Από τη Σουμελά του ξεριζωμένου Πόντου μέχρι τη Μεγαλόχαρη που ευλόγησε το ’21, από την παλαιοχριστιανική Εκατονταπυλιανή της Πάρου μέχρι την Αγιάσο της Λέσβου, γεννημένη στην καρδιά της Εικονομαχίας, τέσσερις εικόνες της Παναγίας έγιναν οι ιερές κιβωτοί του Γένους. Δεν είναι απλώς θαυματουργές. Είναι ζωντανά μνημεία Ιστορίας και ταυτότητας.
- Από τη Στέφη Χριστοδούλου
Ο βυζαντινολόγος και μέλος ΕΔΙΠ του Ιόνιου Πανεπιστημίου, Γιώργος Γαστεράτος, μιλά στη «δημοκρατία» για τη διαδρομή τους μέσα στους αιώνες, για όσα τις καθιστούν πνευματικά και ιστορικά μοναδικές και για τη μυστική δύναμη που κάθε Δεκαπενταύγουστο μετατρέπει τα προσκυνήματά τους στο μεγάλο, πανελλήνιο αντάμωμα της πίστης.
Κύριε Γαστεράτε, η Παναγία Σουμελά, η Εκατονταπυλιανή, η Αγιάσος και η Μεγαλόχαρη της Τήνου συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα προσκυνήματα της Ορθοδοξίας. Τι είναι αυτό που καθιστά τις συγκεκριμένες εικόνες ιστορικά και πνευματικά ξεχωριστές σε σχέση με άλλες θεομητορικές εικόνες;
«Ἡ γὰρ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει». Με αυτά τα λόγια ο Μέγας Βασίλειος ορίζει ότι η Εκκλησία διά των εικόνων τιμά τα πρόσωπα των αγίων και ζητεί από τα μέλη της την προσκύνησή τους για παραδειγματισμό και ενίσχυση της προσπάθειας να εξομοιωθούν και αυτά προς τα πρόσωπα των εικονιζομένων. Αυτό, δε, είναι ένα μεγάλο προνόμιο της Εκκλησίας και είναι η κατεξοχήν ζωντανή προσωπική κοινωνία κάθε ανθρώπου προς τον Θεό. Στην πραγματοποίηση αυτής της κοινωνίας συμβάλλουν οι ιερές εικόνες των αγίων και εν προκειμένω οι εικόνες της Θεοτόκου.
Ειδικότερα οι εν λόγω εικόνες ξεχωρίζουν γιατί είναι συνδεδεμένες στενά με μεγάλα ιστορικά γεγονότα, με την πίστη του λαού μας και με διάφορες ιστορικές συγκυρίες του έθνους μας. Για παράδειγμα, η Παναγία Σουμελά είναι συνδεδεμένη με τον Ποντιακό Ελληνισμό και τη Μικρασιατική Καταστροφή, ενώ η Μεγαλόχαρη στην Τήνο με την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Η δε πνευματική τους αξία προκύπτει γιατί με τον χρόνο έγιναν παλλάδια της πίστης και της ίδιας της ψυχής του λαού μας. Στην ακτινοβολία των εικόνων αυτών βρήκε την ποθούμενη ανακούφιση και παρηγορία.
Πέρα από τη θρησκευτική τους αξία, μπορούν οι εικόνες της Παναγίας Σουμελά, της Εκατονταπυλιανής, της Αγιάσου και της Τήνου να θεωρηθούν και ζωντανά μνημεία της ιστορικής μνήμης του γένους;
Ναι, οι εικόνες της Παναγίας Σουμελά, της Εκατονταπυλιανής, της Αγιάσου και της Τήνου είναι ζωντανά μνημεία της Ιστορίας και της ταυτότητας του έθνους μας. Συνδέουν την πίστη των Ελλήνων με τις μεγάλες και κρίσιμες ιστορικές συγκυρίες:
Παναγία Σουμελά: Σύμβολο του Ποντιακού Ελληνισμού και του ξεριζωμού των Ελλήνων από τις πανάρχαιες κοιτίδες του στη Μικρά Ασία.
Παναγία Εκατονταπυλιανή: Πολύτιμο παλαιοχριστιανικό μνημείο του 6ου αιώνα που, ως ζώσα ιστορία, συνδέει τη βυζαντινή τέχνη με την ευλάβεια των νησιωτών προς την Κυρία Θεοτόκο.
Παναγία Αγιάσου: Σημείο αναφοράς της Λέσβου, με ισχυρές προεκτάσεις στην Ιστορία, στην παράδοση και την ίδια την ψυχή του νησιού.
Μεγαλόχαρη Τήνου: Εθνικό Προσκύνημα που συνδέθηκε άμεσα με τον Αγώνα του 1821 και την ίδρυση του ελληνικού κράτους.
Οι εικόνες αυτές έχουν, επιπλέον, έναν ευρύτερο κοινωνικό και πολιτιστικό ρόλο. Λειτουργούν ως εστίες της τοπικής και της ευρύτερης ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Ενώνουν τις κοινότητες των αποδήμων με τις πατρογονικές τους εστίες. Διαφυλάττουν παραδόσεις αιώνων, ήθη και έθιμα γύρω από την εύρεση και την ευλάβειά τους.
Υπάρχουν κοινά στοιχεία που ενώνουν αυτές τις τέσσερις εμβληματικές εικόνες ή καθεμία εκφράζει μια διαφορετική πτυχή της σχέσης του λαού μας με την Παναγία;
Και οι τέσσερις εμβληματικές εικόνες και τα ιερά προσκυνήματα (Παναγία Σουμελά, Εκατονταπυλιανή, Αγιάσος και Μεγαλόχαρη) είναι κοινοί «τόποι αγιάσματος της δόξης» και μοιράζονται τους ίδιους δεσμούς πίστης των Ελλήνων και γενικά των χριστιανών. Ταυτόχρονα, καθεμία εκφράζει και μία μοναδική, ξεχωριστή πτυχή της ιστορικής και συναισθηματικής σχέσης του Ελληνισμού με το πρόσωπο της Θεοτόκου.
Κοινά στοιχεία που ενώνουν τα προσκυνήματα:
Θαυματουργή προέλευση: Και οι τέσσερις εικόνες συνδέονται στενά με παραδόσεις που έχουν σχέση με υπερφυσική εύρεση ή εμφάνιση της ίδιας της Θεοτόκου.
Πανελλήνια ακτινοβολία: Είναι μεγάλα πνευματικά κέντρα ευλάβειας που συγκεντρώνουν χιλιάδες προσκυνητές από κάθε γωνιά της Ελλάδας και του κόσμου, ιδίως τον Δεκαπενταύγουστο.
Εθνικά σύμβολα: Λειτουργούν ως κιβωτοί της εθνικής, πολιτιστικής και θρησκευτικής ταυτότητας του λαού μας, συνδέοντας την πίστη με τους αγώνες και την Ιστορία του τόπου.
Αν έπρεπε να εξηγήσετε σε έναν νέο άνθρωπο γιατί οι πιστοί συνεχίζουν να συρρέουν κατά χιλιάδες στα συγκεκριμένα προσκυνήματα, ποια θα λέγατε ότι είναι η διαχρονική δύναμη που ασκούν αυτές οι εικόνες στις καρδιές των ανθρώπων;
Οι πιστοί συρρέουν σε αυτά τα ιερά μέρη γιατί βρίσκουν έναν ζωντανό δεσμό με το Θείο, με το παρελθόν και με την ιστορία του τόπου. Είναι απτές αποδείξεις του ένθεου ζήλου και της πίστης του λαού μας που συνεχίζει να ελπίζει, να πιστεύει, να είναι ζωντανός.
Η ιστορική διαδρομή των ιερών συμβόλων
Ποια είναι η ιστορική διαδρομή καθεμιάς από αυτές τις εικόνες και ποια γεγονότα συνέβαλαν ώστε να μετατραπούν σε σύμβολα πίστης για ολόκληρο τον Ελληνισμό;
- Παναγία Σουμελά
Το Προσκύνημα της Παναγίας Σουμελά με την πολύτιμη ιστορική εικόνα αποτελεί μεγάλο θησαυρό της πίστεως. Κάποτε δέσποζε στον μακρινό Πόντο, στο όρος Μελά, και από τη φράση «στου Μελά» προέκυψε το επίθετο «Σουμελά», ενώ ο πρωτότυπο της εικόνας αυτής, σύμφωνα με την παράδοση, αποδίδεται στον χρωστήρα του Ευαγγελιστή Λουκά. Οταν αυτός πέθανε, έλαβε την εικόνα ο μαθητής του, ο Ανανίας, ο οποίος τη μετέφερε στην Αθήνα, στον Ναό της Παναγίας της Αθηνιώτισσας.
Κατά την καταστροφή της πόλης από τους Σαρακηνούς τον 9ο αιώνα η εικόνα διεσώθη από τους μοναχούς Βαρνάβα και Σωφρόνιο, οι οποίοι τη μετέφεραν στο όρος Μελά της Τραπεζούντας. Εκεί ίδρυσαν μονή, η οποία γνώρισε μεγάλη ακμή κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας των Μεγαλοκομνηνών, οι οποίοι την ευεργέτησαν ποικιλοτρόπως. Αλλά και αργότερα, στην Τουρκοκρατία, η μονή ήταν σπουδαίο κέντρο παιδείας. Υπήρξαν, όμως, και περίοδοι διωγμών, επιδρομών και ερημώσεως.
Στον 20ό αιώνα με τη Μικρασιατική Καταστροφή η μονή ερημώθηκε και οι Ελληνες του Πόντου είτε θανατώθηκαν από τους Τούρκους είτε ξεριζώθηκαν από τις πατρογονικές τους εστίες. Ετσι οι μοναχοί, πριν φύγουν από τη μονή του Σουμελά, έκρυψαν την πάνσεπτη εικόνα της Θεομήτορος μαζί με άλλα πολύτιμα αντικείμενα, όπως ένα ιερό Ευαγγέλιο και έναν σταυρό, δώρα των Μεγαλοκομνηνών. Αργότερα, ευνοϊκές πολιτικές συγκυρίες επέτρεψαν την επιστροφή στην Ελλάδα των πολύτιμων αυτών κειμηλίων. Συγκεκριμένα το 1931, στο πλαίσιο των ειρηνευτικών προσεγγίσεων Ελλάδας – Τουρκίας από τους Βενιζέλο και Ινονού, δόθηκε η σχετική άδεια και ο ιερομόναχος Αμβρόσιος μετέβη στην ερειπωμένη πλέον μονή, ξέθαψε τα ιερά κειμήλια και τα μετέφερε με συγκίνηση στην Ελλάδα.
Η αγία εικόνα τοποθετήθηκε αρχικά στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών και το 1951 με τη δημιουργία του Προσκυνήματος «Παναγία Σουελά» παρελήφθη από τον ιατρό Φίλωνα Κτενίδη και μετεφέρθη στον χώρο του ιδρύματος κοντά στο χωριό Καστανιά του Βερμίου. Από το 1966 το Προσκύνημα της Παναγίας Σουμελά, διά σχετικού Διατάγματος αποτελεί Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου και υπάγεται στην εποπτεία του υπουργείου Παιδείας. Εκτοτε, η ιστορική εικόνα της Παναγίας αποτελεί πόλο έλξης όχι μόνο για τον απανταχού Ποντιακό Ελληνισμό αλλά και για όλους τους Ελληνες, οι οποίοι, ειδικά τις μέρες του Αυγούστου, κλίνουμε ευλαβικά το γόνυ στη Χάρη Της.
- Εκατονταπυλιανή
Η Καταπολιανή, δηλαδή η εκκλησία που βρίσκεται «κατά την πόλιν», και επί το λογιότερον η «Εκατονταπυλιανή», είναι από τα σπουδαιότερα παλαιοχριστιανικά μνημεία που έχουν σωθεί (6ος αιώνας) στον ελλαδικό χώρο. Κατά την παράδοση, χτίστηκε από τον Ιγνάτιο, μαθητή των Ανθεμίου και Ισιδώρου, αρχιτεκτόνων της Αγίας Σοφίας, σε θεμέλια παλαιότερου ναού που χτίστηκε από τον Μέγα Κωνσταντίνο προς εκπλήρωσιν τάματος της μητέρας του, αγίας Ελένης.
Ολόκληρο το κτιριακό συγκρότημα της Εκατονταπυλιανής περιλαμβάνει τον κυριώνυμο ναό της Θεοτόκου με τα εσωτερικά παρεκκλήσια των Αγίων Αναργύρων, του Αγίου Φιλίππου και της Οσίας Θεοκτίστης από τη Λέσβο (που έζησε εκεί τον 9ο αιώνα), και, εκτός του ναού, τη βασιλική του Αγίου Νικολάου, τον ναό της Αγίας Θεοδοσίας, το παρεκκλήσιο του Αγίου Δημητρίου, το ιδιαίτερο κτίσμα του Βαπτιστηρίου και τα γύρω κελιά, τα οποία λειτουργούν και ως περιτείχισμα, προστατεύοντας όλο το συγκρότημα.
Στο τέμπλο του κυρίως ναού βρίσκεται αποθησαυρισμένη η εφέστια θαυματουργική εικόνα της Παναγίας, η οποία είναι έργο του 17ου αιώνα. Επίσης, εντυπωσιακό είναι το θαυμάσιο μαρμάρινο Κιβώριο της Αγίας Τραπέζης, με κίονες κορινθιακού ρυθμού, καθώς και το μαρμάρινο Σύνθρονο που δεσπόζει του χώρου του Ιερού Βήματος.
- Παναγία στην Αγιάσο της Λέσβου
Πρόκειται για μία ιστορική εικόνα της Παναγίας, που ανάγεται στα χρόνια της Εικονομαχίας (8ος αιώνας). Η εικόνα αυτή συνδέεται με κάποιον Αγάθωνα, που ήταν αξιωματούχος του εικονομάχου αυτοκράτορα Λέοντος Γ ́ του Ισαύρου. Επειδή ο Αγάθων ήταν εικονόφιλος, έπεσε σε δυσμένεια και κατέφυγε στην Παλαιστίνη. Από εκεί, έχοντας μαζί του την εικόνα της Παναγίας, πήγε στη Λέσβο, όταν έμαθε ότι στο νησί είχε εξοριστεί η εικονόφιλη αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία. Το μέρος όπου έμενε, μία δασωμένη και έρημη περιοχή, γρήγορα έγινε πόλος έλξης για όσους έρχονταν από παντού για να προσκυνήσουν την εικόνα της Θεοτόκου του Αγάθωνος, η οποία έφερε την επιγραφή «Η Αγία Σιών». Οι πιστοί έλεγαν «πάμε στην Αγία Σιών» και έτσι χάριν συντομίας προέκυψε το όνομα «Αγιάσος». Συν τω χρόνω χτίστηκαν ναός και κτίσματα και έτσι δημιουργήθηκε η πόλη της Αγιάσου.
Γύρω στο 1170, επί αυτοκράτορος Μανουήλ Α ́ του Κομνηνού, χτίστηκε μεγάλος ναός δίπλα στον τάφο του Αγάθωνος, για να χτιστεί μεγαλύτερος το 1815, ο οποίος υπάρχει μέχρι σήμερα. Με επίκεντρο, λοιπόν, τον ναό αυτόν και την ιστορική εικόνα της Παναγίας, τελείται μεγάλη πανήγυρη κάθε Δεκαπενταύγουστο. Ο χώρος, όμως, κατακλύζεται από πιστούς από την 1η Αυγούστου, οι οποίοι «δεκαπεντίζουν» ή κάνουν «δεκαπεντάρι», μένουν εκεί δηλαδή για 15 ημέρες, συμμετέχοντας στις ιερές τελετουργίες των ημερών τιμώντας την Κυρία Θεοτόκο.
- Μεγαλόχαρη Τήνου
Αποτελεί το μεγαλύτερο θεομητορικό προσκύνημα στην Ελλάδα. Για την Τήνο θα μπορούσαμε να παραφράσουμε το γνωστό εδάφιο από τους Ψαλμούς «Εξελέξατο Κύριος την Σιών, ηρετίσατο αυτήν εις κατοικίαν εαυτού», αφού η Παναγία «εξέλεξε» το εν λόγω νησί για να το καταστήσει ενδιαίτημά της και χώρο ελέους και χάριτος. Επιπλέον, το Ιερό Προσκύνημα και η Θαυματουργική Εικόνα της Παναγίας συνδέονται άμεσα με τον Αγώνα του Εθνους το 1821, αφού το ίδιο έτος εμφανίστηκε η ίδια η Θεοτόκος Μαρία αρχικά στον γέρο Μιχαήλ Πολυζώη και, ακολούθως, στην ενάρετη μοναχή Πελαγία και της υπέδειξε πού πρέπει να σκάψουν για να βρουν την ιερή της εικόνα. Εντρομη η μοναχή Πελαγία ρώτησε την Κυρία Θεοτόκο: «Και ποια είσαι, κυρία, που με διατάζεις αυτά;» Η Παναγία αμέσως είπε τα γνωστά λόγια; «Ευαγγελίζου γη χαράν μεγάλην». Τότε η Πελαγία συμπλήρωσε: «Αινείτε ουρανοί Θεού την δόξαν!» Ακολούθησαν ανασκαφές. Στις 30 Ιανουαρίου 1823 ανακαλύφθηκε η αγία εικόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και, στη συνέχεια, χτίστηκε ο σημερινός μεγαλοπρεπής ναός, το πρώτο οικοδόμημα του νεότερου Ελληνισμού, «μνημείον ανεγερθέν υπό την κλαγγήν των όπλων», φράση που αποτελεί ιστορικό και λογοτεχνικό χαρακτηρισμό για το πώς το μνημείο αυτό γεννήθηκε συμβολικά μαζί με το νεότερο ελληνικό κράτος μέσα στον θόρυβο και τον κίνδυνο του πολέμου για την παλιγγενεσία των Ελλήνων.
Ετσι η εύρεση της αγίας εικόνας θεωρήθηκε μήνυμα από τον Ουρανό, που φανέρωνε τη λύτρωση του έθνους. Μεγάλωσε, επομένως, ο ενθουσιασμός των εξεγερμένων Ελλήνων, πολλοί από τους οποίους έσπευσαν να προσκυνήσουν για να λάβουν δύναμη, όπως ο Κανάρης, ο Μιαούλης, ο Κολοκοτρώνης, ο Νικηταράς και άλλοι αγωνιστές.
