Τη νύχτα της 24ης προς την 25η Δεκεμβρίου το άστρο της Βηθλεέμ φωτίζει και πληρώνει την ψυχή μας με θείο φως. Αρκεί να ανυψώσουμε τους οφθαλμούς μας και θα δούμε τον ουρανό, γιατί το όμοιο τείνει προς το όμοιοΑπό τον
Παντελή Βασματζίδη
Αν και το κοσμικό πλαίσιο στο οποίο γεννηθήκαμε έχει υποστεί βαθιές αλλοιώσεις και η σύγχρονη τεχνολογία έχει επιτύχει θαυμαστά επιτεύγματα, εντούτοις το ανθρώπινο ον παραμένει ο ίδιος σκελετός, ενδεδυμένος με τη σάρκα του. Ο ίδιος διαχρονικός εγκέφαλος περιβάλλεται από αινίγματα, ανίκανος να επιλύσει το δικό του μυστήριο. Δεν κατάφερε να διεισδύσει στα καθημερινά μυστικά της χαράς, του πόνου, της ζωής, του θανάτου και των άλλων υπαρξιακών προβλημάτων. Ο σημερινός πολίτης, που συντρίβεται στον στίβο της ζωής, δεν γνωρίζει περισσότερα πράγματα για το μεταθανάτιο πεπρωμένο του από τον πολίτη της αρχαιότητας. Η αυτή πνευματική ανησυχία διακατέχει τον σύγχρονο ψυχολόγο, όπως και τον φιλόσοφο του αρχαίου νόμου.
Η οικονομική και κοινωνική αναστάτωση του αιώνα μας εκδηλώθηκε με σημαντικές αλλαγές στα ήθη, στη νομοθεσία, στις πεποιθήσεις και τις δοξασίες των ανθρώπων. Αντί να καταστούν υψιπετείς αετοί των αιθέρων, μοιάζουν περισσότερο με πλάνητες σκύλους στον συνωστισμό της πόλης. Μόνον η πνευματικότητα διαφεύγει αυτής της τρικυμίας, αντιστέκεται στις επιθέσεις και εξακολουθεί να φεγγίζει μέσα στη θύελλα. Προς αυτόν τον ήρεμο στρέφονται οι μη βέβηλες ψυχές, οι τραυματισμένες από το μοιραίο, με την ελπίδα να επουλώσουν τις πληγές τους και να γνωρίσουν κάποια καλύτερη τύχη.
Είναι πολλοί που βλέπουν, αλλά δεν παρατηρούν. Δεν δύνανται να διακρίνουν, να θαυμάσουν, να διαλογιστούν. Μπορεί να έχουν οφθαλμούς, όμως είναι τυφλοί, επειδή συγχέουν τα ιστία και τα σχοινιά ενός πλοίου με τον κυβερνήτη του. Τα νήματα και τον σφόνδυλο με τον υφαντή. Πορεύονται χωρίς κρίση γιατί δεν βλέπουν τα σημάδια της ανθοφόρας άνοιξης ούτε του καρπερού θέρους ούτε των άστρων τις αξεδιάλυτες ανατολές. Αυτά μας έκαναν να επινοήσουμε την έννοια του χρόνου και την τρανή σοφία των αριθμών. Αυτά μας οδήγησαν στην αναζήτηση της γνώσης της φύσης, του σύμπαντος και τη φιλοσοφία.
Αλλά και ο ιδιαίτερα ευφυής άνθρωπος, όταν φθάσει σε απώτατα σημεία της περιφέρειας του κύκλου της επιστήμης, στέκεται βουβός μπροστά στο ανεξήγητο. Τότε με τρόμο και απογοήτευση βλέπει στο ακρότατο αυτό όριο τη λογική να κυκλοτυλίγεται σαν φίδι που δαγκώνει την ουρά του, καθώς δεν μπορεί να εμβαθύνει στη φύση των πραγμάτων, καθώς αδυνατεί να διεισδύσει στις αιτίες, να διακρίνει τη φαινομενικότητα και την πλάνη από την αληθή γνώση. Ο,τι διαφεύγει από τα μάτια, ηττάται από την όραση που υπάρχει στη διάνοια και ό,τι δεν αποκαλύπτει η τελευταία, το παρέχουν η διαίσθηση και η ενόραση. Το δίχτυ της επιστήμης και της θρησκείας θα περιτυλίξει άραγε τον κόσμο με ολοένα ισχυρότερους και λεπτότερους κρίκους ή μήπως είναι προορισμένο να ξεσχιστεί και να κουρελιαστεί στον στρόβιλο της πυρετώδους βαρβαρότητος του νεότερου πολιτισμού; Ο κόσμος δεν μπορεί να βελτιωθεί μόνο με τη γνώση. Η ζωή δεν μπορεί να κυβερνηθεί μόνο με την επιστήμη. Ο άνθρωπος φυλακίζεται σε έναν στενό κύκλο βιώσιμων προβλημάτων εάν απαλλαγεί από τη μυθική διάσταση και αυτό καθιστά το θείο έναν «εκ μηχανής θεό», θεό των μηχανών και των χυτηρίων.
Ωστόσο, μέσα στην αέναη μεταμόρφωση των φαινομενικοτήτων κυκλοφορούν ο αρχέγονος πρόγονος, η αιώνια παρόρμηση της ζωής και ο αιώνιος Δημιουργός. Υπάρχουν δύο κόσμοι, ο υλικός και ο κόσμος των ιδεών. Ο Απόλλωνας βρίσκεται στην κορυφή του κόσμου των ιδεών, όπως ο ήλιος είναι πρώτος στην τάξη του αισθητού κόσμου. Επειδή όμως ο θεός είναι άυλος και δεν μπορεί να ταυτιστεί με κανένα υλικό στοιχείο, γι’ αυτό και ο ήλιος αποτελεί ένα σύμβολο της ενεργητικής θεϊκής δράσης. Το απολλώνειο φως, ως εκφραστής ηθικής, απαιτεί το μέτρο και την αυτεπίγνωση βάσει του αξιώματος «Γνώθι σαυτόν» και την πειθαρχία του «Μηδέν άγαν», θεωρώντας το θράσος και την υπερβολή εχθρικές δυνάμεις που ανήκουν στην προαπολλώνεια εποχή, δηλαδή την εποχή των Τιτάνων, και στον εξωαπολλώνειο κόσμο, δηλαδή στον κόσμο των βαρβάρων.
Αν κοιτάξουμε πίσω τη φρικτή δίνη του ατελείωτου χρόνου, θα συνειδητοποιήσουμε την ανυπαρξία μας. Αν ατενίσουμε μπροστά το σκοτάδι του αχανούς Διαστήματος, θα χάσουμε το στίγμα του εαυτού μας. Τη νύχτα της 24ης προς την 25η Δεκεμβρίου το άστρο της Βηθλεέμ φωτίζει και πληρώνει την ψυχή μας με θείο φως και στήνει κοσμική γιορτή. Αρκεί να ανυψώσουμε τους οφθαλμούς μας και θα δούμε τον ουρανό, γιατί το όμοιο τείνει προς το όμοιο. Ας οδοιπορήσουμε και ας χτυπήσουμε τη θύρα ενός αχειροποίητου ναού, αναζητητές της πνευματικής διδασκαλίας Του και της παρηγοριάς που μπορεί να προσφέρει στην πάσχουσα ανθρωπότητα. Μέσα στο αχανές δάσος της αλήθειας μπορούμε να δρέψουμε καρπούς και να οσμιστούμε άνθη που επέζησαν στην ανακύκληση των αιώνων. Ομως, στον αγώνα για την κατανόησή της και την κατανίκηση του σκότους μάς δίνει περισσότερη τέρψη η αναζήτησή της, παρά η ίδια η αλήθεια. Αρκούμαστε δηλαδή στην ανεύρεση μαργαριταριών σοφίας ή νόμων της φύσης, επειδή έχουμε συνειδητοποιήσει ότι δεν μπορούμε να διαπεράσουμε τους αρχέγονους πέπλους που η ίδια η φύση μας υψώνει μπροστά μας. Η πλατωνική ψυχή μας σαν τον αρματηλάτη κρατά τα χαλινάρια της τεχνολογίας, της επιστήμης, της θρησκείας και της φιλοσοφίας. Συνήθως, πάντοτε κάποιο από αυτά τα άλογα είναι κατώτερης ράτσας, ανάξιο του ένδοξου οδηγού, και το άρμα κατακρημνίζεται σε αβύσσους που αναγκαζόμαστε να δρασκελίσουμε με όποιο τίμημα.
Είμαστε πλέον πεπεισμένοι ότι η σύγχρονη επιστήμη έθεσε τη φαινομενικότητα, δηλαδή υποτιθέμενες «αιώνιες αλήθειες», όπως το Διάστημα, ο χρόνος και η αιτιότητα, μέσα στην αληθινή και εσωτερική ουσία των πραγμάτων, και κατέστησε έτσι αδύνατη την πραγματική γνώση της ουσίας, τόσο που μπορούμε να φωνάξουμε μαζί με τον Καντ και τον Σοπενάουερ ότι «αποκοιμήθηκε βαθύτερα ο ονειρευόμενος». Ισως να εκφυλίστηκαν και κάποιες θρησκείες. Να έγιναν πιο σοφές, να έχασαν την προαπαιτούμενη αίγλη του μύθου τους και ταυτόχρονα το νόημα της ύπαρξής τους, την υπερβατική διάσταση. Μπορεί να θεωρήθηκε ότι η μεταφυσική κυνηγά ίσκιους, η μεταφυσική όμως συνείδηση του ατόμου είναι αιώνια.
Και η φιλοσοφία πνίγηκε μέσα στην υποκειμενικότητά της. Πώς είναι δυνατόν οι φιλόσοφοι να πιστεύουν ότι δίνουν την αντικειμενική αλήθεια; Πώς είναι δυνατόν να συλλάβουν το απόλυτο στην ακατάπαυστη ροή του κόσμου, αναρωτιέται ο Νίτσε. «Επειδή πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος» όπως επεσήμανε ο Πρωταγόρας, γι’ αυτό και ο φιλόσοφος εκφέρει την ατομική του θέα για τον κόσμο. Ωστόσο, όλα τα φιλοσοφικά συστήματα μπορούν να συνυπάρχουν και ας αντικρούουν το ένα το άλλο. Ολες οι σκοπιές χρειάζονται για τη βαθύτερη και συνολικότερη κατανόηση του κόσμου και της ζωής, απαντά ο Ντιλτάι. Ισως ο φιλόσοφος της εποχής μας θα πρέπει να καταστεί ένας πολύπειρος και πολύπλευρος άνθρωπος, σαν τον «σοφό» των αρχαίων. Βασικό καθήκον του θα πρέπει να είναι η δημιουργία νέων αξιών και ο εμπλουτισμός της ανθρώπινης πείρας.
Οταν ο Ανταίος αισθανόταν τις δυνάμεις του να αναγεννώνται κάθε φορά που ακουμπούσε τα πόδια του στη μητέρα του γη, έτσι και εμείς, υπομονετικοί μυσταγωγοί των μυστηρίων, θα αισθανόμαστε τον εαυτό μας ισχυρότερο κάθε φορά που το μέτωπό μας θα ακουμπά στον θόλο της προέλευσής μας, στον ουρανό, γιατί «μιμούμενοι τις πάντα σταθερές περιφορές του θεού, θα σταθεροποιήσουμε τις ασταθείς περιφορές που βρίσκονται μέσα μας» (Πλάτωνος, Τίμαιος 47c), καθώς καθετί το ακουστό συνάπτεται με το ανακρόατο, κάθε απτό με το αναφές, κάθε ορατό με το αόρατο και ίσως κάθε νοητό με το ασύλληπτο. Και έτσι, όταν φτάσουμε στην ανώτερη βαθμίδα της προσπάθειας, θα έχουμε πλέον ωριμάσει ολάκεροι σιωπηλά, ακατάλυτα και αιώνια με το σύμπαν. Τότε, εναρμονίζοντας το τραγούδι της ψυχής μας με τον συμπαντικό ρυθμό, θα ψάλλουμε: «Δόξα εν Υψίστοις Θεώ. Ευλογημένος ο Ερχόμενος»!
* Συγγραφέας – ψυχίατρος
Αν και το κοσμικό πλαίσιο στο οποίο γεννηθήκαμε έχει υποστεί βαθιές αλλοιώσεις και η σύγχρονη τεχνολογία έχει επιτύχει θαυμαστά επιτεύγματα, εντούτοις το ανθρώπινο ον παραμένει ο ίδιος σκελετός, ενδεδυμένος με τη σάρκα του. Ο ίδιος διαχρονικός εγκέφαλος περιβάλλεται από αινίγματα, ανίκανος να επιλύσει το δικό του μυστήριο. Δεν κατάφερε να διεισδύσει στα καθημερινά μυστικά της χαράς, του πόνου, της ζωής, του θανάτου και των άλλων υπαρξιακών προβλημάτων. Ο σημερινός πολίτης, που συντρίβεται στον στίβο της ζωής, δεν γνωρίζει περισσότερα πράγματα για το μεταθανάτιο πεπρωμένο του από τον πολίτη της αρχαιότητας. Η αυτή πνευματική ανησυχία διακατέχει τον σύγχρονο ψυχολόγο, όπως και τον φιλόσοφο του αρχαίου νόμου.Η οικονομική και κοινωνική αναστάτωση του αιώνα μας εκδηλώθηκε με σημαντικές αλλαγές στα ήθη, στη νομοθεσία, στις πεποιθήσεις και τις δοξασίες των ανθρώπων. Αντί να καταστούν υψιπετείς αετοί των αιθέρων, μοιάζουν περισσότερο με πλάνητες σκύλους στον συνωστισμό της πόλης. Μόνον η πνευματικότητα διαφεύγει αυτής της τρικυμίας, αντιστέκεται στις επιθέσεις και εξακολουθεί να φεγγίζει μέσα στη θύελλα. Προς αυτόν τον ήρεμο στρέφονται οι μη βέβηλες ψυχές, οι τραυματισμένες από το μοιραίο, με την ελπίδα να επουλώσουν τις πληγές τους και να γνωρίσουν κάποια καλύτερη τύχη.Είναι πολλοί που βλέπουν, αλλά δεν παρατηρούν. Δεν δύνανται να διακρίνουν, να θαυμάσουν, να διαλογιστούν. Μπορεί να έχουν οφθαλμούς, όμως είναι τυφλοί, επειδή συγχέουν τα ιστία και τα σχοινιά ενός πλοίου με τον κυβερνήτη του. Τα νήματα και τον σφόνδυλο με τον υφαντή. Πορεύονται χωρίς κρίση γιατί δεν βλέπουν τα σημάδια της ανθοφόρας άνοιξης ούτε του καρπερού θέρους ούτε των άστρων τις αξεδιάλυτες ανατολές. Αυτά μας έκαναν να επινοήσουμε την έννοια του χρόνου και την τρανή σοφία των αριθμών. Αυτά μας οδήγησαν στην αναζήτηση της γνώσης της φύσης, του σύμπαντος και τη φιλοσοφία.Αλλά και ο ιδιαίτερα ευφυής άνθρωπος, όταν φθάσει σε απώτατα σημεία της περιφέρειας του κύκλου της επιστήμης, στέκεται βουβός μπροστά στο ανεξήγητο. Τότε με τρόμο και απογοήτευση βλέπει στο ακρότατο αυτό όριο τη λογική να κυκλοτυλίγεται σαν φίδι που δαγκώνει την ουρά του, καθώς δεν μπορεί να εμβαθύνει στη φύση των πραγμάτων, καθώς αδυνατεί να διεισδύσει στις αιτίες, να διακρίνει τη φαινομενικότητα και την πλάνη από την αληθή γνώση. Ο,τι διαφεύγει από τα μάτια, ηττάται από την όραση που υπάρχει στη διάνοια και ό,τι δεν αποκαλύπτει η τελευταία, το παρέχουν η διαίσθηση και η ενόραση. Το δίχτυ της επιστήμης και της θρησκείας θα περιτυλίξει άραγε τον κόσμο με ολοένα ισχυρότερους και λεπτότερους κρίκους ή μήπως είναι προορισμένο να ξεσχιστεί και να κουρελιαστεί στον στρόβιλο της πυρετώδους βαρβαρότητος του νεότερου πολιτισμού; Ο κόσμος δεν μπορεί να βελτιωθεί μόνο με τη γνώση. Η ζωή δεν μπορεί να κυβερνηθεί μόνο με την επιστήμη. Ο άνθρωπος φυλακίζεται σε έναν στενό κύκλο βιώσιμων προβλημάτων εάν απαλλαγεί από τη μυθική διάσταση και αυτό καθιστά το θείο έναν «εκ μηχανής θεό», θεό των μηχανών και των χυτηρίων.Ωστόσο, μέσα στην αέναη μεταμόρφωση των φαινομενικοτήτων κυκλοφορούν ο αρχέγονος πρόγονος, η αιώνια παρόρμηση της ζωής και ο αιώνιος Δημιουργός. Υπάρχουν δύο κόσμοι, ο υλικός και ο κόσμος των ιδεών. Ο Απόλλωνας βρίσκεται στην κορυφή του κόσμου των ιδεών, όπως ο ήλιος είναι πρώτος στην τάξη του αισθητού κόσμου. Επειδή όμως ο θεός είναι άυλος και δεν μπορεί να ταυτιστεί με κανένα υλικό στοιχείο, γι’ αυτό και ο ήλιος αποτελεί ένα σύμβολο της ενεργητικής θεϊκής δράσης. Το απολλώνειο φως, ως εκφραστής ηθικής, απαιτεί το μέτρο και την αυτεπίγνωση βάσει του αξιώματος «Γνώθι σαυτόν» και την πειθαρχία του «Μηδέν άγαν», θεωρώντας το θράσος και την υπερβολή εχθρικές δυνάμεις που ανήκουν στην προαπολλώνεια εποχή, δηλαδή την εποχή των Τιτάνων, και στον εξωαπολλώνειο κόσμο, δηλαδή στον κόσμο των βαρβάρων.Αν κοιτάξουμε πίσω τη φρικτή δίνη του ατελείωτου χρόνου, θα συνειδητοποιήσουμε την ανυπαρξία μας. Αν ατενίσουμε μπροστά το σκοτάδι του αχανούς Διαστήματος, θα χάσουμε το στίγμα του εαυτού μας. Τη νύχτα της 24ης προς την 25η Δεκεμβρίου το άστρο της Βηθλεέμ φωτίζει και πληρώνει την ψυχή μας με θείο φως και στήνει κοσμική γιορτή. Αρκεί να ανυψώσουμε τους οφθαλμούς μας και θα δούμε τον ουρανό, γιατί το όμοιο τείνει προς το όμοιο. Ας οδοιπορήσουμε και ας χτυπήσουμε τη θύρα ενός αχειροποίητου ναού, αναζητητές της πνευματικής διδασκαλίας Του και της παρηγοριάς που μπορεί να προσφέρει στην πάσχουσα ανθρωπότητα. Μέσα στο αχανές δάσος της αλήθειας μπορούμε να δρέψουμε καρπούς και να οσμιστούμε άνθη που επέζησαν στην ανακύκληση των αιώνων. Ομως, στον αγώνα για την κατανόησή της και την κατανίκηση του σκότους μάς δίνει περισσότερη τέρψη η αναζήτησή της, παρά η ίδια η αλήθεια. Αρκούμαστε δηλαδή στην ανεύρεση μαργαριταριών σοφίας ή νόμων της φύσης, επειδή έχουμε συνειδητοποιήσει ότι δεν μπορούμε να διαπεράσουμε τους αρχέγονους πέπλους που η ίδια η φύση μας υψώνει μπροστά μας. Η πλατωνική ψυχή μας σαν τον αρματηλάτη κρατά τα χαλινάρια της τεχνολογίας, της επιστήμης, της θρησκείας και της φιλοσοφίας. Συνήθως, πάντοτε κάποιο από αυτά τα άλογα είναι κατώτερης ράτσας, ανάξιο του ένδοξου οδηγού, και το άρμα κατακρημνίζεται σε αβύσσους που αναγκαζόμαστε να δρασκελίσουμε με όποιο τίμημα.Είμαστε πλέον πεπεισμένοι ότι η σύγχρονη επιστήμη έθεσε τη φαινομενικότητα, δηλαδή υποτιθέμενες «αιώνιες αλήθειες», όπως το Διάστημα, ο χρόνος και η αιτιότητα, μέσα στην αληθινή και εσωτερική ουσία των πραγμάτων, και κατέστησε έτσι αδύνατη την πραγματική γνώση της ουσίας, τόσο που μπορούμε να φωνάξουμε μαζί με τον Καντ και τον Σοπενάουερ ότι «αποκοιμήθηκε βαθύτερα ο ονειρευόμενος». Ισως να εκφυλίστηκαν και κάποιες θρησκείες. Να έγιναν πιο σοφές, να έχασαν την προαπαιτούμενη αίγλη του μύθου τους και ταυτόχρονα το νόημα της ύπαρξής τους, την υπερβατική διάσταση. Μπορεί να θεωρήθηκε ότι η μεταφυσική κυνηγά ίσκιους, η μεταφυσική όμως συνείδηση του ατόμου είναι αιώνια.Και η φιλοσοφία πνίγηκε μέσα στην υποκειμενικότητά της. Πώς είναι δυνατόν οι φιλόσοφοι να πιστεύουν ότι δίνουν την αντικειμενική αλήθεια; Πώς είναι δυνατόν να συλλάβουν το απόλυτο στην ακατάπαυστη ροή του κόσμου, αναρωτιέται ο Νίτσε. «Επειδή πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος» όπως επεσήμανε ο Πρωταγόρας, γι’ αυτό και ο φιλόσοφος εκφέρει την ατομική του θέα για τον κόσμο. Ωστόσο, όλα τα φιλοσοφικά συστήματα μπορούν να συνυπάρχουν και ας αντικρούουν το ένα το άλλο. Ολες οι σκοπιές χρειάζονται για τη βαθύτερη και συνολικότερη κατανόηση του κόσμου και της ζωής, απαντά ο Ντιλτάι. Ισως ο φιλόσοφος της εποχής μας θα πρέπει να καταστεί ένας πολύπειρος και πολύπλευρος άνθρωπος, σαν τον «σοφό» των αρχαίων. Βασικό καθήκον του θα πρέπει να είναι η δημιουργία νέων αξιών και ο εμπλουτισμός της ανθρώπινης πείρας.Οταν ο Ανταίος αισθανόταν τις δυνάμεις του να αναγεννώνται κάθε φορά που ακουμπούσε τα πόδια του στη μητέρα του γη, έτσι και εμείς, υπομονετικοί μυσταγωγοί των μυστηρίων, θα αισθανόμαστε τον εαυτό μας ισχυρότερο κάθε φορά που το μέτωπό μας θα ακουμπά στον θόλο της προέλευσής μας, στον ουρανό, γιατί «μιμούμενοι τις πάντα σταθερές περιφορές του θεού, θα σταθεροποιήσουμε τις ασταθείς περιφορές που βρίσκονται μέσα μας» (Πλάτωνος, Τίμαιος 47c), καθώς καθετί το ακουστό συνάπτεται με το ανακρόατο, κάθε απτό με το αναφές, κάθε ορατό με το αόρατο και ίσως κάθε νοητό με το ασύλληπτο. Και έτσι, όταν φτάσουμε στην ανώτερη βαθμίδα της προσπάθειας, θα έχουμε πλέον ωριμάσει ολάκεροι σιωπηλά, ακατάλυτα και αιώνια με το σύμπαν. Τότε, εναρμονίζοντας το τραγούδι της ψυχής μας με τον συμπαντικό ρυθμό, θα ψάλλουμε: «Δόξα εν Υψίστοις Θεώ. Ευλογημένος ο Ερχόμενος»!
* Συγγραφέας – ψυχίατρος
