Melina Paxinos: «Η τέχνη παραμένει επαναστατική όταν συνεχίζει να τολμά»

Κάθε φορά που η εμβληματική ζωγράφος του Μεσοπολέμου Ταμάρα ντε Λέμπισκα πουλούσε έναν πίνακά της συνήθιζε να αγοράζει για τον εαυτό της ένα διαμαντένιο βραχιόλι. Οχι για να τον επιβραβεύσει, συντηρώντας τη ματαιοδοξία της, αλλά γιατί έτσι εξασφάλιζε την επιβίωσή της. Εχοντας γνωρίσει τον ξεριζωμό και την εξορία, η σπουδαία ζωγράφος ήθελε να γνωρίζει πως, αν ο κόσμος της κατέρρεε ξανά, θα μπορούσε να φύγει και να ξαναχτίσει τη ζωή της από την αρχή, πουλώντας ένα από αυτά τα διαμαντένια βραχιόλια της.

• Συνέντευξη στη Γιώτα Βαζούρα 

Μια τέτοια συναρπαστική ιστορία έφερε στο φως η ελληνικής καταγωγής σαξοφωνίστρια, μία από τις λιγοστές μουσικούς σε αυτό το πεδίο, και συνθέτρια Melina Paxinos, κατά τη σύνθεση του τελευταίου της τζαζ άλμπουμ, το οποίο είναι εμπνευσμένο από τις μυθικές μορφές του σουρεαλισμού.

Γεννημένη στο Αμβούργο, με την Ελλάδα βαθιά ριζωμένη στην ταυτότητα και τη μουσική της, η δημιουργός επιχειρεί με το νέο της άλμπουμ «MUSES» ένα ξεχωριστό ταξίδι στον κόσμο της τέχνης. Ο Αντρέ Μπρετόν, η Λι Μίλερ, ο Ρενέ Μαγκρίτ, ο Μαν Ρέι και ο δικός μας Νίκος Εγγονόπουλος συναντιούνται σε ένα φανταστικό καλλιτεχνικό σαλόνι, όπου οι εικόνες αποκτούν ήχο και η σύγχρονη τζαζ συνομιλεί με τον σουρεαλισμό. Στην πορεία αυτής της μουσικής αναζήτησης, η Paxinos έφτασε μέχρι την 90χρονη κόρη του Μπρετόν, από την οποία έλαβε μια χειρόγραφη επιστολή, αλλά και τη δισέγγονη της Λέμπιτσκα, που της αποκάλυψε την ιστορία με τα διαμαντένια βραχιόλια. Εχοντας συνεργαστεί με σημαντικούς δημιουργούς, όπως η Λένα Πλάτωνος και ο Ρος Ντέιλι, η Melina Paxinos έχει διαμορφώσει έναν προσωπικό μουσικό κόσμο, στον οποίο η τζαζ συναντά τον μεσογειακό λυρισμό και την κινηματογραφική αφήγηση. Με αφορμή την κυκλοφορία του «MUSES» και τη ζωντανή παρουσίασή του στο Half Note Jazz Club στις 29 Οκτωβρίου, μιλά στο «ENJOY» για τις γυναίκες που τόλμησαν να ζήσουν με τους δικούς τους όρους, τη δύναμη της φαντασίας, τις ελληνικές ρίζες της και την ανθρώπινη ευαισθησία που, όπως πιστεύει, καμία μηχανή δεν μπορεί να αντικαταστήσει.

Στο νέο σας άλμπουμ «MUSES» η τζαζ συναντά τον σουρεαλισμό. Τι σας γοητεύει σε αυτό το καλλιτεχνικό κίνημα; Πιστεύετε ότι η τέχνη σήμερα έχει χάσει κάτι από την επαναστατικότητά της;

Αυτό που με γοήτευσε περισσότερο στον σουρεαλισμό ήταν η δημιουργική ελευθερία, η δύναμη της φαντασίας και η δυνατότητα να επαναεφευρίσκουμε τον εαυτό μας. Το κίνημα αυτό έδωσε τόσο μεγάλο χώρο στη φαντασία μου, που θέλησα να το εξερευνήσω βαθύτερα, να διαβάσω, να γνωρίσω τις προσωπικότητες και να ανακαλύψω την ατμόσφαιρα εκείνης της εποχής. Συχνά σκέφτομαι τον σουρεαλισμό σαν μια μορφή εξάσκησης της φαντασίας. Οπως γυμνάζουμε το σώμα μας, έτσι μπορούμε να καλλιεργούμε και το μυαλό μας, ώστε να γίνεται πιο ανοιχτό και δημιουργικό. Το «MUSES» είναι το μουσικό αποτέλεσμα αυτής της εξερεύνησης. Για μένα η τέχνη παραμένει επαναστατική όταν συνεχίζει να τολμά, να αναζητά νέους τρόπους έκφρασης, διατηρώντας πάντα την αυθεντικότητά της.

Η Λι Μίλερ, η Ταμάρα ντε Λέμπιτσκα και η Κικί ντε Μονπαρνάς (σ.σ.: τρεις εμβληματικές δημιουργοί του Μεσοπολέμου) υπήρξαν γυναίκες που αμφισβήτησαν τις συμβάσεις της εποχής τους. Πιστεύετε ότι έναν αιώνα αργότερα οι γυναίκες δημιουργοί εξακολουθούν να χρειάζεται να αποδεικνύουν περισσότερο την αξία τους;

Αυτό που με συγκινεί περισσότερο είναι το θάρρος τους να ζήσουν και να δημιουργήσουν με τους δικούς τους όρους, σε μια εποχή που αυτό δεν ήταν καθόλου αυτονόητο. Μιλάμε για μια περίοδο όπου οι γυναίκες διεκδικούσαν ακόμη βασικά δικαιώματα, ενώ ακόμη και στους πιο προοδευτικούς καλλιτεχνικούς κύκλους συχνά αντιμετωπίζονταν περισσότερο ως μούσες, παρά ως αυτόνομες δημιουργοί. Η ανεξαρτησία, η τόλμη και η αυτονομία αυτών των γυναικών, αλλά και η ικανότητά τους να επαναεφευρίσκουν τον εαυτό τους αποτελούν για μένα μεγάλη πηγή έμπνευσης. Πιστεύω ότι σήμερα έχουν αλλάξει πολλά προς το καλύτερο, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν ανισότητες.

Για το «MUSES» επικοινωνήσατε με απογόνους σπουδαίων καλλιτεχνών, όπως η κόρη του Αντρέ Μπρετόν και η δισέγγονη της Ταμάρα ντε Λέμπιτσκα. Τι ανακαλύψατε μέσα από αυτές τις επαφές; Υπήρξε κάτι που σας εξέπληξε ιδιαίτερα;

Με την κόρη του Αντρέ Μπρετόν, τη Madame Aube Elléouët, που είναι 90 ετών, επικοινώνησα μέσω αλληλογραφίας. Θυμάμαι ότι της έστειλα ένα γράμμα, το βιογραφικό μου, τη μουσική μου σε USB και το δελτίο Τύπου του άλμπουμ, ζητώντας την άδειά της να χρησιμοποιήσω το όνομα του πατέρα της στον τίτλο της σύνθεσής μου «Breakfast with Breton». Είχα μεγάλη αγωνία, καθώς είχα πάνω από 20 χρόνια να στείλω ή να λάβω γράμμα! Περίπου δέκα μέρες αργότερα έφτασε η απάντησή της. Μου έγραψε με πολύ όμορφα γράμματα, πάνω στο ίδιο το βιογραφικό που της είχα στείλει, ότι με μεγάλη χαρά μού επέτρεπε να χρησιμοποιήσω το όνομα του πατέρα της. Είχε μάλιστα συμπεριλάβει και ένα έντυπο για το DVD «Enter the Surrealist Galaxy». Ολη αυτή η αναλογική διαδικασία ήταν πραγματικά συναρπαστική! Είχα επίσης την ευκαιρία να γνωρίσω μέσω Zoom τη Marisa de Lempicka, δισέγγονη της Tamara de Lempicka, η οποία αγκάλιασε με πολλή θέρμη το άλμπουμ μου. Μια ιστορία που μου έχει μείνει ιδιαίτερα είναι αυτή με τα διαμαντένια βραχιόλια της Tamara. Εχοντας ήδη βιώσει τον ξεριζωμό και έχοντας αναγκαστεί να πουλήσει κοσμήματά της για να επιβιώσει στην εξορία, η Tamara φρόντιζε να εξασφαλίζει την οικονομική της ανεξαρτησία. Κάθε φορά που πουλούσε έναν πίνακα, αγόραζε ένα διαμαντένιο βραχιόλι, ώστε, σε περίπτωση ενός νέου πολέμου, να έχει πάντα τη δυνατότητα να φύγει και να ξαναχτίσει τη ζωή της από την αρχή. Αυτή η ιστορία με συγκίνησε ιδιαίτερα, γιατί αποκαλύπτει μια γυναίκα με τεράστια δύναμη, αποφασιστικότητα και βαθιά ανάγκη για ανεξαρτησία.

Ανάμεσα στον Μαγκρίτ, τον Μαν Ρέι και τον Μπουνιουέλ συναντάμε και τον Νίκο Εγγονόπουλο. Πόσο βαθιά επηρεάζουν τη μουσική και την ταυτότητά σας οι ελληνικές σας ρίζες, παρότι γεννηθήκατε και μεγαλώσατε στη Γερμανία;

Αγαπώ πολύ τα έργα του Νίκου Εγγονόπουλου, τον συνδυασμό της ελληνικής μυθολογίας με το σουρεαλιστικό στοιχείο, τις αντιθέσεις, τα έντονα χρώματα και τον ερωτισμό. Οι πίνακές του μου δημιουργούν μια ιδιαίτερη αίσθηση ζεστασιάς και οικειότητας. Μεγαλώνοντας στο Αμβούργο, βίωσα από νωρίς τη διπλή μου ταυτότητα ως κάτι απολύτως φυσικό. Παρόλο που φοίτησα σε γερμανικά σχολεία και σπούδασα στη Γερμανία, η καθημερινότητά μου ήταν πάντα δίγλωσση. Η ελληνική γλώσσα και κουλτούρα ήταν διαρκώς παρούσες, μέσα από τη μουσική, το φαγητό, τις γιορτές και τις οικογενειακές συγκεντρώσεις. Η διπλή μου ταυτότητα υπήρξε πάντοτε πηγή έμπνευσης, τόσο ως άνθρωπο όσο και ως καλλιτέχνη.

Το σαξόφωνο έχει συνδεθεί ιστορικά με μεγάλες ανδρικές μορφές της τζαζ. Εχετε αντιμετωπίσει προκαταλήψεις ως γυναίκα σαξοφωνίστρια; Πόσο δύσκολο είναι σήμερα για μια γυναίκα να καθιερωθεί στον χώρο;

Προσωπικά δεν θα έλεγα ότι έχω βιώσει έντονες προκαταλήψεις λόγω του φύλου μου. Από μικρή αντιμετώπιζα το σαξόφωνο απλώς ως το όργανο με το οποίο ήθελα να εκφραστώ, χωρίς να σκέφτομαι αν θεωρείται περισσότερο ανδρικό ή γυναικείο. Σίγουρα, όμως, εξακολουθούν να υπάρχουν στερεότυπα και ανισότητες στον χώρο της μουσικής, ακόμα κι αν δεν είναι πάντα εμφανή. Πιστεύω ότι το σημαντικό είναι να δημιουργούμε ένα περιβάλλον όπου κάθε καλλιτέχνης θα έχει τις ίδιες ευκαιρίες να εξελιχθεί και να αναγνωριστεί για το έργο του, ανεξάρτητα από το φύλο του.

Εχετε συνεργαστεί με ξεχωριστούς δημιουργούς, όπως η Λένα Πλάτωνος και ο Ρος Ντέιλι. Ποιο είναι το σημαντικότερο μάθημα που αποκομίσατε από αυτές τις καλλιτεχνικές συναντήσεις;

Θα έλεγα ότι, πέρα από την τεράστια αξία τους ως μουσικοί και συνθέτες, αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν η δοτικότητά τους, τόσο απέναντι στη μουσική όσο και στους ανθρώπους. Η γενναιοδωρία με την οποία μοιράζονται τις γνώσεις, τις εμπειρίες και τη δημιουργικότητά τους είναι κάτι που εκτιμώ βαθιά.

Σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να παράγει μουσική μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, τι πιστεύετε ότι παραμένει αναντικατάστατα ανθρώπινο στη δημιουργία;

Ισως εδώ να βρίσκεται και μια απάντηση στο τι θεωρούμε επαναστατικό στην τέχνη σήμερα. Ισως η πρόκληση της εποχής μας να είναι ακριβώς αυτή: να μάθουμε να συνυπάρχουμε δημιουργικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη, χωρίς να χάνουμε την ανθρώπινη ευαισθησία και την προσωπική μας έκφραση. Πιστεύω ότι η τεχνολογία μπορεί να είναι ένα πολύτιμο εργαλείο, να μας εξοικονομεί χρόνο και να ανοίγει νέες δυνατότητες. Για μένα, όμως, η ουσία της μουσικής βρίσκεται στις εμπειρίες, στα συναισθήματα και στην προσωπική ιστορία κάθε δημιουργού. Και φυσικά στη μοναδική ενέργεια της ζωντανής μουσικής, που θεωρώ αναντικατάστατη.

Info: Η Melina Paxinos παρουσιάζει το νέο της άλμπουμ «MUSES» την Πέμπτη 29 Οκτωβρίου 2026 στο Half Note Jazz Club, στην Αθήνα, μαζί με το κουαρτέτο της.