Η αντίληψη για τη μαγική φύση της αρρώστιας, μία από τις ρίζες της λαϊκής ιατρικής, υποχώρησε μόνο βαθμιαία τον 4ο αιώνα π.Χ., χρειαζόταν, όμως, ακόμη να αντικρούει κανείς συνεχώς αυτή την παραδοσιακή αντίληψη. Με σφοδρή πολεμική το έργο «Περί ιερής νόσου» εκφράζει με έμφαση τη βασική αρχή της ιπποκρατικής ιατρικής, ότι δηλαδή κάθε ασθένεια, το ίδιο όπως και κάθε τραύμα, έχει φυσικές αιτίες.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Η γνώση ότι η πλειονότητα των ασθενειών είναι αποτέλεσμα της επίδρασης μικροοργανισμών και βακτηριδίων αποκτήθηκε μόλις τον 19ο αιώνα με τη μικροβιολογία, αν και η εικόνα των κακών που πετούν σιωπηλά τριγύρω από το κουτί της Πανδώρας προκαταβάλλει, κατά κάποιον τρόπο, αυτή την ιδέα.
Η υγεία ισοδυναμεί με την αρμονία και την τάξη όλων εκείνων που αποτελούν τη φύση του ανθρώπου, που και αυτή με τη σειρά της είναι απείκασμα του ανωτέρου κόσμου. Η αρρώστια, επομένως, ως διαταραχή της υγείας είναι κάτι που προσκρούει στη φύση, κάτι παρά φύση, έστω κι αν έχει φυσικά αίτια.
Για να παραμερισθεί η αρρώστια και να αποκατασταθεί η φυσική τάξη πρέπει αρχικά να αναγνωρισθούν οι αιτίες της διαταραχής. Στον τραυματισμό, σε τραύμα ή έλκος, η αιτία μπορεί να αναγνωρισθεί ως ανώτερη βία, που καταστρέφει ιστούς και οστά και προκαλεί αιμορραγία. Η θεραπεία, επομένως, μπορεί να εφαρμοσθεί άμεσα, το τραύμα επουλώνεται και το αίμα σταματά.
Αντίθετη με το τραύμα είναι η νόσος ή το νόσημα, η αρρώστια γενικά, που τα αίτιά της δεν είναι αρχικά γνωστά. Στην αποκάλυψη της βαθύτερης αίτιας της αρρώστιας βοηθούν οι διάφορες ενοχλήσεις (τα πάθη), που κατά κάποιον τρόπο είναι το κλειδί για την κατανόησή της. Ετσι μεγαλύτερη σημασία από ένα όνομα, όπως ο «λοιμός», έχει η λεπτομερής περιγραφή της εικόνας της ασθένειας, όπως γίνεται παραδειγματικά στα πολυάριθμα ιστορικά των «επιδημιών».
Μόνο αυτές οι περιγραφές επιτρέπουν συμπεράσματα για τις αρρώστιες και καθιστούν παράλληλα δυνατή την πρόγνωση σχετικά με την πορεία της. Σημαντική βοήθεια για τον γιατρό αποτελούν συλλογές με εγχειρίδια -το «Περί παθών» και το «Περί νόσων»- που ανήκουν επίσης στην ιπποκρατική συλλογή.
Εν όψει της σημασίας της θεωρίας των χυμών, η ιπποκρατική νοσοθεωρία, αν εξαιρέσει κανείς τα χειρουργικά έργα, είναι σε μεγάλο βαθμό μια χυμοπαθολογία. Στην ιδανική κατάσταση της υγείας κυρίαρχη είναι η εξισορρόπηση των χυμών και των στοιχειωδών ποιοτήτων, η ευκρασία. Η άνιση κατανομή τους βλάπτει τον οργανισμό, η υπερβολική έκκριση χολής είναι βλαβερή, επίσης το υπέρμετρο φλέγμα ή αίμα.
Εξίσου επιβλαβής είναι όμως και η κακή μείξη των χυμών, η δυσκρασία, όταν χαθεί αίμα από το σώμα εξαιτίας ενός τραύματος ή φλέγμα ενός τραύματος ή φλέγμα με τη καταρροή. Ως συνέπεια της διαταραχής δημιουργούνται επιπλέον βλαβερές ουσίες που συμβάλλουν στο να γίνει η αρρώστια περίπλοκη. Στην κατανόηση της ασθένειας αντιστοιχεί η θεραπεία.
Το καλύτερο βέβαια θα ήταν αν με τον σωστό τρόπο της ζωής, το ευνοϊκό κλίμα και τη σωστή διατροφή ο γιατρός γινόταν περιττός. Εφόσον όμως διαταραχθεί η αρμονία των λειτουργιών του σώματος, το καλύτερο σε κάθε περίπτωση είναι να προσπαθήσει ο γιατρός να εξουδετερώσει τη διαταραγμένη κατάσταση με κατάλληλα μέσα και δίαιτα και παράλληλα να βοηθήσει το σώμα να απομακρύνει τις βλαβερές ουσίες.
Ετσι, στον «Φαίδρο» βρίσκεται ίσως ως πεμπτουσία της ιπποκρατική ιατρικής, η φράση: «Και της ψυχής τη φύση νομίζεις πως είναι δυνατόν να τη νιώσει κανείς σωστά δίχως τη φύση του όλου; Αν βέβαια πρέπει να ακούσουμε τον Ιπποκράτη, αυτόν από τους Ασκληπιάδες, μήτε για το σώμα είναι τούτο δυνατόν χωρίς αυτή τη μέθοδο».
Ο όρκος και οι ηθικοί κανόνες που διαμόρφωσαν τη σημερινή δεοντολογία
«Ορκίζομαι στον θεό Απόλλωνα τον ιατρό και στον θεό Ασκληπιό και στην Υγεία και την Πανάκεια και επικαλούμενος τη μαρτυρία όλων των θεών ότι θα εκτελέσω κατά τη δύναμη και την κρίση μου τον όρκο αυτόν και τη συμφωνία αυτή. Να θεωρώ τον διδάσκαλό μου της ιατρικής τέχνης ίσο με τους γονείς μου και την κοινωνό του βίου μου. Και όταν χρειάζεται χρήματα, να μοιράζομαι μαζί του τα δικά μου.
Να θεωρώ την οικογένειά του αδέλφια μου και να τους διδάσκω αυτήν την τέχνη αν θέλουν να τη μάθουν χωρίς δίδακτρα ή άλλη συμφωνία. Να μεταδίδω τους κανόνες ηθικής, την προφορική διδασκαλία και όλες τις άλλες ιατρικές γνώσεις στους γιους μου, στους γιους του δασκάλου μου και στους εγγεγραμμένους μαθητές που πήραν τον ιατρικό όρκο, αλλά σε κανέναν άλλον. Θα χρησιμοποιώ τη θεραπεία για να βοηθήσω τους ασθενείς κατά τη δύναμη και την κρίση μου, αλλά ποτέ για να βλάψω ή να αδικήσω. Ούτε θα δίνω θανατηφόρο φάρμακο σε κάποιον που θα μου το ζητήσει, ούτε θα του κάνω μια τέτοια υπόδειξη.
Παρομοίως, δεν θα εμπιστευτώ σε έγκυο μέσο που προκαλεί έκτρωση. Θα διατηρώ αγνή και άσπιλη και τη ζωή και την τέχνη μου. Δεν θα χρησιμοποιώ νυστέρι ούτε σε αυτούς που πάσχουν από λιθίαση, αλλά θα παραχωρώ την εργασία αυτή στους ειδικούς της τέχνης. Σε όσα σπίτια πηγαίνω, θα μπαίνω για να βοηθήσω τους ασθενείς και θα απέχω από οποιαδήποτε εσκεμμένη βλάβη και φθορά, και ιδίως από γενετήσιες πράξεις με άνδρες και γυναίκες, ελεύθερους και δούλους. Και όσα τυχόν βλέπω ή ακούω κατά τη διάρκεια της θεραπείας ή και πέρα από τις επαγγελματικές μου ασχολίες στην καθημερινή μου ζωή, αυτά που δεν πρέπει να μαθευτούν παραέξω δεν θα τα κοινοποιώ, θεωρώντας τα θέματα αυτά μυστικά.
Αν τηρώ τον όρκο αυτόν και δεν τον παραβώ, ας χαίρω πάντοτε υπολήψεως ανάμεσα στους ανθρώπους για τη ζωή και για την τέχνη μου. Αν όμως τον παραβώ και επιορκήσω, ας πάθω τα αντίθετα». Με το έργο του αύξησε τις ιατρικές γνώσεις σε όλους τους τομείς, απάλλαξε την ιατρική από τη δεισιδαιμονία, τη χειραφέτησε από τη μαγεία και την ιερατική παράδοση, και διαμόρφωσε για το ιατρικό επάγγελμα μία μέθοδο και μία δεοντολογία που αποτελούν μέχρι σήμερα τη θεμελιακή του βάση.