Πρόκειται για ένα ανεκτίμητο δώρο στον άνθρωπο και τον Θεό, για 40 συνεχόμενες θείες λειτουργίες, οι οποίες διαρκούν από 15/11 ως 24/12 και τελούνται αδιάκοπα, καθημερινά
Αγαπητοί αναγνώστες, στην καρδιά της ορθόδοξης ζωής, ανάμεσα στις ιερές ακολουθίες, στα μυστήρια και στις προσευχές, υπάρχει μια ιδιαίτερη ευλογημένη πράξη που συνδέει βαθιά τη γη με τον ουρανό: το Ιερό Σαρανταλείτουργο.
- Από τον π. Αντώνιο Χρήστου*
Πρόκειται για σαράντα συνεχόμενες θείες λειτουργίες και ιδιαίτερα στον κόσμο αρχίζουν πριν από τα Χριστούγεννα, από τις 15 Νοεμβρίου ως τις 24 Δεκεμβρίου, που τελούνται αδιάκοπα, καθημερινά, συνήθως για ψυχική και πνευματική ενίσχυση ζώντων ή και υπέρ αναπαύσεως κεκοιμημένων.
Είναι μια πράξη αγάπης, πίστεως και προσευχής, ένα ανεκτίμητο δώρο προς τον άνθρωπο και τον Θεό. Το Σαρανταλείτουργο δεν είναι μια απλή συνήθεια ή τυπική λειτουργική πράξη. Είναι μια συνεχής θυσία ευχαριστίας και δεήσεως ενώπιον του Θεού, που προσφέρεται για συγκεκριμένο πρόσωπο ή σκοπό. Ο ιερέας ή οι ιερείς (αν η ενορία διαθέτει παραπάνω από έναν ιερέα) τελούν τη θεία λειτουργία επί 40 ημέρες, κάθε μέρα, μνημονεύοντας τα ονόματα που του έχουν δοθεί στην προσκομιδή. Αυτή η αδιάκοπη τέλεση συνδέεται με την προσευχή και την υπομονή των πιστών, οι οποίοι, ακόμη και αν δεν παρίστανται, λόγω της μνημόνευσης συμμετέχουν μυστικά και πνευματικά.
Στην ουσία του, το Ιερό Σαρανταλείτουργο είναι μια πνευματική πορεία 40 ημερών μέσα στην οποία το Αγιο Πνεύμα ενεργεί θεραπευτικά, καθαρτικά και φωτιστικά. Η Εκκλησία μάς διδάσκει ότι κάθε θεία λειτουργία είναι ένα μικρό Πάσχα – κι όταν αυτές οι θείες λειτουργίες γίνονται συνεχόμενα, η ψυχή βυθίζεται στο μυστήριο της Αναστάσεως με έναν βαθύ κατανυκτικό και μυστηριακό τρόπο.
Υπάρχουν μερικοί κακοπροαίρετοι (και δυστυχώς κάποιοι και εντός της Εκκλησίας) που θεωρούν την πράξη του Ιερού Σαρανταλείτουργου σαν έναν νεωτερισμό και ότι μερικοί ιερείς το θέσπισαν για καθαρά κερδοσκοπικό σκοπό. Ομως, αν ανατρέξουμε στην εκκλησιαστική Ιστορία, στις λειτουργικές πρακτικές, θα διαπιστώσουμε ότι οι πρώτες μαρτυρίες για την τέλεση συνεχών θείων λειτουργιών εμφανίζονται ήδη στους πρώτους αιώνες της Εκκλησίας. Οι Πατέρες τονίζουν τη δύναμη της αδιάλειπτης προσευχής και της συχνής θείας ευχαριστίας. Ο Μέγας Βασίλειος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναφέρονται στην ευεργεσία της συνεχούς θείας κοινωνίας, ενώ από τον 5ο αιώνα έχουμε σαφείς ενδείξεις ότι μοναχοί και ερημίτες τελούσαν συνεχόμενες λειτουργίες, ιδίως κατά την περίοδο των νηστειών.
Ως καθιερωμένος θεσμός, το Ιερό Σαρανταλείτουργο φαίνεται ότι λαμβάνει πιο σταθερή μορφή στους βυζαντινούς χρόνους, ιδίως μετά τον 9ο αιώνα. Σε μοναστήρια της Παλαιστίνης, της Καππαδοκίας και αργότερα στο Αγιον Ορος, οι μοναχοί τελούσαν 40 θείες λειτουργίες υπέρ αναπαύσεως των ψυχών, ιδίως μετά την κοίμηση κάποιου αδελφού. Το πλήθος των θαυμαστών γεγονότων που συνδέονται με αυτή την πράξη, όπως περιγράφονται στα συναξάρια και στο Γεροντικό, αποδεικνύει τη ζωντανή εμπειρία της Εκκλησίας ότι «πολλὴ ἡ ἰσχύς δέησις δικαίου ἐνεργουμένη» (Ιακ. 5,16).
Μαρτυρίες
Η εκκλησιαστική παράδοση είναι γεμάτη παραδείγματα που μαρτυρούν τη δύναμη του Σαρανταλείτουργου. Σε ένα περιστατικό από το Γεροντικό της Θηβαΐδος ένας μοναχός είδε σε όραμα την ψυχή του αδελφού του, που είχε κοιμηθεί, να βασανίζεται. Με πόνο προσευχήθηκε και ζήτησε να τελέσει υπέρ αυτού 40 θείες λειτουργίες. Οταν ολοκληρώθηκε το Σαρανταλείτουργο, ο ίδιος μοναχός είδε τον αδελφό του να λάμπει μέσα σε φως και να τον ευχαριστεί, λέγοντας πως με τις προσευχές και τις λειτουργίες ελευθερώθηκε από τα δεσμά.
Αλλη συγκινητική διήγηση υπάρχει στο συναξάρι του Οσίου Θεοδοσίου του Κοινοβιάρχου. Λέγεται ότι όταν κάποιος μοναχός της μονής του κοιμήθηκε χωρίς εξομολόγηση, τότε ο Οσιος, με βαθύτατη ταπείνωση και θυσιαστική αγάπη, τέλεσε 40 λειτουργίες υπέρ αναπαύσεώς του. Την τεσσαρακοστή ημέρα, κατά τη διάρκεια της λειτουργίας, φάνηκε φωτεινή νεφέλη να σκεπάζει την Αγία Τράπεζα, ως σημείο ότι ο Θεός δέχτηκε τη θυσία και ανακούφισε την ψυχή εκείνου του αδελφού.
Ομοίως, στο Γεροντικό του Αγίου Ορους διαβάζουμε για κάποιον λαϊκό που έδωσε εντολή να τελεστεί Σαρανταλείτουργο για την ψυχή της μητέρας του. Υστερα από λίγες ημέρες, την είδε στον ύπνο του να φορά λευκό ιμάτιο και να του λέει με ευγνωμοσύνη: «Παιδί μου, τώρα αναπαύθηκα. Κάθε θεία λειτουργία ήταν για μένα σαν άνοιγμα παραθύρου στον Παράδεισο». Αυτά τα περιστατικά δεν είναι απλώς συγκινητικές διηγήσεις, αλλά εμπειρικές μαρτυρίες της ζώσας Εκκλησίας, που φανερώνουν ότι η θεία λειτουργία δεν είναι απλώς μια απλή τελετή, αλλά γεγονός σωτηρίας και εν Χριστώ μεταμόρφωσης.
Η πνευματική ωφέλεια, η αξία και η ουσία της πρακτικής του Ιερού Σαρανταλείτουργου δεν βρίσκεται μόνο στο πλήθος των λειτουργιών, αλλά στη συνέχειά τους – στην αδιάκοπη προσφορά του Χριστού επάνω στην Αγία Τράπεζα. Κάθε μέρα το Αγιο Πνεύμα «κατέρχεται και αγιάζει τα δώρα» για χάρη του ανθρώπου και κάθε φορά ο ουρανός ανοίγει και επίγεια με τα επουράνια συναντιούνται.
Πηγή φωτισμού
Για τους ζώντες της «στρατευομένης» Εκκλησίας, το Ιερό Σαρανταλείτουργο γίνεται πηγή φωτισμού, ειρήνης, πνευματικής ωφέλειας και ευλογίας. Οπως λέγει ο Αγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, «καμία προσευχή δεν φτάνει τόσο γρήγορα στα αυτιά του Θεού όσο εκείνη που συνοδεύεται από τη θυσία της ευχαριστίας». Για τους κεκοιμημένους της «θριαμβεύουσας» Εκκλησίας αποτελεί μια πράξη ελπίδας και πνευματικής ανάπαυσης. Ο Αγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός σημειώνει ότι «μέχρι της Δευτέρας Παρουσίας, οι ψυχές ωφελούνται από τις προσευχές και τις θυσίες της Εκκλησίας». Το Ιερό Σαρανταλείτουργο, λοιπόν, είναι μια «γέφυρα ελέους» ανάμεσα στον ορατό και τον αόρατο κόσμο.
* Υπεύθυνος Γραφείου Στήριξης της Οικογένειας της Ι. Μητροπόλεως Γλυφάδας Ε.Β.Β. & Β.
