Η παρουσία των Οθωμανών – Τούρκων στον σημερινό βουλγαρικό χώρο αποτέλεσε μια σημαντική παράμετρο για την πολιτική, οικονομική, κοινωνική ζωή. Πέρα από τις θεωρίες για τη εθνολογική συγγένεια Βουλγάρων και Τούρκων, η γειτνίαση του σκληρού πυρήνα του οθωμανικού κράτους με το βουλγαρικό κέντρο κράτησε πρωταγωνιστικό ρόλο στην εξέλιξη της Ιστορίας.
- Από τον Θεοφάνη Μαλκίδη*
Η Βουλγαρία έγινε ο χώρος όπου εγκαταστάθηκαν Οθωμανοί στρατιωτικοί και έποικοι, δημιουργώντας ένα ασφυκτικό κλοιό για τους Βουλγάρους. Σε δεύτερη φάση οι πολιτικές θρησκευτικής και εθνικής αφομοίωσης, οι βίαιοι εξισλαμισμοί (π.χ. οι Πομάκοι, οι οποίοι θεωρούνται σλαβικής καταγωγής πληθυσμός, ο οποίος με βίαιο ή μη τρόπο εξισλαμίστηκε) συνέβαλλαν στη διαμόρφωση μιας νέας κατάστασης εδραίωσης του Ισλάμ και του οθωμανισμού – κεμαλισμού τουρκισμού.
Η ψυχροπολεμική περίοδος
Το περιβάλλον μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και με το νέο καθεστώς υπό το Κομμουνιστικό Κόμμα, απαγόρευσε την απεριόριστη μετανάστευση της «τουρκικής» μειονότητας, αποτελούμενη από σουνίτες κυρίως και από εθνοτικές – γλωσσικές ομάδες, με κύριες τους «τουρκικής εθνοτικής καταγωγής» «Τούρκους» ή «τουρκογενείς», τους Ρομά και τους Πομάκους, γνωστούς ως «Βούλγαρους μουσουλμάνους».
Οι «τουρκογενείς» και Πομάκοι είναι εγκατεστημένοι στις νότιες περιοχές της χώρας, ενώ οι Ρομά μετακινούνται συνεχώς και ειδικά μετά την ένταξη της Βουλγαρίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση (Ε.Ε.) το 2007. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Βουλγαρίας (ΚΚΒ) στην πρώτη περίοδο εδραίωσής του ενίσχυσε, για άλλους δημιούργησε, την τουρκική εθνική συνείδηση ανάμεσα στον μουσουλμανικό πληθυσμό. Εντούτοις, η πολιτική του ακολουθούσε την ιδεολογική βάση του κομμουνισμού για τη θέση των μουσουλμανικών πληθυσμών στο κοινωνικοπολιτικό πεδίο, της ενσωμάτωσής τους στον κομματικό μηχανισμό, στον κοινωνικό ιστό και στην παιδεία.
Βάσει του άρθρου 17 του (κομμουνιστικού) Συντάγματος του 1947, η «τουρκική» μειονότητα είχε το δικαίωμα να καλλιεργεί τη μητρική της γλώσσα, να αναπτύσσει και να εξελίσσει τον πολιτισμό και την παιδεία της. Ακόμη, η ελευθερία υποστήριξης των θέσεων της τουρκικής μειονότητας ενισχυόταν με την ίδρυση πολιτιστικών συλλόγων και οργανώσεων καθώς και με την κυκλοφορία βιβλίων και εντύπων μέσων ενημέρωσης, ενώ είχε ιδρυθεί στο πανεπιστήμιο της Σόφιας το Τμήμα Τουρκικών Σπουδών.
Μετά την ανάδειξη στην εξουσία του Ζίφκοφ παρατηρείται αλλαγή προσανατολισμού από το ΚΚΒ, με τη δημιουργία εκστρατείας αφομοίωσης των «τουρκικών» πληθυσμών και εφαρμογής του μοντέλου της κομμουνιστικής κοινωνίας για το σύνολο των πολιτών. Το καθεστώς ονόμασε τη συγκεκριμένη πολιτική «διαδικασία αναγέννησης» που αφορούσε τη μάζα αυτών που θα μπορούσαν να αποκληθούν «προβληματικές» μειονότητες της Βουλγαρίας («τουρκική»), καθώς και τις μικρότερες, υπό εξαφάνιση, ομάδες (Τάταροι, Τσερκέζοι, Αλεβίτες).
Ως συνέπεια της πολιτικής του καθεστώτος, ένα μεγάλο τμήμα των τουρκόφωνων επιδίωξε να φύγει προς την Τουρκία τον Ιούνιο του 1989 με νόμο που είχε άμεση ισχύ και η έξοδος άγγιξε τις 315.000. Παρότι η μαζική μετανάστευση σταμάτησε, όταν η Τουρκία φοβούμενη την εγκατάλειψη της Βουλγαρίας από τον «τουρκικό» πληθυσμό απαγόρευσε την είσοδό τους, εντούτοις η «τουρκική» μειονότητα άσκησε και ασκεί μεγάλες πιέσεις στο τουρκικό κράτος για την επίλυση των προβλημάτων της.
Η Ε.Ε. και το ΝΑΤΟ
Η πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος επέφερε την εμφάνιση νέων πολιτικών και κομματικών σχηματισμών. Ενας εξ αυτών που έπαιξε και συνεχίζει να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο είναι το Κίνημα Δικαιωμάτων και Ελευθεριών (ΚΔΕ), πολιτικός εκφραστής της μουσουλμανικής-«τουρκικής» μειονότητας, το οποίο στις πρώτες μετακομμουνιστικές εκλογές του 1991 αναδείχτηκε τρίτη κοινοβουλευτική δύναμη.
Προπομπός του ΚΔΕ υπήρξε το Τουρκικό Εθνικό Απελευθερωτικό Κίνημα που είχε ιδρυθεί το 1985 από τον Αχμέτ Ντογάν. Το ΚΔΕ, σε αντίθεση με τα υπόλοιπα κόμματα, που ο σχηματισμός τους οφείλεται σε πολιτικά, ιδεολογικά και κοινωνικά αίτια, δημιουργήθηκε για την εκπροσώπηση της «τουρκικής» μειονότητας στο νέο πολιτικό σκηνικό της Βουλγαρίας. Σύμφωνα με τη γραμμή του ΚΔΕ, σκοπός της ύπαρξής της είναι η υπεράσπιση των δικαιωμάτων των μουσουλμάνων, της παρουσίας τους και του πολιτισμού τους που καταπατήθηκε και υπονομεύτηκε από το καθεστώς, αφού το ΚΚΒ δεν αναγνώρισε τα δικαιώματα της μειονότητας και επέβαλε περιοριστικά μέτρα, υποβαθμίζοντας την προσφορά της μειονότητας.
Τα κυριότερα αιτήματα του ΚΔΕ συνοψίζονται στην επαναφορά των δικαιωμάτων και των ελευθεριών που είχαν καταργηθεί με το κομμουνιστικό καθεστώς, όπως η διδασκαλία της τουρκικής γλώσσας, του πολιτισμού και της Ιστορίας, του Ισλάμ, η καθιέρωση των μουσουλμανικών εορτών ως επίσημων αργιών και η ελεύθερη άσκηση των θρησκευτικών τελετών, η διατήρηση των μνημείων τους και η ελεύθερη δημόσια χρήση της τουρκικής γλώσσας στα μέσα ενημέρωσης.
Το μετακομμουνιστικό καθεστώς αναγνώρισε τη μουσουλμανική μειονότητα ως τουρκική μειονότητα, η οποία υπερβαίνει τα 1.000.000 άτομα, ποσοστό 12% του συνολικού πληθυσμού της χώρας. Ποσοστό το οποίο παρά τη μεγάλη μετανάστευση του πληθυσμού της Βουλγαρίας συνεχίζει να είναι σχεδόν το ίδιο, αφού η δημογραφία των μουσουλμάνων διαφοροποιείται σε σχέση με τον πλειονοτικό πληθυσμό.
Μετακομμουνιστικά, η αναβάθμιση της ΚΔΕ από έναν πολιτικό σχηματισμό που συμμετείχε στον κυβερνητικό συνασπισμό σε κόμμα συγκυβέρνησης με την απονομή υπουργικών θέσεων προκάλεσε τις αντιδράσεις της αντιπολίτευσης, αλλά και την ταυτόχρονη ικανοποίηση της Τουρκίας. Στο εθνικό επίπεδο το ΚΔΕ έχει υπουργικά χαρτοφυλάκια και χωρίς αυτό δεν γίνεται κυβέρνηση, ενώ σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι ευρωβουλευτές του ΚΔΕ δε διστάζουν να «καταγγείλουν» στην Ε.Ε. ελληνικές ενέργειες ή παραλείψεις σε σχέση με τους μουσουλμάνους στη Θράκη ή να προωθήσουν ψηφίσματα υπέρ της «Μακεδονίας».
Η σταδιακή αύξηση της πολιτικής επιρροής του ΚΔΕ και η συσπείρωση της «τουρκικής» μειονότητας είχαν αποτέλεσμα και σε τοπικό επίπεδο, όπου οι μουσουλμάνοι ελέγχουν όλους τους δήμους στις τουρκόφωνες περιοχές της βουλγαρικής Ροδόπης. Ο ρυθμιστικός ρόλος του ΚΔΕ στο πολιτικό σύστημα και οι σχέσεις με την Τουρκία αποτελούν ήδη ένα συγκεκριμένο δεδομένο στη χώρα, γεγονός που επηρεάζει και την πολιτική των δύο κύριων κομμάτων που εναλλάσσονται στην κυβέρνηση και την προεδρία.
Ο Εβρος
Η «τουρκική» μειονότητα, όπως και η συνδεόμενη με αυτήν τουρκική πολιτική, αποτελεί σημαντική παράμετρος για τις εξελίξεις στη Βουλγαρία. Και αυτό παρατηρείται όχι μόνο στο πεδίο της επιβίωσης των «τουρκικών» πληθυσμών, της θρησκευτικής συγγένειας ή της οικονομικής διείσδυσης, αλλά κυρίως στο πεδίο των πολιτικών αποτελεσμάτων. Η Τουρκία αντιλαμβάνεται ότι η Βουλγαρία είναι στη ζώνη επιρροής της και παρεμβαίνει εκεί όπου νομίζει ότι απαιτείται ή το επιβάλλουν η Ιστορία της και ο ρεαλισμός, στο θεσμικό ζήτημα, στις εύθραυστες πολιτικές δομές, στην οικονομία. Εκεί όπου εσχάτως η Τουρκία βρήκε ένα νέο πεδίο, όπου οι τουρκικής καταγωγής Βούλγαροι πολίτες, ως Ευρωπαίοι, συστήνουν επιχειρήσεις και αγοράζουν ακίνητα, επιχειρήσεις, χωράφια ειδικά στον Εβρο. Αλλά για αυτό θα γίνει αναφορά με ειδικό άρθρο άμεσα.
Ενισχύσεις για την επανασύνδεση με το Ισλάμ
Στη Βουλγαρία, όπως και σε άλλες χώρες της περιοχής, δόθηκαν τουρκικές ενισχύσεις για την επανασύνδεση του πληθυσμού με το Ισλάμ, με την επισκευή και την ανακατασκευή χώρων λατρείας που υπενθύμιζαν την οθωμανική κληρονομιά.
Ταυτόχρονα υλοποιήθηκαν προγράμματα στρατιωτικής, οικονομικής και άλλης μορφής συνεργασίας και η Τουρκία αναλαμβάνει να διεκπεραιώσει την πολιτική προστασίας των τουρκικών – μουσουλμανικών πληθυσμών. Στη Βουλγαρία η διαχρονική παρουσία στα πολιτικά δρώμενα της μειονότητας επιτρέπει στην Τουρκία να δίνει πιο συγκεκριμένο χαρακτήρα στη δράση της. Αρχηγοί κομμάτων, βουλευτές, δήμαρχοι, μουφτήδες και άλλοι παράγοντες της βουλγαρικής πολιτικής ζωής -χριστιανοί και μουσουλμάνοι- είναι προσανατολισμένοι προς την Τουρκία, αφού η σημερινή κατάσταση δεν επιτρέπει άλλες απόψεις.
Η διαρκής συμβολή του Κινήματος Δικαιωμάτων και Ελευθεριών σε όλες τις μεταβατικές κυβερνήσεις της Βουλγαρίας συνιστά ένα δεδομένο που δεν μπορεί να αλλοιωθεί, αντίθετα η τουρκική παρουσία ενισχύεται και αποκτά μεγαλύτερες διαστάσεις και σε περιοχές χωρίς τουρκικούς ή τουρκόφωνους πληθυσμούς (κεντρική και βόρεια Βουλγαρία). Το άλλο σκέλος της παρουσίας της Τουρκίας αφορά την οικονομία. Πάνω από 3.000 τουρκικές επιχειρήσεις δραστηριοποιούνται στη Βουλγαρία, ενώ ο αριθμός των Τούρκων επιχειρηματιών που ζει στη Βουλγαρία ξεπερνά τους 2.500. Το διμερές εμπόριο ξεπέρασε τα 15 δισ. δολάρια το 2025, ενώ το 20% των εξαγωγών της Βουλγαρίας κατευθύνεται στην τουρκική αγορά, καθιστώντας την τον πρώτο εμπορικό εταίρο της Βουλγαρίας.
*Διδάκτωρ Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών
