Η μεγάλη και φιλόδοξη θεσμική μεταρρύθμιση για δήμους και περιφέρειες, οι αλλαγές που φέρνει και οι ενστάσεις της ΚΕΔΕ
Σε δημόσια διαβούλευση τέθηκε από το υπουργείο Εσωτερικών ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ένα εκτεταμένο νομοθέτημα, που φιλοδοξεί να αλλάξει ριζικά το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας δήμων και περιφερειών. Πρόκειται για μια από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις των τελευταίων ετών στην Αυτοδιοίκηση, καθώς συγκεντρώνει, κωδικοποιεί και αναδιαμορφώνει εκατοντάδες διάσπαρτες διατάξεις που είχαν δημιουργήσει ένα σύνθετο και συχνά δυσλειτουργικό διοικητικό περιβάλλον.
Η δημόσια διαβούλευση θα διαρκέσει έως τις 4 Ιουνίου, με το υπουργείο Εσωτερικών να καλεί θεσμικούς φορείς, αιρετούς και πολίτες να καταθέσουν προτάσεις και παρατηρήσεις. Το σχέδιο αριθμεί 761 άρθρα και ενσωματώνει σχεδόν 2.000 διάσπαρτες νομοθετικές διατάξεις που αφορούν κάθε πτυχή της λειτουργίας της Αυτοδιοίκησης. Σύμφωνα με το υπουργείο Εσωτερικών, στόχος είναι η απλοποίηση των διαδικασιών, η μείωση της γραφειοκρατίας και η δημιουργία ενός ενιαίου θεσμικού πλαισίου που θα προσφέρει σαφήνεια τόσο στις υπηρεσίες όσο και στους αιρετούς.
Από την πολυνομία στην κωδικοποίηση
Η ανάγκη ενός νέου κώδικα είχε τεθεί εδώ και χρόνια από τον χώρο της Αυτοδιοίκησης. Δήμαρχοι, περιφερειάρχες και υπηρεσιακά στελέχη υποστήριζαν ότι η ύπαρξη εκατοντάδων διατάξεων, τροπολογιών και αποσπασματικών ρυθμίσεων είχε δημιουργήσει ένα σύστημα με αλληλοεπικαλύψεις, ασάφειες και σημαντικές καθυστερήσεις στη λήψη αποφάσεων. Ο νέος Κώδικας επιχειρεί να συγκεντρώσει όλο αυτό το υλικό σε ένα ενιαίο θεσμικό κείμενο, επιτρέποντας στους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) να λειτουργούν με κοινό πλαίσιο αναφοράς. Το υπουργείο Εσωτερικών κάνει λόγο για μία μεταρρύθμιση που δεν περιορίζεται σε απλή κωδικοποίηση, αλλά εισάγει ουσιαστικές αλλαγές στον τρόπο διοίκησης των ΟΤΑ.
Ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης αποτελείται από 6 βιβλία:
• Στο 1ο βιβλίο περιέχονται οι οργανωτικές διατάξεις για τη συγκρότηση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, την κατηγοριοποίηση των δήμων, τον τρόπο εκλογής δημοτικών και περιφερειακών Αρχών και το πλαίσιο ελέγχου των προεκλογικών δαπανών.
• Στο 2ο βιβλίο περιγράφονται αναλυτικά το σύστημα διακυβέρνησης των δήμων, η ταξινόμηση των νομικών προσώπων της Αυτοδιοίκησης και η καταστατική θέση των αιρετών.
• Στο 3ο βιβλίο βρίσκουμε τις αρμοδιότητες, την καταγραφή τους και τον τρόπος άσκησης αυτών, δίνοντας όμως έμφαση στην αποτελεσματική άσκηση των αρμοδιοτήτων από όλους τους δήμους και τις περιφέρειες της χώρας, ανεξαρτήτως του μεγέθους τους ή των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους.
• Στο 4ο βιβλίο περιέχεται η μεγάλη αλλαγή σε όλο το πλαίσιο της οικονομικής διαχείρισης των δήμων και των περιφερειών, με στόχο τη διευκόλυνση της οικονομικής τους λειτουργίας.
• Στο 5ο βιβλίο ρυθμίζεται η συνταγματική επιταγή για τον έλεγχο αποκλειστικά της νομιμότητας των πράξεων των ΟΤΑ, εισάγοντας ένα αντικειμενικό σύστημα ελέγχου εποπτείας.
• Στο 6ο βιβλίο περιλαμβάνονται γενικές διατάξεις που αφορούν τη λειτουργία της Αυτοδιοίκησης, με σημαντικότερη την ενσωμάτωση στο ελληνικό Δίκαιο του πρόσθετου πρωτοκόλλου του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας.
Οι βασικές αλλαγές που έρχονται
Οι έως σήμερα πληροφορίες και τα προσχέδια που έχουν παρουσιαστεί δείχνουν ότι ο νέος Κώδικας κινείται σε πολλούς άξονες ταυτόχρονα. Μεταξύ των βασικών σημείων περιλαμβάνονται η απλούστευση των διοικητικών διαδικασιών, η ενίσχυση ψηφιακών εργαλείων, η αναμόρφωση ζητημάτων που αφορούν τις αρμοδιότητες δήμων και περιφερειών, η ενίσχυση της διοικητικής αποτελεσματικότητας και η επαναξιολόγηση ορισμένων θεσμικών εργαλείων λήψης αποφάσεων.
Ιδιαίτερη συζήτηση έχει προκαλέσει η πρόβλεψη για ευρύτερη αξιοποίηση ηλεκτρονικών διαδικασιών και η δυνατότητα νέων μορφών συμμετοχής, καθώς το υπουργείο επιδιώκει να συνδέσει τον νέο Κώδικα με τον ψηφιακό μετασχηματισμό του Δημοσίου. Παράλληλα, η νέα δομή επιχειρεί να αποσαφηνίσει ζητήματα αρμοδιοτήτων που τα τελευταία χρόνια δημιουργούσαν συχνές συγκρούσεις μεταξύ κράτους, περιφερειών και δήμων.
Οι καθυστερήσεις και η δύσκολη διαδρομή
Η πορεία του νέου Κώδικα δεν ήταν χωρίς εμπόδια. Η αρχική εξαγγελία προέβλεπε ότι το σχέδιο θα είχε τεθεί σε διαβούλευση αρκετούς μήνες νωρίτερα. Ωστόσο υπήρξαν συνεχείς μεταθέσεις χρονοδιαγραμμάτων, γεγονός που προκάλεσε ερωτήματα και αντιδράσεις στον αυτοδιοικητικό χώρο. Το μέγεθος του εγχειρήματος φαίνεται ότι δυσκόλεψε σημαντικά τη διαδικασία, καθώς επρόκειτο ουσιαστικά για επανασχεδιασμό ενός θεσμικού πλαισίου δεκαετιών. Προηγήθηκαν παραδόσεις προσχεδίων, επεξεργασία επιμέρους ενοτήτων και διαδοχικές συζητήσεις με αυτοδιοικητικούς φορείς.
Η συνεδρίαση της ΚΕΔΕ και οι πρώτες αντιδράσεις
Το θέμα, όπως ήταν φυσικό, απασχόλησε και την Κεντρική Ενωση Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ), η οποία συνεδρίασε προκειμένου να αξιολογήσει το περιεχόμενο του σχεδίου και να διαμορφώσει επίσημες θέσεις. Η στάση της ΚΕΔΕ δεν ήταν απορριπτική, ωστόσο καταγράφηκαν σοβαρές επιφυλάξεις και ενστάσεις σε επιμέρους ζητήματα. Στελέχη της Αυτοδιοίκησης αναγνώρισαν ότι για πρώτη φορά επιχειρείται μία συνολική θεσμική αναδιάρθρωση και ότι αρκετές από τις προτάσεις της ΚΕΔΕ έχουν ενσωματωθεί στο σχέδιο.
Παράλληλα όμως εξέφρασαν ανησυχίες για θέματα που αφορούν τη λειτουργική αυτονομία των δήμων, τη διασφάλιση αρμοδιοτήτων και την πραγματική ενίσχυση της αποκέντρωσης. Στην Αυτοδιοίκηση παραμένει ισχυρός ο προβληματισμός ότι οι θεσμικές αλλαγές από μόνες τους δεν αρκούν, αν δεν συνοδεύονται από οικονομική ενίσχυση και ανθρώπινο δυναμικό. Κάτι που δεν φαίνεται πως πρόκειται να συμβεί, παρά τις κατά καιρούς… βαρύγδουπες δηλώσεις στελεχών της κυβέρνησης και του πρωθυπουργού!
Οι δήμαρχοι ζητούν περισσότερους πόρους
Ενα από τα κεντρικά ζητήματα που τέθηκαν στη συζήτηση είναι η σχέση αρμοδιοτήτων και χρηματοδότησης. Δήμαρχοι επισημαίνουν ότι τα τελευταία χρόνια η Τοπική Αυτοδιοίκηση έχει αναλάβει αυξημένες υποχρεώσεις -από ζητήματα πολιτικής προστασίας έως κοινωνικές υπηρεσίες και ψηφιακές λειτουργίες- χωρίς αντίστοιχη ενίσχυση σε πόρους και προσωπικό. Στην πράξη, όπως αναφέρουν στελέχη της Αυτοδιοίκησης, ο κίνδυνος είναι να δημιουργηθεί ένα πιο σύνθετο θεσμικό πλαίσιο χωρίς ουσιαστική δυνατότητα εφαρμογής του. Για τον λόγο αυτό η ΚΕΔΕ φαίνεται να επιμένει ότι η μεταρρύθμιση δεν μπορεί να εξαντληθεί στη νομοθετική αναδιοργάνωση, αλλά πρέπει να συνδυαστεί με ενίσχυση των δήμων σε χρηματοδότηση και στελέχωση.
Το μεγάλο ερώτημα της αποκέντρωσης
Η συζήτηση για τον νέο Κώδικα επαναφέρει και ένα διαχρονικό ερώτημα, πόσο πραγματικά αποκεντρωμένη είναι η ελληνική Αυτοδιοίκηση. Παρά τις μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών, αρκετοί αιρετοί υποστηρίζουν ότι η Κεντρική Διοίκηση εξακολουθεί να διατηρεί σημαντικό έλεγχο σε αποφάσεις και διαδικασίες. Η συζήτηση που αναπτύσσεται πλέον δεν αφορά μόνο τεχνικά ζητήματα λειτουργίας, αλλά το μοντέλο διοίκησης που επιθυμεί η χώρα, δηλαδή περισσότερη αυτονομία στους δήμους ή διατήρηση ισχυρού κρατικού ελέγχου. Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα ενδέχεται να καθορίσει και τη μορφή που θα λάβει τελικά το νομοσχέδιο μετά το πέρας της διαβούλευσης.
Το διά ταύτα…
Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης δεν αποτελεί απλώς ακόμα μία νομοθετική παρέμβαση. Είναι μια απόπειρα συνολικής επανεκκίνησης ενός συστήματος που επί χρόνια λειτουργούσε μέσα από πολυνομία, διοικητικές επικαλύψεις και διαρκείς διορθωτικές παρεμβάσεις. Η διαβούλευση που ξεκίνησε αναμένεται να αποτελέσει πεδίο έντονης πολιτικής και θεσμικής συζήτησης. Το επόμενο διάστημα θα δείξει αν το νέο πλαίσιο μπορεί να μετατραπεί σε πραγματικό εργαλείο εκσυγχρονισμού ή θα προστεθεί απλώς σε μια μακρά λίστα μεταρρυθμίσεων, που επιχείρησαν να αλλάξουν την Αυτοδιοίκηση χωρίς να αγγίξουν τις βαθύτερες παθογένειές της. Ένα είναι βέβαιο: Δήμοι και περιφέρειες βρίσκονται μπροστά σε μια νέα περίοδο αλλαγών και οι αποφάσεις που θα ληφθούν τώρα θα επηρεάσουν τον τρόπο λειτουργίας της τοπικής διακυβέρνησης για τα επόμενα χρόνια.
