπ. Στην αρχαία ελληνική πολιτική φιλοσοφία, η ύβρις δεν ήταν απλώς η αλαζονεία. Ηταν η υπέρβαση των φυσικών και ηθικών ορίων της κοσμικής εξουσίας. Οταν η πολιτική εξουσία θεωρεί ότι μπορεί να γνωρίζει, να παρακολουθεί και να ελέγχει κάθε πτυχή της ιδιωτικής ζωής των πολιτών, τότε η δημοκρατία κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια μορφή ψηφιακού δεσποτισμού, ηλεκτρονικής διακυβέρνησης και ηλεκτρονικής σκλαβιάς και δουλείας.
Η Ευρωπαϊκή Ενωση ιδρύθηκε πάνω στις αξίες της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Η διατήρηση αυτών των θεσμικών αρχών απαιτεί τον συνεχή θεσμικό έλεγχο, τη διαφάνεια και τον ουσιαστικό δημόσιο διάλογο. Η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να μετατρέπει τον πολίτη σε αντικείμενο διαρκούς επιτήρησης.
Η δημοκρατία σήμερα δεν απειλείται μόνο από εξωτερικούς εχθρούς. Απειλείται και όταν, στο όνομα της προστασίας της, περιορίζει τις ίδιες τις ελευθερίες που οφείλει να εγγυάται. Εκεί ακριβώς εμφανίζεται η υβριδική δημοκρατία: ένα σύστημα που διατηρεί τους δημοκρατικούς θεσμούς, αλλά λειτουργεί ολοένα και περισσότερο με λογικές ελέγχου, επιτήρησης και συγκέντρωσης της εξουσίας στα χέρια μιας αόρατης ελίτ.
Η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας δεν είναι να επιλέξουμε μεταξύ ασφάλειας και ελευθερίας. Είναι να αποδείξουμε ότι μια πραγματική δημοκρατία οφείλει να επιστρέψει στην αρχαιοελληνική άμεση δημοκρατία, ώστε να μπορεί να προστατεύει αποτελεσματικά και τα δύο, χωρίς να διολισθαίνει στα σύγχρονα όρια μιας διεθνικής ή παγκόσμιας λεγόμενης ηλεκτρονικής «Δικτατορίας της ύβρης», γιατί τότε θα λειτουργήσουν οι θεϊκοί νόμοι ως πάντοτε η παγκόσμια Ιστορία μάς θυμίζει.
*Καθηγητής και ακαδημαϊκός (DDDr. Dr.Habil)
