Τρεις έγκριτοι αναλυτές εξηγούν γιατί αυτή τη φορά η στάση της κυβέρνησης είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη
Οι αναφορές, οι θριαμβολογίες και οι έμμεσες απειλές από την Αγκυρα δεν λένε να σταματήσουν τις τελευταίες ημέρες. Ο λόγος απλός. Η τουρκική Μεγάλη Εθνοσυνέλευση ετοιμάζεται να ψηφίσει έναν νόμο που δεν έχει προηγούμενο στα ελληνοτουρκικά χρονικά. Δεν πρόκειται για ακόμα μία δήλωση, για ακόμα μία διπλωματική νότα ή για ακόμα έναν χάρτη που κυκλοφόρησε.
Πρόκειται για νομοθέτημα που -σύμφωνα με όσα μέχρι στιγμής περιχαρείς ανακοινώνουν υποστηρικτές του Ταγίπ Ερντογάν στη γείτονα- συμπυκνώνει σε ένα κείμενο τριάντα χρόνια αναθεωρητικών διεκδικήσεων. Από το casus belli του 1995 έως τη «Γαλάζια Πατρίδα», από το τουρκολιβυκό μνημόνιο έως τις «Θάλασσες Ειδικού Καθεστώτος», που θα κηρύσσει μονομερώς η Αγκυρα όπου και όποτε κρίνει. Κάθε οικονομική, επιστημονική και περιβαλλοντική δραστηριότητα στο Αιγαίο και στην ανατολική Μεσόγειο θα χρειάζεται, σύμφωνα με τον νόμο, την άδεια της Αγκυρας.
Καμία παρερμηνεία
Η συνέντευξη Τύπου που οργάνωσε χθες το Εθνικό Κέντρο Ερευνών Ναυτικού Δικαίου του Πανεπιστημίου Αγκυρας (DEHUKAM) -ο ίδιος φορέας που χαράσσει τους τουρκικούς θαλάσσιους χάρτες- άφησε λίγα περιθώρια παρερμηνείας. Ο διευθυντής του DEHUKAM Μουσταφά Μπάσκαρα δήλωσε ρητά ότι «η “ Γαλάζια Πατρίδα” είναι όπου φτάνει ένα πλοίο που φέρει την τουρκική σημαία». Ο αναπληρωτής πρόεδρος του Συμβουλίου Ασφάλειας και Εξωτερικής Πολιτικής της τουρκικής προεδρίας, Τσαγρί Ερχάν, έκλεισε τη συνέντευξη με αιχμή κατά της Αθήνας: «Κάποιες χώρες μπορεί να πιστεύουν ότι ο κόσμος τούς ανήκει. Δεν μας απασχολεί για τι ανησυχούν».
Σύμφωνα με τις τοποθετήσεις των αξιωματούχων, ο νόμος προβλέπει ότι πέραν των 6 ναυτικών μιλίων παρέχεται στον πρόεδρο εξουσία να ανακηρύσσει ευρύτερα χωρικά ύδατα, ωστόσο στο Αιγαίο εξακολουθεί να ισχύει το casus belli του 1995 έναντι της Αθήνας. Κι όμως, η απάντηση από την ελληνική πλευρά ήταν η ίδια που έχει δοθεί σε κάθε προηγούμενη τουρκική κίνηση. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης δήλωσε κατά την ενημέρωση των πολιτικών συντακτών: «Κάθε μονομερής ενέργεια, η οποία συντελείται με εθνική νομοθεσία, είναι προφανές ότι δεν έχει απολύτως καμία αξία από άποψη Διεθνούς Δικαίου. Απευθύνεται μόνο στο εσωτερικό κάθε χώρας. Με λίγα λόγια, για εσωτερική κατανάλωση».
Και κατέληξε: «Η ελληνική κυβέρνηση παραμένει συνεπής στον δρόμο του Διεθνούς Δικαίου και των σχέσεων καλής γειτονίας. Οι δικές μας κινήσεις δεν ετεροκαθορίζονται από κινήσεις άλλων χωρών». Αναμάσησε τα ίδια. Θα περίμενε κανείς ότι έπειτα από χρόνια τουρκολιβυκού μνημονίου, που μετέφερε τις τουρκικές προκλήσεις από το ανατολικό Αιγαίο νοτίως της Κρήτης και ανάμεσα σε Κρήτη και Κάσο, η ελληνική πλευρά θα είχε κατανοήσει ότι η τουρκική επιθετικότητα δεν αναχαιτίζεται με παρατηρήσεις περί Διεθνούς Δικαίου. Αυτές έχουν ολοένα μικρότερη βαρύτητα στον σύγχρονο κόσμο, όπως τουλάχιστον διαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια.
Ταυτόχρονα δε παρουσιάζεται ο ισχυρισμός, σωστός εν μέρει, ότι η ελληνική Πολιτεία δεν μπορεί να αντιδράσει σε κάτι που ακόμη δεν έχει δει επισήμως, αλλά μόνο μέσω δημοσιογραφικών αναφορών. Θα μπορούσε βεβαίως κανείς να πει ότι θα μπορούσε με τον ίδιο τρόπο να εκφράσει και αυτή τη θέση της. Τρεις από τους πιο έγκριτους αναλυτές της χώρας εξηγούν στη «δημοκρατία» γιατί αυτή τη φορά η στάση αυτή είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη.
Γ. Μενεσιάν: «Θέλουν να νομιμοποιήσουν ό,τι ήδη κάνουν»
Ο Γιώργος Μενεσιάν είναι διεθνολόγος, ερευνητής και αναλυτής με εξειδίκευση σε θέματα Μέσης Ανατολής και Καυκάσου, επικεφαλής της Ομάδας Μέσης Ανατολής του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων (ΙΔΙΣ) και ερευνητής στο Washington Institute for Defence & Security. Μιλώντας στη «δημοκρατία», υπενθυμίζει ότι η Τουρκία ανέκαθεν εργαζόταν με αυτή τη στρατηγική: «Είτε με ανακοινώσεις στα Ηνωμένα Εθνη είτε με διαπραγματεύσεις για οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών με άλλα κράτη. Με τη Λιβύη το κατάφερε, με τον Μόρσι της Αιγύπτου προσπάθησε. Η στρατηγική της ήταν αυτή ανέκαθεν».
Οι παραβιάσεις, εξηγεί ο Μενεσιάν, δεν είναι καινούργιες και δεν έχουν σταματήσει το προηγούμενο διάστημα. Τούρκοι ψαράδες εμφανίζονται ήδη σε ελληνικά ύδατα έξω από τα Κύθηρα, σε περιοχές χωρίς καμία σχέση ούτε με τη «Γαλάζια Πατρίδα» ούτε με το τουρκολιβυκό μνημόνιο. «Οι παραβιάσεις -ούτως ή άλλως- υπάρχουν. Θέλουν να τις χρησιμοποιήσουν, θέλουν με κάθε τρόπο να τις νομιμοποιήσουν» λέει στη «δημοκρατία». Από τη στιγμή που εντάσσονται σε νομοθετικό πλαίσιο, η Τουρκία θα μπορεί να επικαλείται εσωτερικό δίκαιο για να δικαιολογεί κάθε κίνηση – «κάνει τα πάντα για να μπορεί να το χρησιμοποιήσει, να το νομιμοποιήσει και να πει ότι ό,τι κάνω από εδώ και πέρα είναι νόμιμο».
Το timing, όμως τονίζει επιπρόσθετα, δεν είναι τυχαίο. Το νομοσχέδιο ξεδιπλώνεται τις ημέρες που η Αθήνα στέλνει τον υπουργό Εξωτερικών στην Τρίπολη για συνομιλίες με την αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Λιβύης για τις θαλάσσιες ζώνες – κίνηση που, αν ευδοκιμήσει, θα ακυρώνει ουσιαστικά το τουρκολιβυκό μνημόνιο. «Δεν είναι τυχαίο που ανακοινώνεται όταν η Ελλάδα στέλνει τον υπουργό Εξωτερικών στην Τρίπολη. Αν μπουν σε συνομιλίες, είναι σαν να ακυρώνεται το τουρκολιβυκό μνημόνιο» σημειώνει χαρακτηριστικά. Και προσθέτει ότι οι κεμαλικοί, αυτοί που κατηγορούν τον Ερντογάν ότι «χάρισε» στην Ελλάδα 156 νησιά και νησίδες, δεν θα αποσύρουν τον νόμο σε περίπτωση αλλαγής ηγεσίας: «Ο,τι έκανε με τις γκρίζες ζώνες μετά τα Ιμια, προσπαθεί να κάνει τώρα, χωρίς όμως ένα θερμό επεισόδιο με νεκρούς».
Κ. Λουκόπουλος: «Κανονικοποίηση της μη κανονικότητας»
Ο Κωνσταντίνος Λουκόπουλος είναι αντιστράτηγος ε.α. και γεωστρατηγικός αναλυτής, ιδρυτικό μέλος του Ινστιτούτου Μεσογειακής Γεωστρατηγικής και Ασφάλειας και αναλυτής-εμπειρογνώμων στο αμερικανικό International Security and Strategy Group. Οπως εξηγεί στη «δημοκρατία», η κίνηση αυτή της Τουρκίας αποτελεί μέρος ενός πολύ τυπικού σχεδιασμού: «Σκέφτονται από τα θέματα δικαιοδοσιών έως και την επιβολή στην πράξη των διεκδικήσεών τους. Αφού πάντα προχωρούν έτσι, κάποια στιγμή θα προσπαθήσουν να το κατεβάσουν στο πεδίο – είτε με κάποιους αλιείς που θα βγάλουν είτε με κάποιες άλλες ενέργειες».
Και τότε, προβλέπει, η ελληνική πλευρά θα αντιδράσει με τον γνωστό τρόπο: «Θα πουν ακόμα μια πρόκληση, δεν είναι και τίποτα πάρα πολύ σοβαρό». Αυτό, όπως λέει ο Λουκόπουλος στη «δημοκρατία», είναι η ουσία της τουρκικής στρατηγικής: «Κανονικοποίηση της μη κανονικότητας σε μια άλλη πίστα, χωρίς προς το παρόν στρατιωτικά μέσα». Η ποιοτική αλλαγή που φέρνει ο νόμος είναι ακριβώς αυτή: «Νόμος θα είναι και θα πει: κοιτάξτε, εμείς έχουμε νόμο και όλες οι ενέργειές μας πηγάζουν από αυτόν. Θέλει να βασίσει νομικά τις όποιες διεκδικήσεις έχει. Αυτό είναι το θέμα».
Η Ελλάδα, τονίζει ο κ. Λουκόπουλος, πρέπει να είναι έτοιμη να απαντήσει. Να απαντήσει όχι μόνο ξεκαθαρίζοντας ότι δεν επηρεαζόμαστε από οποιαδήποτε πράξη εσωτερικού δικαίου της Τουρκίας, αλλά και υποστηρίζοντας στην πράξη τους ισχυρισμούς της. Ακόμα και με στρατιωτικά μέσα, αν χρειαστεί.
Ι. Μάζης: «Αν δεν το κάνουμε τώρα, θα τρέχουμε να αντιδρούμε μέσα στο πλαίσιο που θα έχουν ορίσει εκείνοι»
Ο Ιωάννης Μάζης είναι ομότιμος καθηγητής Οικονομικής Γεωγραφίας και Γεωπολιτικής Θεωρίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, θεωρούμενος και ο «πατέρας» της ελληνικής γεωπολιτικής. Μιλώντας στη «δημοκρατία», θέτει το ζήτημα από την αρχή, χωρίς περιστροφές. Σύμφωνα με τον κ. Μάζη, οι Τούρκοι ιστορικά εννοούν τις εξαγγελίες τους μέχρι ένα συγκεκριμένο σημείο: «Μέχρι το σημείο της θερμής συγκρούσεως εκεί αφίστανται, διότι αντιλαμβάνονται ότι δεν είναι δόκιμο γι’ αυτούς να συγκρουστούν με ένα οργανωμένο αμυντικά κράτος εντός της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, το οποίο είναι κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης». Σταματούν ακριβώς εκεί που χρειάζεται, για να παρεμποδίσουν κάθε θετική κίνηση της Αθήνας.
Τα παραδείγματα, όπως τα απαριθμεί ο Μάζης στη «δημοκρατία», είναι σαφή. Πρώτα η Κάσος: οι τουρκικές μονάδες εξανάγκασαν την ελληνική πλευρά να μην ολοκληρώσει την πόντιση του ενεργειακού καλωδίου που θα συνέδεε την Ελλάδα με την υπόλοιπη Ευρώπη. Η Ελλάδα υποχώρησε, παραχωρώντας εθνικά δικαιώματα. Μετά η υποβολή στο Γραφείο Ωκεανών και Θαλασσών του ΟΗΕ τόσο του σχεδίου της «Γαλάζιας Πατρίδας» όσο και του πολιτικού μνημονίου, δουλεύοντας συστηματικά, επιμένοντας στο να πείσουν τη διεθνή κοινότητα για δικαιώματα που ισχυρίζονται ότι έχουν στο Αιγαίο και στην ανατολική Μεσόγειο. «Αυτό τους κάνει να πιστεύουν ότι θα συνεχίσουμε στο ίδιο μοτίβο» λέει ο κ. Μάζης. «Και βεβαίως με αυτού του είδους την εξέλιξη θα κατοχυρώσουν ένα είδος χρησικτησίας, το οποίο θα μπορούν να επικαλούνται σε οποιαδήποτε διμερή συμφωνία».
Η Τουρκία, εξηγεί ο κ. Μάζης, δεν θέλει νομική ρύθμιση μέσω του Δικαίου της Θάλασσας, γιατί γνωρίζει ότι αυτό προβλέπει τα ίδια δικαιώματα για βράχους και νησίδες με τα χερσαία παράκτια τμήματα και ότι η υφαλοκρηπίδα ελληνικού κράτους ισχύει ipso facto et ab initio εξαρχής, χωρίς καμία διαπραγμάτευση. «Δεν θέλουν νομική ρύθμιση γιατί η νομική ρύθμιση μέσω του Δικαίου της Θάλασσας προβλέπει τα ίδια δικαιώματα για τους βράχους και τις νησίδες με τα χερσαία παράκτια τμήματα σε ό,τι αφορά την αποκλειστική οικονομική ζώνη» λέει στη «δημοκρατία». Θέλουν πολιτική διαφορά, όχι νομική – γιατί στη νομική χάνουν.
Και εδώ ο κ. Μάζης εισάγει ένα επιχείρημα που η ελληνική κυβέρνηση αποφεύγει συστηματικά να θίξει. Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει το Δίκαιο της Θάλασσας και επικαλείται αυτό για να αποφύγει το ITLOS. Στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ΔΔΧ) όμως μπορεί να παραστεί στο πλαίσιο συνυποσχετικού. Οπως επισημαίνει ο κ. Μάζης, το Ισραήλ -που επίσης δεν έχει υπογράψει το Δίκαιο της Θάλασσας- εφάρμοσε τον κανόνα της μέσης γραμμής ατύπως, ως εθιμικό δίκαιο, όταν όρισε την αποκλειστική οικονομική ζώνη και την υφαλοκρηπίδα του με την Κύπρο χωρίς να πάει καν σε δικαστήριο. «Το εθιμικό δίκαιο ισχύει ούτως ή άλλως, από τη στιγμή που η σύμβαση UNCLOS έχει υπογραφεί από 171 κράτη και την Ευρωπαϊκή Ενωση» λέει χαρακτηριστικά.
Ερώτημα
Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, όπως το θέτει ο ίδιος στη «δημοκρατία», δεν είναι νομικό – είναι πολιτικό. Ακόμα και αν οι Τούρκοι δεν θέλουν να οδηγηθούν σε διεθνές δικαστήριο, ο νόμος που ψηφίζεται αλλάζει κάτι άμεσα: «Από τη στιγμή που αυτός ο νόμος θα ψηφιστεί, θα πρέπει η Ελλάδα να κάνει κάθε μέρα κινήσεις για να δείξει ότι δεν τον λαμβάνει υπόψη». Αντί γι’ αυτό, υπάρχει μια κίνηση που θα αντιστρέψει τους ρόλους εντελώς.
Η λύση, κατά τον κ. Μάζη, είναι μία: άμεση επέκταση των χωρικών υδάτων από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια. Πράξη μονομερώς ασκούμενη, πλήρως συμβατή με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, που δεν αντιβαίνει σε κανένα νομοθετικό πλαίσιο. «Αν δεν το κάνουμε τώρα, θα είμαστε αναγκασμένοι μετά την ψήφιση του νομοθετήματος να προβαίνουμε σε παραχωρήσεις εντός αυτού, το οποίο δεν έχει καμία διεθνή ισχύ, αλλά οι Τούρκοι θα θεωρήσουν τον εαυτό τους υποχρεωμένο να το υπερασπιστούν» λέει στη «δημοκρατία».
Αν η Ελλάδα επεκτείνει τώρα, η Τουρκία θα βρεθεί να τρέχει να αμφισβητήσει χωρίς νομικό έρεισμα, «θα είναι εκείνοι που θα εμφανίζονται αδύναμοι» λέει ο κ. Μάζης. Αν δεν επεκτείνει, θα βρεθεί να αντιδρά κάθε μέρα μέσα στο πλαίσιο που θα έχει ορίσει η Αγκυρα. Το ίδιο ακριβώς, καταλήγει, συνέβη με το casus belli – επί χρόνια χρησιμοποιείται για να εμποδίσει τη χώρα να ασκήσει τα νόμιμα δικαιώματά της. Τώρα ο νέος νόμος μετατρέπει τη διαφορά από διπλωματική σε νομική για την Τουρκία.