Οι καταδιωκόμενοι της Αμισού: Μήνες στα βουνά μέχρι τη λύτρωση από το «Νάξος»

Τη νύχτα της 26ης Οκτωβρίου 1921, μια λέμβος του πολεμικού πλοίου «Νάξος» πλησίασε την ακτή Καρά Μπογάζ, στα δυτικά της Αμισού στον Εύξεινο Πόντο.

Οι άνθρωποι που περισυνελέγησαν δεν θύμιζαν σε τίποτα συνηθισμένους ταξιδιώτες. Ήταν οικογένειες από τα ελληνικά χωριά της περιοχής, οι οποίες επί μήνες κρύβονταν στα δάση και τις σπηλιές, μετακινούνταν μόνο υπό το σκοτάδι της νύχτας και τρέφονταν με χόρτα. Ανάμεσά τους βρισκόταν ένα 7χρονο αγόρι με διαμπερές τραύμα από σφαίρα, καθώς και ένα βρέφος μόλις δύο μηνών.

Την επομένη, στις 27 Οκτωβρίου 1921, δύο αξιωματικοί του «Νάξος» άρχισαν να καταγράφουν τις μαρτυρίες των διασωθέντων.

Το αποτέλεσμα ήταν μια πεντασέλιδη έκθεση εξέτασης, η οποία διασώθηκε στο Πολιτικό Αρχείο του Εθνικού Συμβουλίου του Πόντου και σήμερα φυλάσσεται στο Αρχείο της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για το τεκμήριο ΑΕ 1533: ένα ντοκουμέντο που αποκαλύπτει τι σήμαιναν στην πράξη οι βίαιοι εκτοπισμοί των ελληνικών πληθυσμών.

Η εξέταση «εν πλω»

Η έκθεση συντάχθηκε πάνω στο πολεμικό πλοίο από τον υποπλοίαρχο του Βασιλικού Ναυτικού Εμμανουήλ Κορτέση και τον αξιωματικό Οικονομικού Κωνσταντίνο Αθανασιάδη.

Οι δύο αξιωματικοί εξέτασαν πέντε πρόσφυγες από χωριά της περιφέρειας Αμισού: τον Θεόδωρο Γεωργίου, τον Ηλία Τσολάκογλου, τον Σάββα Καρακωλίδη, την Αγγελική Τυρτικόγλου και τον Ιωάννη Μιχαηλίδη. Μαζί τους είχαν σωθεί οι σύζυγοι, τα παιδιά και τα εγγόνια τους.

Το σωζόμενο τεκμήριο αποτελεί δακτυλογραφημένο αντίγραφο, το οποίο στο τέλος φέρει την πιστοποίηση «Δια την ακρίβειαν της αντιγραφής» με την υπογραφή του γραμματέα.

Οι καταθέσεις συγκλίνουν σε ένα κοινό χρονικό: από την άνοιξη του 1921 οι κάτοικοι των ελληνικών χωριών άρχισαν να εγκαταλείπουν τις εστίες τους, όταν πληροφορήθηκαν ότι όσοι συλλαμβάνονταν και οδηγούνταν προς το εσωτερικό δεν επέστρεφαν ποτέ.

Αμισός 1921: Γιατί άδειαζαν τα ελληνικά χωριά

Η Αμισός (η σημερινή Σαμψούντα) αποτελούσε ένα από τα πλέον κομβικά λιμάνια του Πόντου. Η οικονομία της περιοχής βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στην καλλιέργεια και το εμπόριο του καπνού, τομέας όπου το ελληνικό στοιχείο είχε ισχυρή παρουσία.

Παράλληλα, η ευρύτερη περιοχή ήταν καίριας σημασίας για το κεμαλικό κίνημα. Η αποβίβαση του Μουσταφά Κεμάλ στις 19 Μαΐου 1919 είχε σηματοδοτήσει την απαρχή της οργανωμένης εθνικιστικής κινητοποίησης στην Ανατολία.

Την άνοιξη του 1921, οι κεμαλικές Αρχές προχώρησαν σε μαζικές εκτοπίσεις του χριστιανικού πληθυσμού από τα παράλια προς την ενδοχώρα. Η παρουσία ελληνικών πολεμικών πλοίων στον Εύξεινο Πόντο και η δράση των αντάρτικων ομάδων χρησιμοποιήθηκαν ως πρόσχημα: οι Πόντιοι θεωρήθηκαν ύποπτοι για παροχή βοηθείας σε μια ενδεχόμενη ελληνική απόβαση ή για διαβίβαση πληροφοριών στα πλοία.

Η απόβαση δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Ωστόσο, οι εκτοπισμοί επεκτάθηκαν σε ολόκληρες κοινότητες, συμπεριλαμβάνοντας γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους. Πλήθος ανθρώπων έχασαν τη ζωή τους από τις κακουχίες και την πείνα κατά τη διάρκεια των πορειών, ενώ άλλοι δολοφονήθηκαν από ένοπλες ομάδες.

Για τους κατοίκους των χωριών της Αμισού, η φυγή στα βουνά αποτελούσε μια απελπισμένη επιλογή ανάμεσα στην εξαθλίωση και σε έναν εκτοπισμό από τον οποίο γνώριζαν ότι δύσκολα θα γύριζαν ζωντανοί.

Ο Θεόδωρος Γεωργίου και οι 1.200 συλληφθέντες

Ο πρώτος που κατέθεσε ήταν ο 35χρονος καπνοκαλλιεργητής Θεόδωρος Γεωργίου, από το Χατζή Ντεδέ της περιφέρειας Καβάζας.

Μαζί του είχαν διασωθεί η σύζυγός του Δέσποινα και οι γιοι τους, ο 4χρονος Δημήτριος και ο 7χρονος Αβραάμ. Οι αξιωματικοί σημείωσαν στην έκθεση ότι ο μικρός Αβραάμ έφερε πρόσφατο διαμπερές τραύμα από σφαίρα κάτω από την αριστερή ωμοπλάτη.

Ο Θεόδωρος Γεωργίου κατέθεσε ότι στα τέλη Μαΐου οι τουρκικές Αρχές συνελαβαν περίπου 1.200 κατοίκους από τα γύρω χωριά. Με τη δικαιολογία ότι θα μετακινούνταν για στρατιωτικούς λόγους, τους οδηγησαν προς το Καβάκ, στο εσωτερικό της περιοχής. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, οι περισσότεροι εκτελέστηκαν, ενώ ελάχιστοι κατάφεραν να διαφύγουν και να ειδοποιήσουν τους υπόλοιπους χωρικούς.

Ακολούθησε μαζική φυγή. Οι άνθρωποι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους χωρίς να προλάβουν να πάρουν μαζί τους τρόφιμα ή ρούχα. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η έκθεση, «την ημέραν εκρύβοντο εις τα δάση, την δε νύκτα μετεκινούντο».

Στις 7 Ιουνίου, ο Θεόδωρος, η οικογένειά του και μια ομάδα γυναικόπαιδων περικυκλώθηκαν από ενόπλους. Όταν η μικρή του κόρη άρχισε να κλαίει, εκείνος προσπάθησε να της καλύψει το στόμα για να μην προδοθεί η κρυψώνα τους, με αποτέλεσμα το παιδί να πεθάνει από ασφυξία στα χέρια του.

Αμέσως μετά, οι ένοπλοι άνοιξαν πυρ, σκοτώνοντας επτά γυναίκες. Ο Θεόδωρος επέζησε μαζί με τη σύζυγο, τους δύο γιους του και την 11χρονη ανιψιά του Ευανθία Στεφάνου, της οποίας οι γονείς είχαν ήδη δολοφονηθεί.

Για τους επόμενους μήνες περιπλανιόνταν στα βουνά, χωρίς να μένουν στο ίδιο σημείο πάνω από μία ή δύο ημέρες. Κρύβονταν σε σπηλιές και τρέφονταν με χόρτα, μέχρι που έφτασαν στην ακτή και περισυνελέγησαν από τη λέμβο του «Νάξος».

Οι υποσχέσεις προστασίας που διαψεύστηκαν

Ο 36χρονος Ηλίας Τσολάκογλου, καπνοκαλλιεργητής από το χωριό Ανδρεάντων, διασώθηκε μαζί με τη σύζυγό του Παρθενία και τον μόλις 2 ετών γιο τους Ιωάννη.

Στην κατάθεσή του ανέφερε ότι πριν από τις 10 Ιουνίου είχαν ήδη ξεκινήσει οι εκτοπισμοί των χριστιανών προς την ενδοχώρα, με την επίσημη αιτιολογία των στρατιωτικών αναγκών. Ο ίδιος υποστήριξε ότι ο πραγματικός στόχος ήταν ο αφανισμός των εύπορων ελληνικών αγροτικών και εμπορικών κοινοτήτων.

Όταν ένας δραπέτης μετέφερε τα όσα φρικτά συνέβαιναν στους εκτοπισμένους, πολλοί κάτοικοι κατέφυγαν στα βουνά. Ωστόσο, ορισμένοι πείστηκαν να επιστρέψουν, καθώς οι προύχοντες του χωριού τους διαβεβαίωσαν ότι Αμερικανοί παράγοντες στη Σαμψούντα και η παρουσία αμερικανικού πολεμικού πλοίου στο λιμάνι εγγυώνταν την ασφάλειά τους.

Σύμφωνα με τον Τσολάκογλου, μόλις δύο ημέρες μετά την επιστροφή τους, στις 19 Ιουνίου, ένοπλοι επιτέθηκαν και δολοφόνησαν τους κατοίκους που είχαν παραμείνει στο χωριό, ξεκινώντας από τους προύχοντες.

Η αναφορά στην αμερικανική παρουσία εντάσσεται στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής: από τον Μάιο του 1921 αμερικανικά αντιτορπιλικά περιπολούσαν στα λιμάνια του Ευξείνου Πόντου με κύριο μέλημα την προστασία των Αμερικανών πολιτών, των εμπορικών συμφερόντων και των ανθρωπιστικών αποστολών της Near East Relief. Οι κυβερνήτες τους τηρούσαν αυστηρή ουδετερότητα και δεν είχαν δικαιοδοσία στρατιωτικής επέμβασης.

Παρ’ όλα αυτά, Αμερικανοί αξιωματικοί κατέγραψαν τις εκτοπίσεις και διαμαρτυρήθηκαν στις κεμαλικές Αρχές. Τον Ιούλιο του 1921, ο Αμερικανός ύπατος αρμοστής στην Κωνσταντινούπολη, ναύαρχος Μαρκ Μπρίστολ, προειδοποίησε ότι ο εκτοπισμός περίπου 10.000 γυναικόπαιδων και ηλικιωμένων από τη Σαμψούντα δεν μπορούσε να δικαιολογηθεί στρατιωτικά και έθετε σε άμεσο κίνδυνο τη ζωή τους.

Προτίμησαν τα βουνά από τον εκτοπισμό

Ο 56χρονος Σάββας Καρακωλίδης, καπνοκαλλιεργητής και πατέρας οικογένειας, είχε εγκαταλείψει το χωριό του από τη νύχτα της 4ης Απριλίου 1921.

Μαζί του βρίσκονταν η σύζυγος και τα παιδιά του, η 16χρονη Ελπίδα και ο 11χρονος Αχιλλέας, καθώς και δύο εγγόνια του, ο 12χρονος Μιλτιάδης και η 7χρονη Ανθή.

Ο Καρακωλίδης γνώριζε την επίσημη πρόφαση των εκτοπισμών, σύμφωνα με την οποία οι Αρχές κατηγορούσαν τους ντόπιους για μετάδοση πληροφοριών στα ελληνικά πολεμικά πλοία. Ωστόσο, όπως κατέθεσε, κανείς από όσους απομακρύνθηκαν δεν επέστρεψε ποτέ. Έτσι, οι υπόλοιποι προτίμησαν τις κακουχίες, το κρύο και την καταδίωξη από την «υπό το πρόσχημα εκτοπισμού βεβαίαν σφαγήν».

Η οικογένεια έμεινε στα βουνά από τον Απρίλιο έως τον Οκτώβριο, τρεφόμενη με χόρτα και περνώντας μεγάλες περιόδους χωρίς καθόλου τροφή. Όταν ο χειμώνας έκανε την παραμονή στα ορεινά αδύνατη, κατέβηκαν προς την ακτή, όπου και εντοπίστηκαν από τη λέμβο του «Νάξος».

Η χήρα που έχασε τον άνδρα της στα τάγματα εργασίας

Ανάμεσα στους μάρτυρες ήταν και η 53χρονη Αγγελική Τυρτικόγλου από το Ανδρεάντων.

Ο σύζυγός της είχε επιστρατευτεί υποχρεωτικά κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στα διαβόητα τάγματα εργασίας (Αμελέ Ταμπουρού) και είχε πεθάνει από τις στερήσεις στο Τσορούμ. Η ίδια, έχοντας απομείνει με τους γιους της, τον 18χρονο Ιωάννη και τον 10χρονο Κωνσταντίνο, πήρε την απόφαση να ακολουθήσει την οικογένεια Καρακωλίδη στη φυγή προς τα βουνά.

Ένα παιδί γεννημένο και βαπτισμένο στη φυγή

Ο τελευταίος από τους πέντε μάρτυρες ήταν ο 26χρονος τσαγκάρης Ιωάννης Μιχαηλίδης από το Ανδρεάντων.

Μαζί του διασώθηκαν η σύζυγός του Βασιλική και ο μόλις δύο μηνών γιος τους Δημήτριος. Το βρέφος είχε γεννηθεί και βαπτιστεί στα βουνά, ενώ οι γονείς του καταδιώκονταν. Η λιτή αυτή αναφορά αποτυπώνει τις δραματικές συνθήκες της εγκυμοσύνης, της γέννας και της φροντίδας ενός νεογέννητου χωρίς στέγη, τροφή ή ιατρική περίθαλψη.

Ο Μιχαηλίδης κατέθεσε επίσης ότι στις 15 Ιουνίου η 50χρονη μητέρα του, μαζί με τον 10χρονο αδελφό του Στυλιανό και τη 13χρονη αδελφή του Γεωργία, συνελήφθησαν στην αγορά του Τεπέκιοϊ μαζί με περίπου 190 ακόμα Έλληνες.

Σύμφωνα με όσα ανέφερε, ορισμένοι από τους κρατουμένους απαγχονίστηκαν και άλλοι δολοφονήθηκαν, ενώ η κατάθεσή του περιλαμβάνει εξαιρετικά σκληρές περιγραφές για τη θανάτωση παιδιών και την κακοποίηση γυναικών.

Την ίδια εποχή, τα Δικαστήρια Ανεξαρτησίας δίκαζαν την ηγεσία του Πόντου

Ενώ οι οικογένειες της υπαίθρου κρύβονταν στα βουνά, στην Αμάσεια είχαν τεθεί σε λειτουργία τα λεγόμενα Δικαστήρια Ανεξαρτησίας, με στόχο την εξόντωση των εκπροσώπων του ελληνισμού διά της αγχόνης.

Η πρώτη συνεδρίαση πραγματοποιήθηκε στις 20 Αυγούστου 1921. Ανάμεσα στους πρώτους κατηγορουμένους ήταν ο εκπαιδευτικός Γεώργιος Παπαμάρκου από την Αμισό, ενώ ακολούθησαν καθηγητές και μαθητές του Κολεγίου Μερζιφούντας, κληρικοί, έμποροι και πρόκριτοι των ελληνικών κοινοτήτων. Τον Σεπτέμβριο του 1921, τουλάχιστον 174 Πόντιοι καταδικάστηκαν σε θάνατο.

Οι καταθέσεις στους αξιωματικούς του «Νάξος» συμπληρώνουν τη σκοτεινή αυτή εικόνα: στις πόλεις εξοντωνόταν η ηγεσία του τόπου, ενώ στην ύπαιθρο ολόκληρα χωριά εκτοπίζονταν ή καταστρέφονταν.

Η μαζική βία —αυτό που σήμερα αναγνωρίζουμε ως Γενοκτονία— περιλάμβανε εκτοπισμούς, τάγματα εργασίας, επιθέσεις ενόπλων, φυλακίσεις, απαγχονισμούς και την πλήρη εξάλειψη των προϋποθέσεων που επέτρεπαν την επιβίωση των ελληνικών κοινοτήτων στις πατρογονικές τους εστίες.

ΠΗΓΗ: pontosnews.gr