Η Μάχη της Κρήτης, η οποία εκκίνησε την 20ή Μαΐου 1941, συνιστούσε μια πρωτοφανούς κλίμακας αεροπορική επιχείρηση του Γ΄ Ράιχ, αποσκοπούσα στην κατάληψη καίριων στρατηγικών σημείων του νησιού. Εντός αυτού του επιχειρησιακού σχεδιασμού, ο οικισμός της Κανδάνου κατείχε κομβική γεωγραφική θέση, καθώς επιτηρούσε τον οδικό άξονα που συνέδεε τα Χανιά με την Παλαιόχωρα. Η τελευταία αποτελούσε κρίσιμο λιμένα στη νότια ακτή, ο οποίος αξιολογούνταν από τις γερμανικές δυνάμεις ως πιθανό προγεφύρωμα για την αποβίβαση συμμαχικών ενισχύσεων προερχόμενων από τη Βόρεια Αφρική.
Από τον Νίκο Σώκο
Υπό το πρίσμα αυτό, η περιοχή βομβαρδίστηκε ανελέητα κατά τις πρώτες ημέρες της γερμανικής επίθεσης. Η διοικητική ακαμψία και η τυπολατρία των γερμανικών αρχών επέβαλλαν την άμεση διασφάλιση της διόδου, με αποτέλεσμα την αποστολή μηχανοκίνητων αποσπασμάτων για την κατάληψη της Παλαιόχωρας.
Αυθόρμητη και γενναία η παλλαϊκή άμυνα
Παρά τις προειδοποιήσεις του Αντισυνταγματάρχη Χ. Σειραδάκη, ο οποίος είχε αναλάβει την οργάνωση τοπικής πολιτοφυλακής αναφορικά με τα επαπειλούμενα αντίποινα, καθώς το γερμανικό στρατιωτικό δόγμα απαγόρευε ρητά τη συμμετοχή αμάχων σε πολεμικές επιχειρήσεις, οι κάτοικοι επέλεξαν ομόφωνα την ένοπλη αντίσταση. Την 23η Μαΐου 1941, ένας ετερόκλητος πληθυσμός από την Κάνδανο και τα πέριξ χωριά, συνεπικουρούμενος από άνδρες της Χωροφυλακής Σελίνου, αντιμετώπισε επιτυχώς γερμανικό μηχανοκίνητο απόσπασμα στην τοποθεσία Φλώρια. Αν και ανεπαρκώς εξοπλισμένοι, οι αμυνόμενοι κατάφεραν να αποσπάσουν τον οπλισμό των εισβολέων, συμπεριλαμβανομένου ενός πολυβόλου MG 34, το οποίο αποδείχθηκε πολύτιμο για τη συνέχεια.
Την επομένη, 24η Μαΐου, οι ντόπιοι έστησαν ενέδρα σε δυνάμεις της 5ης Ορεινής Μεραρχίας στο Φαράγγι της Καντάνου. Παρά τη σθεναρή και αποτελεσματική άμυνα που αντέταξαν επί διημέρου, η αριθμητική υπεροχή και η συντριπτική υπεροπλία των γερμανικών τακτικών δυνάμεων ανάγκασαν τελικά τους Κρήτες μαχητές να συμπτυχθούν προς τον ορεινό όγκο, επιτρέποντας τη γερμανική προέλαση.
Η Διαταγή του Κουρτ Στουντέντ
Η απροσδόκητη και δυναμική αντίσταση του άμαχου πληθυσμού προκάλεσε τεράστιο πρόβλημα στην πρωσική στρατιωτική νοοτροπία της απόλυτης τάξεως, η οποία αναγνώριζε το δικαίωμα του πολεμείν αποκλειστικά σε επαγγελματίες στρατιώτες. Η οργή της γερμανικής διοίκησης πυροδοτήθηκε επιπλέον από ανυπόστατες φήμες περί κακοποίησης και ακρωτηριασμού Γερμανών αλεξιπτωτιστών. Παρότι μεταγενέστερες έρευνες απέδειξαν το αναληθές των ισχυρισμών αυτών, οι φήμες λειτούργησαν ως προπαγάνδα.
Αμέσως μετά την κατάληψη του νησιού, ο προσωρινός Γενικός Διοικητής, Αντιπτέραρχος Κουρτ Στουντέντ, εξέδωσε μια φρικαλέα διαταγή για την εφαρμογή μαζικών και άμεσων αντιποίνων, παρακάμπτοντας κάθε νόμιμη δικαστική ή στρατιωτική τυπικότητα, με αποκλειστικό σκοπό τον παραδειγματισμό και την τρομοκράτηση του πληθυσμού.
Η ισοπέδωση
Την 3η Ιουνίου 1941, δυνάμεις του 3ου Τάγματος Αλεξιπτωτιστών, υπό την ηγεσία του Υπολοχαγού Χορστ Τρέμπες, εισέβαλαν στην Κάνδανο. Αφού απέτυχαν να εγκλωβίσουν το σύνολο των κατοίκων μέσω τεχνάσματος, οι δυνάμεις κατοχής εξαπέλυσαν μια επιχείρηση απόλυτης καταστροφής. Τα σπίτια πυρπολήθηκαν συστηματικά με τη χρήση εμπρηστικών υλικών, ενώ τα λιθόκτιστα οικοδομήματα ανατινάχθηκαν με δυναμίτες. Η καταστροφή εντάθηκε λόγω των μεγάλων ποσοτήτων ελαιολάδου που βρίσκονταν αποθηκευμένες στις οικίες, με αποτέλεσμα το ελαιουργείο του χωριού να φλέγεται για εβδομάδες.
Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης, οι εισβολείς εκτέλεσαν περί τους 180 κατοίκους συμπεριλαμβανομένων υπερηλίκων και κατακοίτων που αδυνατούσαν να διαφύγουν, ενώ προέβησαν σε σφαγή των ζώων και λεηλασία των περιουσιών. Ο επιζών πληθυσμός, βιώνοντας τον απόλυτο ψυχικό κλονισμό και την ολοκληρωτική απώλεια των εστιών του, εξαναγκάστηκε σε βίαιη προσφυγιά προς τα γειτονικά χωριά κάτω από δραματικές συνθήκες.
Η «ιδιαιτερότητα» της φρίκης των Ναζί
Η Καταστροφή της Κανδάνου παρουσιάζει μια μοναδική ιστορική ιδιαιτερότητα, αποτελεί τη μοναδική περίπτωση όπου οι ίδιοι οι θύτες άφησαν εγγράφως την επίσημη ομολογία του εγκλήματός τους. Οι γερμανικές αρχές απαγόρευσαν επί ποινή θανάτου την επιστροφή των κατοίκων και την ανοικοδόμηση του χωριού, ανακηρύσσοντάς το σε «νεκρή ζώνη».
Στις εισόδους του ισοπεδωμένου οικισμού αναρτήθηκαν πινακίδες, οι οποίες σκοπούσαν στη μνημείωση της ναζιστικής ισχύος. Οι επιγραφές ανέφεραν χαρακτηριστικά: «Διά την κτηνώδη δολοφονίαν γερμανών αλεξιπτωτιστών, αλπινιστών και του Μηχανικού… κατεστράφη την 3η-6-1941 η Κάνδανος εκ θεμελίων δια να μη επανοικοδομηθή πλέον ποτέ».
Μια τρίτη μαρμάρινη πλάκα, η οποία μεταφέρθηκε το 1943 για την ανέγερση επίσημου γερμανικού μνημείου, όριζε τον αφανισμό του χωριού ως πράξη «εξιλασμού» για τον θάνατο 25 Γερμανών στρατιωτών.
Η αποκατάσταση
Μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο ενορχηστρωτής των αντιποίνων, Κουρτ Στουντέντ, συνελήφθη από τις συμμαχικές δυνάμεις και παραπέμφθηκε σε βρετανικό στρατοδικείο το 1947. Αν και κρίθηκε ένοχος για κακομεταχείριση και δολοφονίες αιχμαλώτων πολέμου, το αίτημα της Ελλάδας για την έκδοσή του απορρίφθηκε. Τελικά, ο Στουντέντ δεν δικάστηκε ποτέ για τα εγκλήματα κατά του άμαχου πληθυσμού της Κρήτης και αποφυλακίστηκε το 1948 για λόγους υγείας.
Στη μεταπολεμική περίοδο, η Κάνδανος επανακατοικήθηκε και ανοικοδομήθηκε πλήρως από τους επιζώντες. Σήμερα, οι αυθεντικές γερμανικές επιγραφές φυλάσσονται στο τοπικό μνημείο, αποτελώντας αδιάψευστα τεκμήρια της ναζιστικής θηριωδίας και σύμβολα της παλλαϊκής κρητικής αντίστασης.
Δείτε επίσης:
Το χρονολόγιο για τις γερμανικές αποζημιώσεις
Ημέρα μνήμης κι εθνικής ευθύνης: Δεν ξεχνάμε τις γερμανικές αποζημιώσεις