Στο Κιρετσχανέ, στην περιοχή Ορταχισάρ, το 1913-1914 εξασφαλίστηκε άδεια κατεδάφισης του ερειπωμένου σχολείου στην αυλή της ελληνικής εκκλησίας και ανέγερσης νέου. Η καθηγήτρια εκτιμά ότι η κατασκευή του νέου σχολείου δεν κατέστη δυνατή.
Η έρευνα εστιάζει στην πόλη, το κέντρο του οθωμανικού βιλαετίου, διακρίνοντας τα σωζόμενα κτήρια, με αναγνωρίσιμες τις αρχικές κατόψεις και όψεις τους, από όσα γνωρίζουμε μέσω σχεδίων και αλληλογραφίας.
Ωστόσο, η εκπαιδευτική δραστηριότητα εκτεινόταν ευρύτερα: «Εκείνη την περίοδο ελληνικά σχολεία, κυρίως πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, χτίζονταν και στα σαντζάκια, στους καζάδες, ακόμη και στα χωριά που υπάγονταν στο βιλαέτι της Τραπεζούντας, ανάλογα με την πληθυσμιακή πυκνότητα».
Ένα παράδειγμα είναι το σχέδιο ελληνικού σχολείου στη Σάντα, στην επαρχία της Άρδασσας, στην περιφέρεια της Αργυρούπολης.
Ποιος πλήρωνε για τα σχολεία
«Η ανέγερση των μη μουσουλμανικών σχολείων στηριζόταν στους πόρους των ίδιων των κοινοτήτων, σε ιδιωτικά κεφάλαια και σε δωρεές εύπορων ευεργετών. Αυτό ίσχυε και για την ελληνική κοινότητα», εξηγεί η Νουρτζάν Γιαζιτζί Μετίν.
Το κόστος και οι χρονοβόρες αδειοδοτήσεις οδηγούσαν συχνά σε άλλες λύσεις: «Οι Έλληνες έχτιζαν δικά τους κτήρια, αλλά προσάρμοζαν επίσης κατοικίες και σπίτια που είχαν δωρίσει μέλη της κοινότητας, είτε περιμένοντας την έγκριση των σχεδίων είτε ανάλογα με τις δυνατότητές τους».
Για μια νέα κατασκευή υποβάλλονταν σχέδια και εκτιμήσεις κόστους στις επαρχιακές και κεντρικές Αρχές.
Αφού εγκρινόταν η κατασκευή ή η χρήση, εκδιδόταν η άδεια. Η διδασκαλία μπορούσε, πάντως, να έχει ήδη αρχίσει: «Τα αρχειακά έγγραφα δείχνουν ότι συχνά, λόγω των γραφειοκρατικών διαδικασιών, η εκπαιδευτική δραστηριότητα άρχιζε πριν από την έκδοση της άδειας και η τυπική αδειοδότηση ακολουθούσε αργότερα».
Το πλαίσιο, για μουσουλμανικά και μη μουσουλμανικά σχολεία, έθετε ο Γενικός Κανονισμός Εκπαίδευσης του 1869, ο Maarif-i Umumiye Nizamnamesi, τον οποίο η καθηγήτρια περιγράφει ως τον πρώτο νόμο οργάνωσης της οθωμανικής εκπαιδευτικής δομής. Τα άρθρα 3, 18, 33 και 42 θεμελίωναν το δικαίωμα των μη μουσουλμάνων να ανοίγουν και να χτίζουν σχολεία, με βασικό κριτήριο για ένα αυτοτελές κοινοτικό σχολείο τον μόνιμο πληθυσμό και τον αριθμό των νοικοκυριών.
Ειδικά για τα κορίτσια, τα άρθρα 27-33 προέβλεπαν σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης για μουσουλμάνες ή χριστιανές, ανάλογα με τον πληθυσμό των μεγάλων πόλεων.
Σε μικτούς πληθυσμούς προβλέπονταν χωριστά σχολεία όταν τα νοικοκυριά ξεπερνούσαν τα 500. Το πρόγραμμα ήταν τετραετές και τα σχολεία θα ιδρύονταν πρώτα στην Κωνσταντινούπολη και έπειτα στα επαρχιακά διοικητικά κέντρα. Η πρόβλεψη αφορούσε όλες τις κοινότητες.
Οι όροι zükur και inas προσδιόριζαν αντίστοιχα τα αγόρια και τα κορίτσια. Η χωριστή εκπαίδευση ίσχυε και στα μουσουλμανικά σχολεία.
Η ελληνική ταυτότητα φαινόταν και από το δρόμο
Η καθηγήτρια διαβάζει στις προσόψεις των ελληνικών σχολείων και μια δημόσια δήλωση ταυτότητας. Στην πόλη συνυπήρχαν μουσουλμάνοι, μη μουσουλμάνοι και ξένοι εγκατεστημένοι λόγω του εμπορίου, με μια κοινή αρχιτεκτονική γλώσσα:
«Ο ευρωπαϊκός νεοκλασικισμός είναι το κυρίαρχο αρχιτεκτονικό ύφος στα οθωμανικά δημόσια κτήρια της ύστερης περιόδου. Αυτή η κοινή γλώσσα είναι επίσης εμφανής στην αρχιτεκτονική των μη μουσουλμανικών και των ξένων κοινοτήτων».
Στο Φροντιστήριο και στο Μπόζτεπε διακρίνει ιδιαίτερα έντονες αναφορές στην αρχαία Ελλάδα και στη Ρώμη: «Κίονες με δωρικά, ιωνικά ή κορινθιακά κιονόκρανα στις εισόδους, μνημειακά τριγωνικά αετώματα και συμμετρικές όψεις παραπέμπουν άμεσα στο κλασικό παρελθόν».
Στην ερμηνεία της, οι επιλογές αυτές είχαν ιδεολογική διάσταση:
«Παραπέμποντας στις ιστορικές ρίζες της ελληνικής κοινότητας, αυτά τα αρχιτεκτονικά στοιχεία πιθανότατα λειτουργούσαν ως σύμβολα που ενίσχυαν το αίσθημα εθνικής ταυτότητας και ιδεολογικής ταύτισης. Η προσέγγιση αυτή δεν περιορίζεται στην Τραπεζούντα. Είναι εμφανής στην αρχιτεκτονική γλώσσα σχολικών κτηρίων που κατασκευάζονταν την ίδια περίοδο σε όλη την οθωμανική επικράτεια, συχνά σε άμεση αναλογία με την τοπική πληθυσμιακή πυκνότητα».
Την παρουσία των κοινοτήτων φανέρωνε και η θέση των σχολείων: μη μουσουλμανικά εκπαιδευτήρια βρίσκονταν σε κήπους και αυλές εκκλησιαστικών συγκροτημάτων ή κοντά σε ναούς, όπως στο Καλεντιμπί και στο Κιρετσχανέ. Ξένα σχολεία συνδέονταν με περιοχές προξενικών κτηρίων.
Η κατανομή αυτή ακολουθούσε την πληθυσμιακή πυκνότητα που προέβλεπε ο κανονισμός. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το Τουζλού Τσεσμέ, η σημερινή Κεμέρκαγια, με τον πυκνό ελληνικό πληθυσμό του 19ου αιώνα.
Η Νουρτζάν Γιαζιτζί Μετίν εξετάζει συνολικά τα σχολικά κτήρια ως μέρος της αλλαγής της πόλης: «Ήταν εμβληματικά κτήρια της νεωτερικότητας. Χτισμένα εξ ολοκλήρου με τοιχοποιία, αποτελούσαν απτά μνημεία του εκσυγχρονισμού της εκπαίδευσης, μεταφέροντας στην πόλη το μήνυμα ότι η εκπαίδευση πλέον γινόταν σε ένα πειθαρχημένο, θεσμικό και σύγχρονο πλαίσιο».
Πόσα γνωρίζει η πόλη για την ιστορία τους;
Τα ελληνικά σχολεία παραμένουν ορατά στη σημερινή Τραπεζούντα. Πόσο γνωστή είναι η ιστορία της κοινότητας που τα δημιούργησε;
«Οι άνθρωποι της Τραπεζούντας γνωρίζουν καλά ότι πολλά από αυτά τα κτήρια έχουν απομείνει από τους Έλληνες και τα προσδιορίζουν με αυτόν τον τρόπο», απαντά η καθηγήτρια.
Η θέση της αφορά την αντιμετώπιση της αρχιτεκτονικής κάθε εποχής και έθνους: «Δεν πιστεύω ότι η οπτική καθορίζεται από χαρακτηρισμούς όπως βυζαντινό, οθωμανικό, ελληνικό ή αρμενικό· έχει περισσότερο να κάνει με το πώς οι κοινωνίες βλέπουν την αρχιτεκτονική ως προς τη λειτουργία της. Κατά τη γνώμη μου, δεν είναι θρησκευτικό ή ιδεολογικό ζήτημα – ή, αν υπάρχει μια τέτοια οπτική, είναι πολύ περιορισμένη».
Για τα σχολεία που εξακολουθούν να δέχονται μαθητές, η συνέχεια βρίσκεται στη χρήση τους: «Όλα συνεχίζουν να υπηρετούν τον ίδιο σκοπό, την εκπαίδευση, για τους ανθρώπους της Τραπεζούντας, όπως ακριβώς συνέβαινε όταν ήταν ελληνικά σχολεία».
Εντούτοις, η γνώση αυτή δεν περιλαμβάνει πάντοτε τις λεπτομέρειες της ιστορίας των κτηρίων. Αντίστοιχα κενά εντοπίζει και για άλλες κοινότητες:
«Σήμερα, το τριώροφο λιθόκτιστο κτήριο στο άκρο της γέφυρας Ζάγνος, στο Ορταχισάρ, που χρησιμοποιείται από τη Διεύθυνση του Κρατικού Θεάτρου Τραπεζούντας, είναι το σχολικό κτήριο που είχε σχεδιαστεί για την εκπαίδευση των μουσουλμάνων κοριτσιών. Ταιριάζει ακριβώς με τα σχέδια του 1901 στα αρχειακά έγγραφα. Ωστόσο, δεν υπάρχει τέτοια περιγραφή του κτηρίου στις δημοσιεύσεις ή στη γνώση του κοινού».
Για την ίδια, ο πολυπολιτισμικός χαρακτήρας του λιμανιού αποτελεί πλούτο της πόλης.
Και υπενθυμίζει: «Δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι οι άνθρωποι που σχεδίασαν αυτούς τους χώρους, ο Κακουλίδης και ο Φυλλίζης, είχαν γεννηθεί στην Τραπεζούντα και ήταν άνθρωποι της Τραπεζούντας».
Οι ελληνικές λέξεις της γιαγιάς και μια σοκολάτα
Στο τέλος, η συζήτηση επιστρέφει στις οικογενειακές μνήμες:
«Παρεμπιπτόντως, κι εγώ κατάγομαι από την Τραπεζούντα. Αυτό που μου έχει μείνει είναι οι ελληνικές λέξεις που ήξερε η γιαγιά μου, οι Έλληνες γείτονές της και οι ιστορίες που μας διηγούνταν όσο ζούσε. Όπως η ανάμνηση ενός Έλληνα στρατιώτη που της έδωσε μια σοκολάτα, η οποία ξεχώριζε ως η πιο αθώα και όμορφη στιγμή των παιδικών της χρόνων.
»Αυτές είναι οι μικρές ιστορίες που έχουν μείνει μαζί μου. Μαρτυρούν ότι όσα άφησαν πίσω οι Έλληνες σε αυτή την περιοχή των πολλαπλών ταυτοτήτων δεν είναι μόνο αρχιτεκτονική ή πέτρινα κτήρια, αλλά και ένα πλήθος αναμνήσεων».