Τυχεροί οι φοιτητές της Νομικής που έχουν διδαχθεί Ποινικό Δίκαιο, αφού ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη αποτελεί μία ακόμη ιδανική σπαζοκεφαλιά για να δοκιμάσουν τις γνώσεις τους σε ένα από τα δυσκολότερα πεδία της ποινικής δογματικής το οποίο έχει απασχολήσει κατ’ επανάληψιν την επιστήμη, την νομολογία και, βεβαίως, τα παραμορφωτικά ΜΜΕ που πεινούν και διψούν για αίμα: την διάκριση του ενδεχόμενου δόλου από την αμέλεια. Ο πυρήνας της πρόσφατης σπαζοκεφαλιάς εντοπίζεται στο εξής ερώτημα: Ο ενδεχόμενος δόλος, και δη ο ανθρωποκτόνος, πρέπει να ορίζεται με ψυχολογικά ή, αντιθέτως, με κανονιστικά (αξιολογικά) κριτήρια;
ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΟΣ ΔΟΛΟΣ
Αν ο ενδεχόμενος δόλος ορίζεται με ψυχολογικά κριτήρια, ερωτάται: Είναι σε θέση ο δικαστής να εισχωρήσει στα άδυτα της ψυχής του δράστη, προκειμένου να διαπιστώσει αν αυτός προέβλεψε και αποδέχθηκε την κακή εξέλιξη των πραγμάτων, εν προκειμένω τον θάνατο του τραγουδιστή ή, αντιθέτως, αν ήλπισε-πίστεψε στην μη επέλευση του εγκληματικού αποτελέσματος, στηρίζοντας αυτήν την ελπίδα-πίστη του σε μια ορθολογική βάση και όχι ασφαλώς στο «τυχερό άστρο» του;
Ή μήπως είναι φύσει αδύνατον να μπορέσει ο δικαστής να φωταγωγήσει την λεγόμενη «νύκτα του εσωτερικού κόσμου» του δράστη, οπότε θα πρέπει να προβεί σε μια καταλογιστική κρίση, λέγοντας ότι όποιος, ευρισκόμενος στην τάδε κατάσταση, πράττει με τον δείνα τρόπο, δεν μπορεί παρά να αποδεχόταν ή να μην αποδεχόταν τον θάνατο του θύματος;
Όποιος εμμένει στην παραδοσιακή, ψυχολογική προσέγγιση του ενδεχόμενου δόλου θα δυσκολευτεί πολύ να χρεώσει στους κατηγορουμένους την κακουργηματική μορφή ανθρωποκτονίας του άρθρου 299 παρ. 1 του Ποινικού Κώδικα: Πώς είναι δυνατόν, θα σκεφθεί κάποιος, να αποδέχονταν οι δύο γιατροί τον θάνατο ενός από τους διασημότερους και λαοφιλέστερους τραγουδιστές της Ελλάδος, αφού αυτό θα σήμαινε ότι, ταυτοχρόνως, αποδέχονταν να τινάξουν στον αέρα την χρυσοφόρα επιχείρησή τους που, επί σειρά ετών, «δούλευε ρολόι»; Μια τέτοια αποδοχή θα ισοδυναμούσε με ηθελημένη αυτοκαταστροφή και με κατάληξή τους «στην στενή», όπερ και εγένετο.
Από την άλλη πλευρά, οι θιασώτες της μοντέρνας, δηλαδή της κανονιστικής (ή αξιολογικής) προσέγγισης του ενδεχόμενου δόλου θα αντιτείνουν: Όποιος διατηρεί ιατρείο άνευ ειδικότητος και με χαβανέζικο πτυχίο, με μη εγκεκριμένα για χρήση εντός ιατρείου μηχανήματα (ιδίως πλασμαφαίρεσης), χωρίς τήρηση των όρων ασφαλείας για την διενέργεια επικίνδυνων ιατρικών πράξεων και για την αποτελεσματική αντιμετώπιση μιας επιπλοκής κατά την εκτελούμενη θεραπεία, ενώ, παράλληλα, συνεργάζεται με υπνοθεραπευτή, πρέπει να συμφωνήσουμε ότι έχει θέσει σε λειτουργία ένα άκρως επικίνδυνο οργανωτικό πεδίο, ένα δυνάμει «φονικό ιατρείο», το οποίο ανά πάσα στιγμή μπορεί να μετατραπεί σε λαιμητόμο για τους πελάτες-ασθενείς που προφανώς αγνοούν τις πραγματικές διαστάσεις του κινδύνου κατά της ζωής τους, όντας τυφλωμένοι από την ανάγκη να επιτύχουν την πολυπόθητη ευεξία, αναζωογόνηση, αποτοξίνωση, αντιγήρανση κ.λπ., την οποία τους υποσχέθηκαν.
Κι όταν κτυπά επανειλημμένως ο συναγερμός του μηχανήματος, αλλά ο χειριστής του κωφεύει, όταν «η δουλειά στραβώνει» παντελώς, αλλά η αντίδραση δεν είναι άμεση ούτε σύμφωνη με τους κανόνες της ιατρικής επιστήμης και τέχνης (π.χ., δεν ειδοποιείται πάραυτα το ΕΚΑΒ και χορηγείται στον κινδυνεύοντα ασθενή υποπολλαπλάσια δόση αδρεναλίνης), τότε οι συσσωρευμένες σοβαρές παραβιάσεις των ιατρικών καθηκόντων επιμελείας υπερβαίνουν καταφανώς το ελάχιστο ρίσκο που μπορεί να ανεχθεί μια κοινωνία.
ΓΙΑΤΡΟΙ-ΔΗΜΙΟΙ
Ως εκ τούτου, το μήνυμα που πρέπει να σταλεί στα μέλη της είναι το ακόλουθο: Δεν πρέπει ποτέ και για κανέναν λόγο να παίζετε στα ζάρια την ζωή των συμπολιτών σας, ειδικά όταν θέλετε να λέγεστε γιατροί! Αλλιώς επαληθεύετε την διαπίστωση του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου (στην Η΄ προς Ολυμπιάδα επιστολή) ότι ζούμε σε ανάποδο κόσμο, όπου οι ποιμένες έχουν γίνει λύκοι, οι κυβερνήτες έχουν γίνει πειρατές και οι γιατροί έχουν γίνει δήμιοι. Παρεμπιπτόντως, «τα ίσια ανάποδα τα βλέπω όπου πάω», τραγουδούσε και ο ίδιος ο Μαζωνάκης!
Δυστυχώς, όμως, η μετάλλαξη του ιατρού σε δήμιο είναι ένα φαινόμενο που το ζήσαμε μαζικά κατά την διάρκεια της λεγόμενης πανδημίας του κορωνοϊού. Τότε, οι μεν γιατροί έσπρωχναν παντελώς ατιμωρητί τους πολίτες στις «ηλεκτρικές καρέκλες» των εμβολιαστικών κέντρων, οι δε πολιτικοί τιμωρούσαν με επαγγελματικό αποκλεισμό όσους υγειονομικούς τολμούσαν να αμφισβητούν τα πειραματικά εμβόλια και την επιστήμη τους, αρνούμενοι να μετατραπούν σε υποψήφιους αυτόχειρες.
ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΑΠΩΘΗΣΗΣ
Πάντως, όσοι βλέπουν με κακό μάτι την κανονιστική προσέγγιση του ενδεχόμενου δόλου, διότι οι οπαδοί της στερούνται της δέουσας κατανόησης για το πώς σκέπτεται και ενεργεί ένας επιπόλαιος δράστης, ο οποίος πρέπει να τιμωρηθεί αυστηρά προκειμένου να μάθει εφεξής να συμπεριφέρεται περισσότερο υπεύθυνα έναντι των συμπολιτών του, θα διετύπωναν την εξής απορία:
Πώς θα αξιολογηθεί το γεγονός ότι ήταν η πρώτη φορά για τους ιδιοκτήτες του συγκεκριμένου ιατρείου που πήγαινε τόσο στραβά μια θεραπεία πλασμαφαίρεσης; Σε αυτήν την περίπτωση, γιατί να μην μπορούμε να ισχυριστούμε ότι οι δύο γιατροί είχαν εξοικειωθεί με τον κίνδυνο τόσο πολύ, που τον είχαν απωθήσει-καταχωνιάσει στο ασυνείδητό τους, οπότε τον βίωναν ως μια αμελητέα ποσότητα, άρα δεν θα τους χρεώσουμε ούτε καν ενσυνείδητη, αλλά μόνο άνευ συνειδήσεως αμέλεια;
Στην απορία αυτή πρέπει να προστεθεί ένα χρήσιμο παράδειγμα: Άραγε, οι ιδιοκτήτες μιας ακτοπλοϊκής εταιρείας που επιτρέπει να εκτελεί δρομολόγια ένα σαπιοκάραβο, το οποίο επί πολλά χρόνια «την βγάζει πάντοτε καθαρή», έχουν κι αυτοί ενεργοποιήσει τον ψυχολογικό μηχανισμό της αυτοεξαπάτησης (αισιοδοξώντας ότι «όλα θα πάνε καλά κι αυτήν την φορά»), γεγονός που, ενδεχομένως, δικαιολογεί την επιεική τους ποινική μεταχείριση, δηλαδή την τιμώρησή τους για το πλημμέλημα της ανθρωποκτονίας εξ αμελείας;
Η απορριπτική απάντηση τροφοδοτείται από το επιχείρημα ότι δεν είναι δυνατόν ένας δράστης να την «σκαπουλάρει» και να πέφτει στο μαλακό στρώμα της αμέλειας, παρότι συμπεριφέρεται ως «αγύριστο κεφάλι» που κλείνει τα μάτια του μπροστά στον ελλοχεύοντα σοβαρό κίνδυνο, ενεργοποιώντας τον μηχανισμό της απώθησης και υποβαθμίζοντας έτσι, αυθαιρέτως, τον πραγματικό κίνδυνο. Η εμπιστοσύνη στην μη επέλευση του εγκληματικού αποτελέσματος, παρότι κάποια στιγμή διεγνώσθη η δυνατότητα της επέλευσής του, δεν μπορεί παρά να ισοδυναμεί με μια παράλογη άρνηση της ορθολογικής διάγνωσης και, κατά τούτο, με μια αδικαιολόγητη, καθότι αδύναμη, ελπίδα. Ο παραλογισμός, όμως, δεν πρέπει να πριμοδοτείται από την έννομη τάξη, διότι ευνοεί την ατομική ασυδοσία και επομένως την κοινωνική αναρχία.
ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΧΩΡΑΦΑΣ
Πόσο δυσχερές είναι το πρόβλημα της υπαγωγής της ελπίδας του δράστη ότι «όλα θα πάνε καλά» στο πεδίο του δόλου ή της αμέλειας προκύπτει και από την θέση που είχε διατυπώσει ο πνευματικός πατέρας του προϊσχύσαντος Ποινικού Κώδικα, ο αείμνηστος καθηγητής Νικόλαος Χωραφάς, στο βιβλίο του «Περί της εννοίας του δόλου εν τω Ποινικώ Δικαίου» (Τεύχ. Α΄: Ιστορική και δογματική έρευνα, 1922, σελ. 145), όπου έγραφε τα εξής:
Είναι «άνευ αξίας […] το αν η ελπίς […] του δράστη είναι δεδικαιολογημένη ή ου, το αν καλώς ή κακώς ούτος ήλπισε ό,τι ήλπισεν. Ημάς ενδιαφέρει αν όντως ο δράστης έσχε τοιαύτην ελπίδα, ημάς ενδιαφέρει η υποκειμενική εν εκάστη συγκεκριμένη περιπτώσει αντίληψις του δράστου. Το αν τώρα πράγματι υπήρξε εν δεδομένη τινι περιπτώσει τοιαύτη υποκειμενική αντίληψις του δράστου ή όχι, είναι προδήλως ζήτημα αποδείξεως».
Ωστόσο, ο Χωραφάς προέβαινε εν συνεχεία σε μία σημαντική διευκρίνιση: «Βεβαίως, δε, το γεγονός ότι ο δράστης προείδε το εγκληματικό αποτέλεσμα ως κατά την συνήθη πορείαν των πραγμάτων δυνάμενον να επέλθη, το γεγονός ότι η πρόβλεψις του αποτελέσματος ήτο τοιαύτη ώστε κατά την γενικήν αντίληψιν να υπάρχη κίνδυνος επελεύσεως αυτού, έχει αναμφιβόλως αξίαν διά την κρίσιν του δικαστού περί παραδοχής ή μη των ισχυρισμών του κατηγορουμένου ότι ναι μεν προείδε το αποτέλεσμα, αλλ’ ήλπισεν ότι θα το αποφύγη, διότι αληθώς κατά κανόνα ο προϊδών εγκληματικόν τι αποτέλεσμα ως κατά την συνήθη πορείαν των πραγμάτων δυνάμενον να επέλθη και παρά την πρόβλεψιν ταύτην ενεργήσας, βεβαίως σημαίνει ότι και απεδέχθη αυτό, ότι συνεπώς ο περί ελπίδος αποφυγής του αποτελέσματος ισχυρισμός του είναι πρόφασις απλή προς αποφυγήν της τιμωρίας». Μια τιμωρία, μάλιστα, που, στην προκειμένη περίπτωση, οι δύο κατηγορούμενοι μπορεί αλαζονικά να πίστευαν ότι θα αποφύγουν χάρη στις ισχυρές, πολιτικές και εν γένει συστημικές, διασυνδέσεις τους.
Για εμβάθυνση στα ζητήματα που εθίγησαν παραπάνω βλ. Βαθιώτη, Δόλος: Θεμελίωση και αποκλεισμός του στο Ποινικό Δίκαιο, εκδ. Π.Ν. Σάκκουλας, 2014.
* πρ. Αναπλ. Καθηγητής Νομικής Σχολής Δ.Π.Θ.
