Από τον Νίκο Σώκο
Την 10η Αυγούστου του 1920, στο κομψό παρισινό προάστιο του Σεβρ, γράφτηκε ο επίλογος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σε ένα μεγάλο εργοστάσιο σουηδικής και γαλλικής πορσελάνης, οι αντιπρόσωποι των νικητριών Συμμαχικών Δυνάμεων (Αντάντ) και της ηττημένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπέγραφαν τη συνθήκη ειρήνης που έμελλε να βάλει και ταφόπλακα στην ύπαρξη της Υψηλής Πύλης.
Ήταν το διπλωματικό «ζενίθ» μιας προσπάθειας δεκαετιών για τη διευθέτηση του λεγόμενου Ανατολικού Ζητήματος, μια απόφαση διαμελισμού που αναδιαμόρφωσε βίαια τον χάρτη της Εγγύς Ανατολής.
Όταν τελείωσε η Οθωμανική Αυτοκρατορία
Η συνθήκη των Σεβρών δεν ήταν μονάχα μια ακόμη συνθήκη είρηνης αλλά, ρύθμιζε τη συμμετοχή στη νεοσύστατη Κοινωνία των Εθνών, αλλά επέβαλλε στους Οθωμανούς πολιτικούς όρους για την προστασία των εθνικών και θρησκευτικών μειονοτήτων, περιλάμβανε εξοντωτικές στρατιωτικές, ναυτικές και αεροπορικές ρήτρες, καθώς και προβλέψεις για τη διαχείριση των αιχμαλώτων και των νεκρών του πολέμου.
Η αυτοκρατορία από μια αχανή επικράτεια 1,5 εκατομμυρίου τετραγωνικών χιλιομέτρων το 1914, ακρωτηριαζόταν στα δύο τρίτα της έκτασής της, περιοριζόμενη σε μόλις 453.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα στην ενδοχώρα της Ανατολίας και την Κωνσταντινούπολη, με τον πληθυσμό της να συρρικνώνεται στους 10 εκατομμύρια κατοίκους.
Το καθεστώς των Στενών άλλαζε ριζικά, καθώς τα Δαρδανέλλια και ο Βόσπορος τίθεντο υπό διεθνή έλεγχο ως Διεθνές Κανάλι, εξασφαλίζοντας την ελεύθερη ναυσιπλοΐα για εμπορικά και πολεμικά πλοία. Οι αραβικές επαρχίες αποσπώνταν οριστικά, με τη Μέκκα, τη Μεδίνα και τη Χετζάζη να μετατρέπονται σε ανεξάρτητο βασίλειο υπό βρετανική επικυριαρχία, ενώ το Ιράκ, η Παλαιστίνη και η Αραβία περνούσαν υπό βρετανική εντολή ή καθεστώς προτεκτοράτου, την ώρα που η Συρία, ο Λίβανος και η Κιλικία τίθεντο υπό γαλλική εντολή.
Ταυτόχρονα, η Ιταλία αποκτούσε επίσημα τα Δωδεκάνησα, με την οθωμανική πλευρά να αναγνωρίζει την ιταλική κυριαρχία στην Τριπολίτιδα και οικονομικές παραχωρήσεις στη Νότια Μικρά Ασία, ενώ επιπρόσθετα προβλέπετο η δημιουργία αυτόνομης κρατικής οντότητας για το Κουρδιστάν και ανεξάρτητου κράτους για την Αρμενία.
Η τουρκική οικονομία υπαγόταν σε αυστηρό διεθνή έλεγχο από την Αγγλία, τη Γαλλία και την Ιταλία για τη διαχείριση του οθωμανικού χρέους, ο στρατός περιοριζόταν στους 50.000 άνδρες και όλα τα κρίσιμα λιμάνια και οι σιδηρόδρομοι περιέρχονταν υπό διεθνή επιτήρηση.
Τι σήμαινε η συνθήκη για την Ελλάδα
Για την ελληνική διπλωματία, η υπογραφή στις Σέβρες αποτελούσε την ιστορική δικαίωση των εθνικών πόθων και τη μεγαλύτερη εδαφική επέκταση του κράτους από την Επανάσταση του 1821. Τα ελληνικά σύνορα μετατοπίζονταν ανατολικά, φτάνοντας στην Τσατάλτζα, μια ανάσα από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης, ενώ επικυρωνόταν η ελληνική κυριαρχία στα νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου, μαζί με την Ίμβρο και την Τένεδο.
Με τη συνοδευτική συνθήκη «περί Θράκης», σφραγιζόταν η προσάρτηση της Δυτικής Θράκης, καθώς η Βουλγαρία είχε ήδη παραιτηθεί των δικαιωμάτων της με τη Συνθήκη του Νεϊγύ. Στη ζώνη της Σμύρνης, η περιοχή παρέμενε τυπικά υπό οθωμανική επικυριαρχία, όμως τη διοίκηση αναλάμβανε εξ ολοκλήρου η Ελλάδα, με την πρόβλεψη διενέργειας δημοψηφίσματος μετά από μια πενταετία για την οριστική της ενσωμάτωση.
Βάσει ειδικής ελληνοϊταλικής συμφωνίας, τα Δωδεκάνησα, πλην της Ρόδου, παραχωρούνταν στην Ελλάδα, με τη Ρόδο να αποκτά καθεστώς αυτονομίας, ενώ στην Κύπρο επισημοποιούνταν η αγγλική κυριαρχία. Παράλληλα, μια τρίτη διεθνής πράξη υποχρέωνε την Αθήνα να εγγυηθεί την προστασία των εθνικών μειονοτήτων στα νέα της εδάφη.
Μια συμφωνία που έμεινε «στα χαρτιά»
Αν και η συνθήκη έγινε πράγματι δεχτή από την αδύναμη σουλτανική κυβέρνηση της Κωνσταντινούπολης, η πραγματικότητα στα βάθη της Ανατολίας αποδείχθηκε διαφορετική…
Υπό την ηγεσία του Μουσταφά Κεμάλ, οι Τούρκοι εθνικιστές αρνήθηκαν να δεχτούν τον ακρωτηριασμό της πατρίδας τους και οργάνωσαν ένοπλη αντίσταση με στόχο την ακύρωση των διπλωματικών αποφάσεων.
Τελικά οι ίδιες οι Συμμαχικές Δυνάμεις, επαναξιολόγησαν τα στρατηγικά και οικονομικά τους συμφέροντα και άρχισαν σταδιακά να υπαναχωρούν από τις δεσμεύσεις τους και να αναζητούν δρόμους προσέγγισης με το κεμαλικό κίνημα.
Η Συνθήκη των Σεβρών από διπλωματικό θρίαμβο μεταλλάχθηκε σε μια δοκιμασία για την Ελλάδα, η οποία οδήγησε στην Μικρασιατική Καταστροφή το 1922.
