Το δημογραφικό εξελίσσεται σε μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει η Ελλάδα τις επόμενες δεκαετίες. Οι προβλέψεις των ειδικών είναι ιδιαίτερα ανησυχητικές, καθώς ο πληθυσμός γερνάει, οι γεννήσεις μειώνονται και ο αριθμός των ανθρώπων σε παραγωγική ηλικία συρρικνώνεται συνεχώς.
Σύμφωνα με τον καθηγητή Δημογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και διευθυντή του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών, Βύρωνα Κοτζαμάνη, ο πληθυσμός μας το 2060 θα επανέλθει είτε στα επίπεδα του 1963 είτε στα επίπεδα του 1955.
Ο κ. Κοτζαμάνης εξηγεί διεξοδικά, μιλώντας στην «Ε», τους παράγοντες που οδηγούν στη μείωση των γεννήσεων στην Ελλάδα και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα νέα ζευγάρια στην απόφαση να δημιουργήσουν οικογένεια. Ο κ. Κοτζαμάνης εκτιμά ότι οι μέχρι σήμερα πολιτικές έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα, καθώς βασίζονται κυρίως σε οικονομικά επιδόματα.
Συνέντευξη στη Σοφία Σπανού
* Κύριε Κοτζαμάνη, πόσο κρίσιμη είναι σήμερα η κατάσταση του δημογραφικού στην Ελλάδα;
Από το 2011 και μετά οι θάνατοι υπερβαίνουν πλέον τις γεννήσεις, υπάρχει μείωση των γάμων, αύξηση των διαζυγίων και των συμφώνων συμβίωσης, με αποτέλεσμα την αλλαγή της σύνθεσης και δομής των νοικοκυριών και των οικογενειών και την ανάδυση νέων οικογενειακών μοντέλων και, τέλος, η αύξηση των ανισοτήτων σε περιφερειακό επίπεδο όλων των δημογραφικών δεικτών».
* Υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία για τη Θεσσαλία;
– «Η Περιφέρεια Θεσσαλίας δε βρίσκεται στην πλέον δυσμενή δημογραφικά θέση συγκρινόμενη με τις λοιπές ελληνικές Περιφέρειες. Προσελκύοντας έναν μικρό σχετικά αριθμό οικονομικών μεταναστών τις δεκαετίες του 1990 και του 2000 είχε από τις μικρότερες αυξήσεις του πληθυσμού το 1991-21, ενώ την τελευταία δεκαετία, όπου οι περιφέρειες της χώρας, εκτός της Κρήτης και του Ν. Αιγαίου, χάνουν πληθυσμό, η μείωση στη Θεσσαλία (-6%) είναι σαφώς υψηλότερη από αυτή της χώρας (-3,1%), εντασσόμενη στην ομάδα των 3 Περιφερειών με τα υψηλοτέρα αρνητικά ποσοστά μεταβολής, αν και μακριά από αυτά της Δυτικής Μακεδονίας (-10,3%).
Όσον αφορά τη θνησιμότητα και τη γονιμότητα, η Θεσσαλία βρίσκεται κοντά στους μέσους εθνικούς όρους με μικρές σχετικά διαφοροποιήσεις ανάμεσα στις Περιφερειακές Ενότητες. Έχει «ήπια» -αρνητικά- φυσικά ισοζύγια και δεν είναι από τις πλέον γερασμένες Περιφέρειες της χώρας. Σε ενδοπεριφερειακό επίπεδο οι αποκλίσεις από τους μέσους περιφερειακούς όρους είναι έντονες, με την πλειοψηφία των Δήμων και Δ.Ε. του μη πεδινού τμήματός της να βρίσκονται σε ιδιαίτερα προβληματική θέση και στα πρόθυρα μιας δημογραφικής κατάρρευσης με επιπτώσεις στην οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή της Περιφέρειας.
Σε αυτό συνέτεινε σημαντικά και συσσωρευτικά η εσωτερική μετανάστευση των τελευταίων δεκαετιών με την εγκατάλειψη των περιοχών αυτών από τμήμα του νεανικού πληθυσμού της».
* Ποιο είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο που βλέπετε στις τελευταίες μετρήσεις; Πώς θα αλλάξει η ελληνική κοινωνία τα επόμενα 30-40 χρόνια;
– «Στη χώρα μας οι δημογραφικές εξελίξεις μας προβληματίζουν όλο και περισσότερο, ενώ ο προβληματισμός μας δεν περιορίζεται μόνον στο παρόν, καθώς τόσο από τις προβολές των διεθνών οργανισμών όσο και από αυτές του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών προκύπτει ότι και τις επόμενες δεκαετίες: Οι θάνατοι θα αυξηθούν ελαφρώς, ενώ οι γεννήσεις θα συνεχίσουν να είναι πολύ λιγότερες, με αποτέλεσμα τα φυσικά ισοζύγια να παραμείνουν αρνητικά, οδηγώντας στην περαιτέρω μείωση του πληθυσμού μας.
Έτσι, ο πληθυσμός μας το 2060 θα επανέλθει είτε στα επίπεδα του 1963 -8,45 εκατομμύρια στο ευνοϊκότερο σενάριο- είτε στα επίπεδα το 1955 -7,95 εκατομμύρια- στο δυσμενέστερο. Το πλήθος και το ποσοστό των ηλικιωμένων (65+) και ειδικότερα των υπερήλικων (85+) θα αυξηθεί ταχύτατα, καθώς και στα δύο προαναφερθέντα σενάρια η κατανομή του πληθυσμού ανά ηλικία το 2060 θα διαφοροποιείται σημαντικά αυτής του 1960, καθώς οι 65+ (η μόνη ηλικιακή ομάδα που θα αυξηθεί ανάμεσα στο 2025 και το 2060) θα αποτελούν το 30-38% του συνόλου έναντι του 6-7% έναν αιώνα πριν.
Θα αυξηθεί ταυτόχρονα σημαντικά στους 65+ το ποσοστό τόσο των μοναχικών ηλικιωμένων όσο και αυτών που θα έχουν ένα πολύ περιορισμένο στενό οικογενειακό περιβάλλον εξαιτίας της αύξησης των ποσοστών ατεκνίας, της μείωσης του αριθμού των παιδιών που αποκτούν όσοι κάνουν παιδιά, της αύξησης των διαζυγίων και περιορισμού των γάμων-συμβιώσεων στις νεότερες γενεές».
* Ποια μέτρα θα έπρεπε να εφαρμοστούν άμεσα; Αρκούν τα οικονομικά επιδόματα ή χρειάζεται μια διαφορετική στρατηγική;
– «Όσον αφορά τη γονιμότητα/υπογεννητικότητα τα κυριότερα μέτρα για τη δημιουργία ενός συνολικού ευνοϊκού περιβάλλοντος που θα καθιστά τη γονεϊκότητα συμβατή με τα ατομικά σχέδια ζωής των νεότερων γενεών θα πρέπει να στοχεύουν κυρίως: Στη μείωση του πολύ υψηλού κόστους σε σχέση με τα διαθέσιμα εισοδήματα που προκύπτει από τη γέννηση και το μεγάλωμα ενός παιδιού, στην εναρμόνιση της οικογενειακής με την επαγγελματική ζωή, στην άμβλυνση των έμφυλων διακρίσεων τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό βίο, στην επίλυση του στεγαστικού προβλήματος που αντιμετωπίζουν οι νέοι, στη μείωση της ανεργίας και στην άρση του κλίματος αβεβαιότητας.
Η αβεβαιότητα αυτή δημιουργεί ανασφάλεια και επηρεάζει την απόφαση για μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις, επομένως και για τη δημιουργία οικογένειας και την απόκτηση παιδιών. Όσον αφορά τη μετανάστευση, απαιτείται η ανακοπή της συνεχιζόμενης τάσης φυγής των νέων κι η επιστροφή ενός μεγάλου τμήματος όσων έφυγαν την προηγούμενη δεκαπενταετία. Όσον αφορά την άμβλυνση των έντονων δημογραφικών ανισοτήτων σε περιφερειακό και ενδοπεριφερειακό επίπεδο, θα πρέπει να ληφθούν άμεσα αποτελεσματικά μέτρα, ώστε οι εναπομείναντες εκτός των αστικών κέντρων νέοι να παραμείνουν στον τόπο τους.
Τέλος, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι, όπως έχει δείξει και η διεθνής εμπειρία, οι επιδοματικές πολιτικές έχουν άκρως περιορισμένη εμβέλεια και εξαιρετικά περιορισμένα -αν όχι μηδενικά- αποτελέσματα εάν δεν έχει ήδη αρχίσει να δημιουργείται, με τη λήψη προσηκόντων μέτρων στους προαναφερθέντες άξονες».
* Υπάρχουν ευρωπαϊκές χώρες που μπορούν να αποτελέσουν παράδειγμα για την Ελλάδα;
– «Όπως και στις άλλες ανεπτυγμένες χώρες, έτσι και στη χώρα μας, το περιβάλλον για τη δημιουργία οικογένειας έχει αλλάξει ριζικά τις τελευταίες δεκαετίες, με αποτέλεσμα και τον περιορισμό του αριθμού των παιδιών που κάνουμε. Οι αλλαγές αυτές συνοδεύτηκαν κυρίως από τον περιορισμό του ρόλου του παραδοσιακού οικογενειακού μοντέλου υπέρ αυτού των δύο εργαζομένων γονέων, ενός μοντέλου ιδιαίτερα εύθραυστου.
Κάποιες χώρες της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης έλαβαν έγκαιρα υπ’ όψιν τις αλλαγές αυτές και ανέπτυξαν πολιτικές για την άρση των έμφυλων διακρίσεων και των ασυμβατοτήτων ανάμεσα στην οικογενειακή και την επαγγελματική ζωή, τη μείωση τους κόστους μεγαλώματος των παιδιών και την πρόσβαση σε κοινωνική κατοικία, πολιτικές που με την ανάπτυξη ενός αποτελεσματικού κράτους πρόνοιας όχι μόνο στηρίζουν την οικογένεια και το παιδί, αλλά καλύπτουν και τους γονείς από κάποιους βασικούς κινδύνους που μπορεί να αντιμετωπίσουν στο μέλλον.
Στη χώρα μας οι αλλαγές που αναφέραμε δε συνοδεύτηκαν μέχρι και πρόσφατα από την υιοθέτηση τέτοιων πολιτικών, η τελευταία δε υπερ-δεκαετής κρίση ενίσχυσε τις δυσκολίες για τη δημιουργία οικογένειας και την απόκτηση παιδιών. Συνοψίζοντας, σε όσες από τις ανεπτυγμένες ευρωπαϊκές χώρες μετά τη λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ο αριθμός των παιδιών που έφεραν στον κόσμο όσοι γεννήθηκαν ανάμεσα στο 1945 και το 1985 δεν υπολείπεται σημαντικά του επιθυμητού, αλλά βρίσκεται πολύ κοντά σε αυτόν, αυτό επιτεύχθηκε δημιουργώντας ένα εξαιρετικά ευνοϊκό περιβάλλον για την οικογένεια και το παιδί λαμβάνοντας προσήκοντα μέτρα σε πλήθος πεδίων».
ΠΗΓΗ: eleftheria.gr
