Προσφάτως ο υπουργός Υγείας Αδωνις Γεωργιάδης αναφέρθηκε στον σχηματισμό της φάλαγγας. Με το γνωστό του πάθος και κοιτώντας προς τον Αντώνη Σαμαρά, τόνισε το αρραγές του στρατιωτικού αυτού σχηματισμού. Ουδείς, δήλωσε, δύναται να διασπάσει τις γραμμές της φάλαγγας άλλως όλος ο σχηματισμός τίθεται σε κίνδυνο.
- Από τον Ευάγγελο Μενενάκο*
Ας παραβλέψουμε το γεγονός πως η ίδια η «παράταξη» -για την ακρίβεια το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας- διέγραψε τον Αντώνη Σαμαρά, πρώην πρωθυπουργό, που το ατόπημα του ήταν να εκφράσει τις ανησυχίες του για τις αστοχίες της κυβέρνησης, με ιδιαίτερη έμφαση στην εξωτερική πολιτική. Καμία φάλαγγα δεν διέσπασε ο Αντώνης Σαμαράς, καμία ασπίδα όπλων δεν έριξε αφήνοντας εκτεθειμένο τον εξ αριστερών του οπλίτη.
Σε κάποια άλλη περίπτωση θα έβλεπα με ιδιαίτερη συμπάθεια μία τέτοια ιστορική αναφορά, δυστυχώς όμως οι σημερινές συνθήκες που κυριαρχούν στην πατρίδα μας δεν αφήνουν περιθώριο για αθώες αναγνώσεις. Στην πράξη, δεν υπήρχε πιο άστοχο παράδειγμα που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει ο αντιπρόεδρος του κυβερνώντος κόμματος και υπουργός Υγείας.
Του διαφεύγει πως η φάλαγγα, αποκλειστικά ελληνικό δημιούργημα, ξεκίνησε μεν ως στρατιωτικός σχηματισμός, αλλά σε διάστημα περίπου δύο αιώνων οδήγησε σε συγκλονιστικές -κοσμογονικές κυριολεκτικά- πολιτικές εξελίξεις. Δεν υπάρχει επιστήμονας κοινωνικών επιστημών που να μην αναγνωρίζει στη φάλαγγα την απαρχή της Δημοκρατίας.
Στα ομηρικά έπη δεν αναγνωρίζεται ο σχηματισμός αυτός. Στην αφήγηση κυριαρχούν οι επώνυμοι αριστοκράτες της εποχής που επιδίδονταν σε μία τελετουργική μάχη, στην οποία προηγούνταν πολλές φορές ανταλλαγές προσβολών, αλλά και κατέληγαν στην ανταλλαγή δώρων και φιλοφρονήσεων. Δεν θα ήταν άστοχο να πούμε πως οι προσωπικότητες αυτές ήταν εξόχως εγωκεντρικές, ενώ το υπόλοιπο στράτευμα σε μία άτακτη διάταξη απλώς τους πλαισίωνε και επικουρούσε στο αφήγημα της ηρωικής τους εποποιίας.
Φονική μηχανή
Στους επόμενους αιώνες, ωστόσο, οι αγρότες με μικρό κλήρο ήταν σε θέση από το μέσο εισόδημά τους να εξασφαλίσουν την αγορά του οπλισμού τους, δηλαδή της ασπίδας, περικνημίδων και κράνους. Οι μικροί αυτοί ακτήμονες προκειμένου να λύσουν οριστικά, δηλαδή με αποφασιστική μάχη και όχι τελετουργική, τα προβλήματά τους με τις γειτονικές πόλεις συνετάχθησαν ο ένας δίπλα στον άλλον σε σχηματισμό στρατιωτικής φάλαγγας, δημιουργώντας όχι μόνο την πιο αποτελεσματική και φονική μηχανή των κλασικών χρόνων αλλά περιφρουρώντας και επεκτείνοντας την Πόλη-Κράτος.
Ηταν τέτοια η φύση της φάλαγγας που δημιούργησε το αίσθημα της κοινής ευθύνης, της συντροφικότητας και βεβαίως της διεκδίκησης περισσότερων πολιτικών δικαιωμάτων. Κατά κανόνα οι αριστοκράτες, έφιπποι, παραγκωνίστηκαν στρατιωτικά και η πολιτική τους εξουσία σταδιακά εκμηδενίστηκε.
Η αμοιβαία εξάρτηση των φερόντων την ασπίδα -όπλον-, δηλαδή των οπλιτών, η πυκνή διάταξή τους, ο «ωθισμός» των πίσω γραμμών με την ισχυρή ώθηση του όπλου στην πλάτη του οπλίτη της πρώτης γραμμής, ο κοινός σκοπός, η αγωνία του θανάτου, η προσδοκία της νίκης, όλα αυτά οδήγησαν στη διεκδίκηση αντίστοιχου δημόσιου λόγου, δικαιωμάτων και ισονομίας σε βάρος της αριστοκρατίας.
Εάν κάποιος αναλογιστεί όλα τα παραπάνω, συνειδητοποιεί πόσο άστοχη ήταν η επιχειρηματολογία του υπουργού Υγείας. Δεν μπορεί κάποιος να μη σκεφτεί την κατάσταση στην οποία βρίσκεται σήμερα ο αγρότης με τον μικρό κλήρο που αποτέλεσε τη βάση του στρατιωτικού και ακολούθως του πολιτικού σχηματισμού της φάλαγγας.
Διασταλτικά η σύγκριση περιλαμβάνει τη μικρομεσαία τάξη, αυτή που κατά αντιστοιχία με την κλασική εποχή θα ήταν σε θέση να αγοράσει τον οπλισμό της και ο κάθε πολίτης/οπλίτης να σταθεί δίπλα στον άλλον με κοινό αίσθημα καθήκοντος. Θα έπρεπε κάποιος να υπενθυμίσει στον κύριο Γεωργιάδη πως, όσους δείκτες κι αν επικαλείται η κυβέρνησή του, η πραγματική σύγκλιση είναι ανύπαρκτη, με τη χώρα μας να διολισθαίνει στην αγοραστική δύναμη, μαζί με τη Βουλγαρία, στην τελευταία θέση της Ευρώπης.
Αλλά αφού ασχολούμαστε με την κλασική εποχή αξίζει να αναφερθούμε και στην τριήρη για τους ίδιους ακριβώς λόγους. Η απόδοση πολιτικών δικαιωμάτων λόγω στρατιωτικών αναγκών βρίσκει ίσως την τελεία έκφρασή της στις τριήρεις και συγκεκριμένα στους κωπηλάτες. Εάν η φάλαγγα εκπροσωπούσε τους μικρομεσαίους, η τριήρης παρίστανε την πλήρη διαστρωμάτωση της αθηναϊκής κοινωνίας.
Η τριήρης διαμορφώνει την αρχικά εκλεκτική δημοκρατία «εχόντων» της φάλαγγας σε μία πιο συμπεριληπτική, αυτή των εκατόν εβδομήντα κωπηλατών προερχόμενων απ’ τα πιο φτωχά στρώματα, δώδεκα πεζοναυτών οπλιτών μικρομεσαίας τάξης, κάποιων εξειδικευμένων πολιτών, τριών αξιωματικών και, βεβαίως, του εύπορου τριήραρχου.
Θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να επιχειρούσε ο κύριος Γεωργιάδης να κάνει τις συγκρίσεις που αναλογούν με τη σημερινή κατάσταση της ελληνικής κοινωνίας. Βλέπει μία τέτοια αντίστοιχη διαστρωμάτωση; Πιστεύει πως υπάρχει μία τέτοια ιεραρχική δομή με κοινή αίσθηση καθήκοντος;
Αποχή
Στη σημερινή εποχή δεν χρειάζεται να αγοράζει κάποιος τον οπλισμό του ή να κωπηλατεί για να έχει πολιτικά δικαιώματα. Ο αντίστοιχος τριήραρχος, τώρα κυβερνήτης φρεγάτας, δεν υποχρεούται στην οικονομική συντήρηση του πολεμικού πλοίου για πολλούς μήνες τον χρόνο. Ως εκ τούτου, σήμερα φαίνεται αδύνατη η αποτίμηση της έκπτωσης των δημοκρατικών θεσμών και της διάρρηξης του κοινωνικού συμβολαίου. Υπάρχει όμως μία παράμετρος που δεν επιδέχεται καμιά αμφισβήτηση. Είναι παράμετρος μαθηματική, στατιστική. Πρόκειται για την αποχή.
Εάν ο κύριος Γεωργιάδης παραπέμπει σε φάλαγγα, εμείς οφείλουμε να του μάθουμε πως την παράταξή της έχει προ πολλού διαρρήξει η κυβέρνησή του: το ποσοστό αποχής στις εκλογές του 2023 ήταν το μεγαλύτερο στη μεταπολίτευση, φτάνοντας το 46%. Στις ευρωεκλογές του 2024 το ποσοστό έφτασε το 59%.
Επιπροσθέτως, να του υπενθυμίσουμε πως για πρώτη φορά η άλλοτε συντηρητική Νέα Δημοκρατία έδιωξε στα δεξιά της το εκρηκτικό και ανομοιογενές 20%. Οποιος μιλάει για διασπάσεις οφείλει να σκύψει με την ντροπή που του αναλογεί στην απαξίωση του πολιτικού συστήματος και στον διαμελισμό της Συντηρητικής Παράταξης. Η φάλαγγα έχει όντως διασπαστεί, αλλά όχι από τον πρώην πρωθυπουργό Αντώνη Σαμαρά.
*Καθηγητής Χειρουργικής ΕΚΠΑ
