Του Δρ. Νικόλαου Γιαννόπουλου*
Η κοινωνική δικαιοσύνη δεν κρίνεται από το πόσες κατηγορίες πολιτών αναφέρονται σε μια κυβερνητική ομιλία, αλλά από τα κριτήρια με τα οποία κατανέμονται οι διαθέσιμοι πόροι. Κυρίως δε, από το εάν πολίτες με παρόμοιες ανάγκες αντιμετωπίζονται με παρόμοιο τρόπο.
Στην 90ή Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης, ο Πρωθυπουργός παρουσίασε ένα εκτεταμένο πρόγραμμα φορολογικών ελαφρύνσεων, επιδομάτων και μελλοντικών αυξήσεων. Το κόστος του υπολογίζεται σε 2,2 δισεκατομμύρια ευρώ για το 2027 και σε 3,5 δισεκατομμύρια μέχρι το 2030. Η κεντρική υπόσχεση, σύμφωνα με το γραφείο του Πρωθυπουργού, ήταν ότι τα οφέλη της ανάπτυξης επιστρέφουν στην κοινωνία και μετατρέπονται σε ατομική προκοπή για κάθε Ελληνίδα και κάθε Έλληνα.
Η ίδια η αρχιτεκτονική των μέτρων, ωστόσο, δεν επιβεβαιώνει αυτή την καθολικότητα. Η ηλικία, το επάγγελμα, ο αριθμός των παιδιών, ο τόπος κατοικίας και η δυνατότητα αποταμίευσης καθορίζουν ποιος ενισχύεται και ποιος μένει εκτός. Θετικά μέτρα ασφαλώς υπάρχουν, το ερώτημα είναι εάν το κοινωνικό μέρισμα μοιράζεται δίκαια.
Η πολιτική των ορίων
Η πρώτη μεγάλη αδικία εντοπίζεται στους συνταξιούχους. Η μόνιμη ετήσια ενίσχυση αυξάνεται στα 400 ευρώ και επεκτείνεται σε όλους όσοι είναι άνω των 65 ετών. Πρόκειται για μια ανακούφιση. Το ηλικιακό όριο όμως δημιουργεί μια δύσκολα εξηγήσιμη διάκριση. Ένας συνταξιούχος 64 ετών με χαμηλό εισόδημα αποκλείεται, ενώ ένας συνταξιούχος 66 ετών με πολύ υψηλότερη σύνταξη λαμβάνει κανονικά την ενίσχυση.
Υπάρχει και μια δεύτερη αντίφαση. Τα 400 ευρώ δίνονται οριζόντια, ανεξάρτητα από το ύψος της σύνταξης. Οι ετήσιες αυξήσεις, αντιθέτως, υπολογίζονται ποσοστιαία. Επομένως, ο υψηλοσυνταξιούχος αποκομίζει μεγαλύτερο απόλυτο όφελος. Τα παραδείγματα που χρησιμοποίησε ο ίδιος ο Πρωθυπουργός είναι αποκαλυπτικά. Συνταξιούχος με μηνιαίο εισόδημα 823 ευρώ θα έχει συνολικό ετήσιο όφελος 608 ευρώ., ενώ ο συνταξιούχος με 1.716 ευρώ θα έχει όφελος 849 ευρώ.
Γιατί εκείνος που διαθέτει σχεδόν διπλάσιο εισόδημα πρέπει να λάβει και μεγαλύτερη συνολική ενίσχυση; Μια δικαιότερη πολιτική θα έδινε μεγαλύτερη προστασία στους χαμηλοσυνταξιούχους και θα χρησιμοποιούσε εισοδηματική κλιμάκωση. Πολύ περισσότερο, δεν θα μετέτρεπε την ηλικία των 65 ετών σε απόλυτο κοινωνικό σύνορο.
Οι εργαζόμενοι που περιμένουν
Για τους δημοσίους υπαλλήλους ανακοινώθηκε μόνιμο επίδομα Χριστουγέννων 500 ευρώ μικτά. Θα καταβληθεί για πρώτη φορά τον Δεκέμβριο του 2027. Η παρέμβαση παρουσιάστηκε ως επιστροφή πρόσθετης ετήσιας ενίσχυσης έπειτα από δεκαπέντε χρόνια. Δεν πρόκειται, όμως, για αποκατάσταση του 13ου και του 14ου μισθού. Είναι ένα μικρό τμήμα των εισοδηματικών απωλειών που υπέστησαν οι εργαζόμενοι του Δημοσίου.
Για τον ιδιωτικό τομέα η αύξηση του κατώτατου μισθού στα 1.000 ευρώ παραπέμπεται στον Ιανουάριο του 2028. Η άμεση παρέμβαση περιορίζεται στην αύξηση που θα αποφασιστεί για το 2027 και στη μείωση των ασφαλιστικών εισφορών κατά μισή ποσοστιαία μονάδα. Όσοι αμείβονται λίγο πάνω από τον κατώτατο μισθό δεν εξασφαλίζουν αντίστοιχη αύξηση. Ακόμη λιγότερη προστασία έχουν οι μερικώς απασχολούμενοι και όσοι κινούνται σε επισφαλείς μορφές εργασίας.
Ονομαστική αύξηση δεν σημαίνει υποχρεωτικά πραγματική βελτίωση. Ο μισθός των 1.000 ευρώ το 2028 θα πρέπει να κριθεί με βάση τις τιμές των τροφίμων, της ενέργειας και της στέγασης εκείνης της περιόδου. Η αγοραστική δύναμη δεν μετριέται με κυβερνητικούς στόχους αλλά στο ταμείο του καταστήματος και στον οικογενειακό προϋπολογισμό.
Δημογραφική πολιτική μετά το τρίτο παιδί
Ο μηδενισμός του φόρου για τρίτεκνους με εισόδημα έως 20.000 ευρώ είναι μια ουσιαστική ελάφρυνση. Παραμένει όμως αποσπασματική. Μια οικογένεια με δύο παιδιά και πολύ χαμηλό εισόδημα μπορεί να αντιμετωπίζει μεγαλύτερη οικονομική πίεση από μια τρίτεκνη οικογένεια. Μια μονογονεϊκή οικογένεια βρίσκεται συχνά σε ακόμη δυσκολότερη θέση. Αυτές οι πραγματικότητες δεν αποτυπώνονται επαρκώς στα νέα μέτρα.
Σοβαρή δημογραφική πολιτική δεν αρχίζει στο τρίτο ή στο τέταρτο παιδί, αλλά από τη στιγμή που ένα νέο ζευγάρι σκέφτεται εάν μπορεί να αποκτήσει το πρώτο. Η απόφαση αυτή εξαρτάται από τη σταθερή εργασία, το κόστος της κατοικίας, τη δυνατότητα φύλαξης του παιδιού και τη συμβατότητα της οικογενειακής ζωής με την επαγγελματική καθημερινότητα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο «Κουμπαράς για τη Νέα Γενιά». Οι γονείς θα μπορούν να καταθέτουν μέχρι 1.200 ευρώ τον χρόνο και το κράτος θα προσθέτει ισόποση συμμετοχή. Εδώ εμφανίζεται μια βαθύτερη κοινωνική ανισότητα. Η οικογένεια, με περίσσευμα εισοδήματος, που μπορεί να αποταμιεύει 100 ευρώ τον μήνα θα εξασφαλίζει ολόκληρη την κρατική ενίσχυση. Η οικογένεια που εξαντλεί το εισόδημά της σε ενοίκιο, τρόφιμα και λογαριασμούς θα λαμβάνει ελάχιστα ή τίποτα.
Το κράτος, συνεπώς, δεν προσφέρει περισσότερα στο παιδί με τη μεγαλύτερη ανάγκη. Προσφέρει περισσότερα στο παιδί του οποίου οι γονείς διαθέτουν ήδη αποταμιευτική δυνατότητα. Το πρόγραμμα που παρουσιάστηκε ως επένδυση στην ισότητα των ευκαιριών κινδυνεύει να αναπαράγει από την παιδική ηλικία την οικονομική ανισότητα.
Οι δημόσιοι λειτουργοί που έμειναν αόρατοι
Η επιστροφή διπλού ενοικίου σε εκπαιδευτικούς, γιατρούς και νοσηλευτές που υπηρετούν στην περιφέρεια είναι δικαιολογημένη. Δεν εξηγείται όμως ο αποκλεισμός άλλων δημόσιων λειτουργών που μετακινούνται υποχρεωτικά και αντιμετωπίζουν ακριβώς το ίδιο στεγαστικό πρόβλημα.
Στρατιωτικοί, αστυνομικοί, λιμενικοί, πυροσβέστες και διασώστες του ΕΚΑΒ υπηρετούν σε νησιά, παραμεθόριες περιοχές και τουριστικούς προορισμούς με δυσβάστακτα ενοίκια. Πολλοί συντηρούν ταυτόχρονα δύο κατοικίες αφού η μετάθεσή τους δεν αποτελεί προσωπική επιλογή αλλά απορρέει από τις ανάγκες του κράτους.
Γιατί, λοιπόν, η στεγαστική ανάγκη ενός εκπαιδευτικού αναγνωρίζεται, ενώ η ίδια ανάγκη ενός στρατιωτικού ή ενός λιμενικού παραμένει αόρατη; Η φύση της υπηρεσίας μπορεί να διαφέρει, το ενοίκιο όμως είναι το ίδιο και συχνά μεγαλύτερο.
Φορολογική δικαιοσύνη με ταχυδρομικό κώδικα
Η κατάργηση του ΕΝΦΙΑ επεκτείνεται σε οικισμούς έως 2.000 κατοίκους και έως 2.200 στη Δυτική Μακεδονία. Στους ίδιους περίπου πληθυσμιακούς περιορισμούς στηρίζεται και η μείωση των τεκμηρίων για τους ελεύθερους επαγγελματίες.
Η περιφέρεια χρειάζεται ουσιαστική στήριξη και τα απότομα όρια προκαλούν αδικίες. Ο κάτοικος ενός οικισμού 1.990 κατοίκων απαλλάσσεται και την ίδια στιγμή, ο κάτοικος μιας γειτονικής κωμόπολης 2.010 κατοίκων δεν απαλλάσσεται, παρότι οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες είναι σχεδόν ίδιες.
Υπάρχει και μια ταξική διάσταση. Από την κατάργηση του ΕΝΦΙΑ ωφελείται εκείνος που διαθέτει ακίνητη περιουσία. Ο ενοικιαστής της ίδιας περιοχής, ακόμη και αν έχει χαμηλότερο εισόδημα, δεν λαμβάνει αντίστοιχη ελάφρυνση. Ο τόπος κατοικίας δεν αρκεί ως κριτήριο κοινωνικής ανάγκης.
Ένα ευρώ τον μήνα για το ηλεκτρικό ρεύμα
Η μείωση κατά 50% των χρεώσεων Υπηρεσιών Κοινής Ωφέλειας παρουσιάστηκε ως οριζόντια ανακούφιση περισσότερων από έξι εκατομμύρια παροχών. Η χρέωση μειώνεται από 6,90 σε 3,45 ευρώ ανά μεγαβατώρα. Για ένα νοικοκυριό με ετήσια κατανάλωση τεσσάρων μεγαβατωρών, η εξοικονόμηση από τη συγκεκριμένη παρέμβαση είναι περίπου 13,80 ευρώ τον χρόνο. Δηλαδή, λίγο περισσότερο από ένα ευρώ τον μήνα.
Ο στόχος για μείωση της τιμής του ηλεκτρικού ρεύματος κατά 30% μέσα στην επόμενη τριετία είναι θεμιτός αλλά παραμένει μόνο ως στόχος. Δεν αποτελεί ακόμη συγκεκριμένη και εγγυημένη μείωση στον λογαριασμό του καταναλωτή. Η απόσταση ανάμεσα σε μια μελλοντική επιδίωξη και στην άμεση οικονομική ανακούφιση είναι σημαντική.
Σπίτι για όσους εγκρίνει η τράπεζα
Το πρόγραμμα «Σπίτι μου ΙΙΙ» φιλοδοξεί να διευκολύνει ακόμη 40.000 νέους και ζευγάρια να αποκτήσουν κατοικία. Βοηθά όμως κυρίως όσους μπορούν να εξασφαλίσουν τραπεζικό δανεισμό, διαθέτουν σταθερό εισόδημα και αντέχουν την αρχική οικονομική συμμετοχή.
Όσοι έχουν χαμηλό ή ασταθές εισόδημα παραμένουν εγκλωβισμένοι στην αγορά ενοικίου. Είναι οι πολίτες με τη μεγαλύτερη στεγαστική ανάγκη, αλλά τη μικρότερη δυνατότητα ένταξης. Παράλληλα, η ενίσχυση της ζήτησης χωρίς σημαντική αύξηση της προσφοράς διαθέσιμων κατοικιών ενδέχεται να πιέσει περαιτέρω τις τιμές. Τότε, μέρος της επιδότησης θα μεταφερθεί έμμεσα στους πωλητές ακινήτων.
Άλλο φορολογική μείωση και άλλο διευκόλυνση
Οι ελεύθεροι επαγγελματίες θα ωφεληθούν από τη μείωση των τεκμηρίων και την κατάργηση δύο προσαυξήσεων που συνδέονται με τον κύκλο εργασιών και τη μισθοδοσία. Διορθώνεται μια υπερβολή αλλά δεν καταργείται η βασική αρχή της φορολόγησης ενός εισοδήματος το οποίο μπορεί να μην αποκτήθηκε ποτέ.
Αντίστοιχα, η μείωση της προκαταβολής φόρου από 55% σε 50% βελτιώνει τη ρευστότητα. Δεν αποτελεί ισόποση οριστική φορολογική μείωση αφού πρόκειται για μικρότερη προκαταβολή έναντι μιας μελλοντικής φορολογικής υποχρέωσης.
Το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται στο συνολικό πακέτο. Στην ομιλία εντάχθηκαν νέα μέτρα, ήδη ψηφισμένες φορολογικές αλλαγές, δανειοδοτικά εργαλεία και στόχοι με ορίζοντα μέχρι το 2030. Δεν έχουν όλα την ίδια οικονομική φύση και ούτε παράγουν άμεσο όφελος για τον πολίτη.
Η δικαιοσύνη δεν χρειάζεται τόσες εξαιρέσεις
Η κυβέρνηση είχε τη δυνατότητα να αξιοποιήσει τον δημοσιονομικό χώρο με πιο συνεκτικά κοινωνικά κριτήρια. Θα μπορούσε να λάβει περισσότερο υπόψη το πραγματικό οικογενειακό εισόδημα, τον αριθμό των εξαρτώμενων μελών, το κόστος κατοικίας και την υποχρεωτική υπηρεσιακή μετακίνηση. Επέλεξε, αντίθετα, ένα σύνθετο σύστημα επαγγελματικών, ηλικιακών και γεωγραφικών κατηγοριών.
Έτσι, δύο εξίσου φτωχοί συνταξιούχοι διαχωρίζονται από την ηλικία. Δύο οικογένειες με παρόμοιες ανάγκες διαχωρίζονται από το τρίτο παιδί. Δύο δημόσιοι λειτουργοί που υπηρετούν στο ίδιο νησί διαχωρίζονται από το επάγγελμα. Δύο κάτοικοι γειτονικών περιοχών διαχωρίζονται από λίγες δεκάδες εγγεγραμμένους κατοίκους. Δύο νεογέννητα παιδιά διαχωρίζονται από την αποταμιευτική ικανότητα των γονέων τους.
Η ΔΕΘ μπορεί να υποσχέθηκε πρόοδο για όλους, παρουσίασε όμως μια πολιτική επιλεκτικών ελαφρύνσεων. Και ανάμεσα στην πρόοδο για όλους και στην παροχή για επιλεγμένους βρίσκεται το πραγματικό ζήτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης.
*Αντιστράτηγος ε.α. Ειδικών Δυνάμεων, Διδάκτωρ ΕΚΠΑ, MSc Εφαρμοσμένης Στρατηγικής και Διεθνούς Ασφάλειας