Η αιώνια Οδύσσεια του ποντιακού ελληνισμού. Οι εξορίες και η αναγέννηση από τις στάχτες. Οι χθεσινοί χτίστες πόλεων στις στέπες της Ασίας, σημερινοί πρέσβεις του ελληνικού πολιτισμού.
Γράφει ο Σπάρτακος Τανασίδης
Η Κεντρική Ασία είναι μια αχανής γεωγραφική έκταση, η οποία για αιώνες κατοικήθηκε από νομαδικά φύλα που μετακινούνταν συνεχώς μεταξύ των αλπικών οροσειρών, οροπεδίων, στεπών και ερήμων. Από εκεί περνούσε και ο Δρόμος του Μεταξιού. Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, στην περιοχή ιδρύθηκαν πέντε κράτη, τα οποία αντιστοιχούν σε ομώνυμες Σοβιετικές Δημοκρατίες: το Καζακστάν, το Ουζμπεκιστάν, το Τουρκμενιστάν, το Τατζικιστάν και το Κιργιστάν.
Στις χώρες αυτές, εκτός των εντόπιων λαών, κατοικούν μειονότητες από την Μικρά Ασία, την Ουκρανία και τον Καύκασο. Μεταξύ αυτών υπάρχει και η ελληνική μειονότητα. Πως όμως βρέθηκαν οι Έλληνες εκεί;
Οι πρώτοι Έλληνες εμφανίζονται στην Κεντρική Ασία ως οικονομικοί μετανάστες από τον Πόντο στα τέλη του 19ου αιώνα.
Το 1895 στο Ιρκούτσκ της Σιβηρίας εντοπίζονται 1.500 Σανταίοι, οι οποίοι εργάζονταν στην κατασκευή του Υπερσιβηρικού σιδηρόδρομου. Στις αρχές του 20ού αιώνα Πόντιοι Έλληνες εντοπίζονται στην Τασκένδη του Ουζμπεκιστάν, όπου έχουν το μονοπώλιο του ψωμιού. Την ίδια περίοδο, και στην Κοκάντ ασχολούνται επίσης με την αρτοποιία.
Ελληνικό κοιμητήριο στο Κοκάντ του Ουζμπεκιστάν. Διακρίνονται οι τάφοι της οικογένειας Σιαμίδη. (πηγή: Β. Αγτζίδη, Ποντιακός Ελληνισμός. Από τη Γενοκτονία και το Σταλινισμό στην Περεστρόικα, εκδ. Αφοί Κυριακίδη, 1991)
Εξόριστοι Ρωμιοί στο Καζακστάν (πηγή: Β. Αγτζίδη, Ποντιακός Ελληνισμός. Από τη Γενοκτονία και το Σταλινισμό στην Περεστρόικα, εκδ. Αφοί Κυριακίδη, 1991)
Ταυτόχρονα στο Τουρκμενιστάν η οικογένεια Μανταλάκα από την Προύσα λειτουργεί εργοστάσιο μεταξουργίας, με Έλληνες υπαλλήλους. Στο Ασχαμπάντ –την πρωτεύουσα– υπήρχε μικρή κοινότητα Ελλήνων Τραπεζουντίων, περί τα 100 άτομα· διατηρούσαν ελληνικό σχολείο μέχρι τη δεκαετία του 1930. Μικρή ελληνική κοινότητα υπήρχε και στην πόλη Τσιτά, στα ανατολικά σύνορα της Μογγολίας.
Οι περισσότεροι όμως Έλληνες βρέθηκαν στην Κεντρική Ασία ως εκτοπισμένοι κατά κύματα από τον Στάλιν. Ο πρώτος εκτοπισμός στην περιοχή έγινε το έτος 1942, ενώ η Σοβιετική Ένωση βρισκόταν σε πόλεμο με τη ναζιστική Γερμανία. Πρόκειται περί Ποντίων του Κουμπάν, οι οποίοι είχαν ελληνική υπηκοότητα και εξορίστηκαν στο Καζακστάν ενόψει της κατάληψης της περιοχής από τους Γερμανούς, «για να μην συνεργαστούν με τους εισβολείς».
Ο εκτοπισμός αυτός είναι μέχρι σήμερα ακατανόητος για τους ιστορικούς, καθώς η Ελλάδα, της οποίας υπήκοοι ήταν οι Πόντιοι αυτοί, βρισκόταν σε πόλεμο με τη Γερμανία – το δε ελληνικό κράτος τελούσε υπό γερμανική κατοχή.
Σε μία από τις πολλές μαρτυρίες που αναφέρονται στο γεγονός, αυτή του Γιάννη Καραμανίδη, τονίζεται: «[…]Την οικογένειά μου την εξόρισαν στο Βόρειο Καζαχστάν το 1942. Ήταν πολύ άσχημα εκεί, γιατί έκανε πολύ κρύο. Πολλοί πέθαναν εκεί.[…]».
Ο εξόριστος από το Σοχούμι στο Καζακστάν Κωνσταντίνος Πιπερίδης με τη θυγατέρα του Σούλα, έξω από μια νομαδική σκηνή όπου κατοικούσαν το 1951. (πηγή: Β. Αγτζίδη, Ποντιακός Ελληνισμός. Από τη Γενοκτονία και το Σταλινισμό στην Περεστρόικα, εκδ. Αφοί Κυριακίδη, 1991)
Νομαδική σκηνή με ελληνική διακόσμηση και επιγραφή «Καλώς Ήλθατε» στο πλαίσιο πολιτιστικών εκδηλώσεων του Κεντάου (πηγή: Άτλας της Ελληνικής Διασποράς, τ. 1, εκδ. Αλέξανδρος, 2001)
Μετά τη νίκη των συμμάχων επί του ναζισμού, οι εξόριστοι Έλληνες δεν επέστρεψαν στις εστίες τους στον Καύκασο. Αντί αυτού, νέο κύμα εξοριών –ακόμα μεγαλύτερο από το προηγούμενο– φέρνει 70.000 Έλληνες από την Κριμαία στο Καζακστάν και στη Σιβηρία. Ενδεικτικές των συνθηκών μετακίνησης είναι οι αναλογίες που κατέγραψε η μελέτη των Ρώσων ιστορικών: από τις 31.000 οικογένειες εκτοπισθέντων Ελλήνων στην Κιργιζία μόνον οι 5.000 είχαν στέγη, ενώ στην περιοχή Φρούνζε ένα δωμάτιο το παραχωρούσαν σε πέντε οικογένειες!
Η πολιτική του Στάλιν δεν στόχευε μόνο στην εκδίωξη του ανθρώπου αλλά και στη δίωξη της μνήμης, καθώς τα τοπωνύμια από τα οποία φεύγουν οι εξόριστοι μετονομάζονται, ώστε τα χωριά, τα ποτάμια και οι λόφοι να μην μαρτυρούν την παρουσία ελληνικής εθνικότητας, όπως και ταταρικής και γερμανικής, καθώς οι Έλληνες δεν ήταν η μόνη μειονότητα που εξορίστηκε τότε.
Έλληνες της Κριμαίας εκτοπισμένοι στο Ζντάνοφ του Ουζμπεκιστάν. Τη λύρα κρατά ο Ι. Γ. Ερτόπουλος (πηγή: Άτλας της Ελληνικής Διασποράς, τ. 1, εκδ. Αλέξανδρος, 2001)
Νέο κύμα εξόριστων από το Κουμπάν στέλνεται με τρένα στην Κεντρική Ασία το 1946. Η μαρτυρία του Π. Νικολαΐδη λέει: «[…]Τους φόρτωσαν σαν τα ζώα στα τρένα. Μέχρι να φτάσουν, οι περισσότεροι πέθαναν από τον πάγο και την πείνα. Τρεις μήνες έκαναν να φτάσουν στο Καζακστάν[…]. Για την εξορία που έγινε, οι δικοί μας δεν κατάλαβαν το λόγο. Ούτε μέχρι σήμερα ξέρουν το γιατί».
Οι πληθυσμοί αυτοί τοποθετούνταν σε ειδικές περιφραγμένες ζώνες εγκατάστασης, χωρίς άδεια απομάκρυνσης. Έπρεπε να περνούν τακτικά, σε ορισμένες ημέρες, από τα γραφεία του υπουργείου Εσωτερικών, για να δηλώσουν φυσική παρουσία – άπαντες, των βρεφών μη εξαιρουμένων.
Ποντιόπουλα γεννημένα στην εξορία. Κεντάου 1957 (πηγή: Β. Αγτζίδη, Ποντιακός Ελληνισμός. Από τη Γενοκτονία και το Σταλινισμό στην Περεστρόικα, εκδ. Αφοί Κυριακίδη, 1991]
Τυπική ελληνική κατοικία της Κεντρικής Ασίας (πηγή: Άτλας της Ελληνικής Διασποράς, τ. 1, εκδ. Αλέξανδρος, 2001)
Το 1949 νέοι εξόριστοι καταφθάνουν στην Κεντρική Ασία, αυτή τη φορά οι Πόντιοι του Καυκάσου, πάνω από 100.000 άτομα. Και εδώ την τιμητική τους είχαν οι έχοντες ελληνικά διαβατήρια. Η λαϊκή μούσα διηγείται:
Ανάθεμά σε Ρούσια, τον νόμον ντο εξέγκες.
’Σ σό Κρίμ και σ’ όλον το Καυκάς Ρωμαίον ξάι ’κ εφέκες*.
Οι συνθήκες ζωής των νεοαφιχθέντων ήταν άθλιες. Οι άνθρωποι πέθαιναν από το κρύο και από λοιμικές νόσους. Η θνησιμότητα ανερχόταν στο 20%. Αποστολή τους ήταν η ανέγερση ολόκληρων πόλεων στις κεντροασιατικές στέπες, κυριολεκτικά στη μέση του πουθενά. Οι ντόπιοι τουρκογενείς λαοί ήταν νομάδες και ακατάλληλο ανθρώπινο δυναμικό για ανάπτυξη αστικού πολιτισμού.
Έτσι οι χώρες τους χτίστηκαν από τις εξόριστες μειονότητες.
Με τα χρόνια, όσοι επιβίωσαν στάθηκαν στα πόδια τους και κατοίκησαν αξιοπρεπώς μέσα σε πόλεις τις οποίες έφτιαξαν με τα ίδια τους τα χέρια.
Έλληνες οικοδομούν την πόλη Κεντάου στο Καζακστάν. (πηγή: Άτλας της Ελληνικής Διασποράς, τ. 1, εκδ. Αλέξανδρος, 2001)
Ελληνικό χορευτικό στον εορτασμό του «ΟΧΙ» στην Άλμα Ατά το 1988 (πηγή: Άτλας της Ελληνικής Διασποράς, τ. 1, εκδ. Αλέξανδρος, 2001)
Δεν είναι λίγοι όσοι μετανάστευσαν στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1990. Ζουν και δραστηριοποιούνται εντός οργανωμένων κοινοτήτων. Ο ελληνικός πληθυσμός του Καζακστάν εκτιμάται ότι κυμαίνεται μεταξύ 10.000 και 12.000, ενώ του Ουζμπεκιστάν κοντά στους 9.000. Ελληνική κοινότητα υπάρχει και στο Κιργιστάν.
Οι Έλληνες των χωρών αυτών είναι οργανωμένοι εντός της Ομοσπονδίας Φιλίας των Ελληνικών Κοινοτήτων «Φιλία». Η Ομοσπονδία διοργανώνει χοροεσπερίδες και προσφέρει μαθήματα ελληνικής γλώσσας και χορού.
Σπάρτακος Τανασίδης
* Ανάθεμά σε Ρωσία, το νόμο που έβγαλες. Στην Κριμαία και σ’ όλο τον Καύκασο Ρωμιό δεν άφησες.
ΠΗΓΕΣ
• Β. Αγτζίδης, Ποντιακός Ελληνισμός. Από τη Γενοκτονία και το Σταλινισμό στην Περεστρόικα, εκδ. Αφοί Κυριακίδη, 1991.
• Συλλογικό, Άτλας της Ελληνικής Διασποράς, τ. 1, εκδ. Αλέξανδρος, 2001.
ΠΗΓΗ www.pontosnews.gr